For two centuries the valleys of south Wales powered the world. Iron and coal brought wealth, migration and great communities, and also danger, protest and loss.
This trail runs from the first ironworks to the last miners’ strike.
Am ddwy ganrif bu cymoedd y de yn pweru’r byd. Daeth haearn a glo â chyfoeth, mewnfudo a chymunedau cryf, ond hefyd perygl, protest a cholled.
Mae’r llwybr hwn yn rhedeg o’r gweithfeydd haearn cyntaf i streic olaf y glowyr.
Stops on the trailArosfannau ar y llwybr
Iron at MerthyrHaearn ym Merthyr
The Dowlais ironworks is founded. Within decades Merthyr Tydfil is the largest town in Wales.Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
BlaenavonBlaenafon
Ironworks, quarries and Big Pit coal mine, where former miners lead visitors 90 metres underground. A UNESCO World Heritage Site.Gwaith haearn, chwareli a Phwll Mawr, lle mae cyn-lowyr yn arwain ymwelwyr 90 metr dan ddaear. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
The Merthyr RisingGwrthryfel Merthyr
Workers seize Merthyr and raise the red flag. Dic Penderyn is hanged in Cardiff.Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Dic Penderyn
Hanged after the Merthyr Rising for a crime many believed he did not commit.Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Tonypandy riotsTerfysgoedd Tonypandy
Striking miners clash with police in the Rhondda, and troops are sent into the valleys.Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.
SenghenyddSenghennydd
An explosion at the Universal Colliery kills 439 men and boys, Britain’s worst mining disaster. Welsh coal output peaks the same year.Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
GresfordTrychineb Gresffordd
An explosion near Wrexham kills 266 miners.Mae ffrwydrad ger Wrecsam yn lladd 266 o lowyr.
Aneurin Bevan
Miner’s son from Tredegar who, as Minister of Health, founded the National Health Service in 1948.Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
Aberfan
A colliery spoil tip slid onto Pantglas Junior School. The memorial garden stands where the school once was.Llithrodd tomen wastraff glofa ar Ysgol Gynradd Pantglas. Mae’r ardd goffa yn sefyll lle bu’r ysgol.
The miners’ strikeStreic y glowyr
A year-long strike ends in defeat, and the closure of the coalfield accelerates.Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.