Aneirin
Poet of Y GododdinBardd Y GododdinPoet of Y Gododdin, the elegy for the warriors of Catraeth.Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
History of WalesHanes Cymru / ChapterPennod 2
600 – 1485
The Age of PrincesOes y Tywysogion
Kingdoms, law, poetry and the long struggle against Norman and English power.Teyrnasoedd, cyfraith, barddoniaeth a’r frwydr hir yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Early medieval Wales was a patchwork of kingdoms: Gwynedd, Powys, Deheubarth, Morgannwg and others. Strong rulers such as Rhodri Mawr and Hywel Dda brought several together, and Hywel’s name was attached to a body of Welsh law that lasted for centuries. In 1055 Gruffudd ap Llywelyn became the only king ever to rule all of Wales.
The Normans pushed into the south and east after 1066, building castles and lordships in the March. The princes of Gwynedd, Llywelyn Fawr and his grandson Llywelyn ap Gruffudd, came closest to a single Welsh state, until Llywelyn’s death at Cilmeri in 1282 and Edward I’s ring of castles ended independence. A century later Owain Glyndŵr’s great rising briefly revived it, with a parliament at Machynlleth and plans for a Welsh church and universities.
Roedd Cymru’r Oesoedd Canol cynnar yn glytwaith o deyrnasoedd: Gwynedd, Powys, Deheubarth, Morgannwg ac eraill. Unodd rheolwyr cryf fel Rhodri Mawr a Hywel Dda sawl un ohonynt, a rhoddwyd enw Hywel ar gorff o gyfraith Gymreig a barhaodd am ganrifoedd. Yn 1055 daeth Gruffudd ap Llywelyn yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan.
Gwthiodd y Normaniaid i’r de a’r dwyrain ar ôl 1066, gan godi cestyll ac arglwyddiaethau yn y Mers. Daeth tywysogion Gwynedd, Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, agosaf at greu un wladwriaeth Gymreig, nes i farwolaeth Llywelyn yng Nghilmeri yn 1282 a chylch cestyll Edward I roi terfyn ar annibyniaeth. Ganrif yn ddiweddarach, adfywiodd gwrthryfel mawr Owain Glyndŵr y freuddwyd am gyfnod, gyda senedd ym Machynlleth a chynlluniau am eglwys a phrifysgolion Cymreig.
TimelineLlinell amser
Y Gododdin
Aneirin’s elegy for warriors who fell at Catraeth, among the oldest poetry in any language of Britain.Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Battle of ChesterBrwydr Caer
Northumbrian victory separates the Britons of Wales from their kin in the north. The Welsh begin calling themselves Cymry, ‘fellow countrymen’.Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.
Cadwallon defeats NorthumbriaCadwallon yn trechu Northumbria
Cadwallon ap Cadfan of Gwynedd and Penda of Mercia kill King Edwin at Hatfield Chase, the last great British victory over the English for centuries.Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Penda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.
Wales accepts the Roman EasterCymru’n derbyn Pasg Rhufain
Led by Bishop Elfodd, the Welsh church agrees to date Easter the Roman way, ending a long split with the rest of western Christendom.Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.
Offa’s DykeClawdd Offa
The King of Mercia raises an earthwork along the border, marking a line between Welsh and English that still roughly holds.Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.
The History of the BritonsHanes y Brytaniaid
The Historia Brittonum, linked to a monk called Nennius, names Arthur as a war leader who won twelve battles. The legend begins here.Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel arweinydd rhyfel a enillodd ddeuddeg brwydr. Yma mae’r chwedl yn dechrau.
Rhodri Mawr defeats the VikingsRhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
Rhodri the Great kills the Danish leader Horm on Anglesey and rules much of Wales.Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
Asser writes Alfred’s lifeAsser yn ysgrifennu buchedd Alffred
Asser, a scholar from St Davids, writes the life of Alfred the Great, whose court he joined. It is the first biography of an English king.Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
The laws of Hywel DdaCyfraith Hywel Dda
Welsh law is gathered under Hywel the Good and stays in use for some six hundred years.Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
One king for all WalesUn brenin i Gymru gyfan
Gruffudd ap Llywelyn becomes the only ruler ever to unite all of Wales, until his death in 1063.Daw Gruffudd ap Llywelyn yr unig reolwr erioed i uno Cymru gyfan, hyd ei farwolaeth yn 1063.
Normans at ChepstowY Normaniaid yng Nghas-gwent
William FitzOsbern begins a stone castle above the Wye at Chepstow, one of the first in Britain, as the Normans push into Wales.Mae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Battle of Mynydd CarnBrwydr Mynydd Carn
Gruffudd ap Cynan and Rhys ap Tewdwr win back their kingdoms of Gwynedd and Deheubarth.Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Rhys ap Tewdwr fallsCwymp Rhys ap Tewdwr
The king of Deheubarth is killed near Brecon. Norman lords pour into south Wales and build castles from Pembroke to Cardiff.Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Tintern AbbeyAbaty Tyndyrn
White monks found Tintern, the first Cistercian abbey in Wales. Its ruins later inspire poets and painters.Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Gwenllian and the Great RevoltGwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
Princess Gwenllian dies fighting the Normans at Kidwelly. Months later the Welsh rout them at Crug Mawr.Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Strata FloridaYstrad Fflur
The Lord Rhys becomes patron of Strata Florida. The abbey becomes the burial place of princes and a home of Welsh chronicles.Daw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Henry II turned backTroi Harri’r Ail yn ôl
Owain Gwynedd leads a rare alliance of Welsh rulers against a huge English invasion. Storms on the Berwyn mountains and Welsh raids force Henry II to retreat.Mae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
The first eisteddfodYr eisteddfod gyntaf
At Christmas, the Lord Rhys hosts a contest of poets and musicians at Cardigan Castle.Adeg y Nadolig, mae’r Arglwydd Rhys yn cynnal cystadleuaeth i feirdd a cherddorion yng Nghastell Aberteifi.
Gerald’s journeyTaith Gerallt
Gerald of Wales tours the country recruiting for the Crusade and writes the most vivid surviving portrait of medieval Wales.Mae Gerallt Gymro yn teithio’r wlad yn recriwtio ar gyfer y Groesgad, ac yn ysgrifennu’r darlun mwyaf byw sydd wedi goroesi o Gymru’r Oesoedd Canol.
Llywelyn Fawr supremeLlywelyn Fawr yn ben
The Treaty of Worcester confirms Llywelyn the Great as the dominant ruler in Wales.Mae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
The Black Book of CarmarthenLlyfr Du Caerfyrddin
Scribes copy the oldest surviving manuscript written wholly in Welsh, with poems about Myrddin, Arthur and the graves of heroes.Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Prince of WalesTywysog Cymru
Llywelyn ap Gruffudd begins to call himself Prince of Wales, and most Welsh lords swear loyalty to him.Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Treaty of MontgomeryCytundeb Trefaldwyn
Henry III recognises Llywelyn ap Gruffudd as Prince of Wales.Mae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Treaty of AberconwyCytundeb Aberconwy
After Edward I’s first war, Llywelyn keeps his title but loses most of his lands, keeping only Gwynedd west of the Conwy.Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Death at CilmeriMarwolaeth yng Nghilmeri
Llywelyn is killed in an ambush near Builth on 11 December. Independent native rule ends.Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Edward’s ring of ironCylch haearn Edward
Edward I begins Conwy, Caernarfon and Harlech. The Statute of Rhuddlan follows in 1284.Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Statute of RhuddlanStatud Rhuddlan
Edward I divides the conquered principality into English-style shires and brings in English criminal law.Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.
Madog ap Llywelyn’s revoltGwrthryfel Madog ap Llywelyn
A nationwide rising captures Caernarfon and burns the new town. Edward responds by building Beaumaris, the last of his great castles.Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.
An English Prince of WalesTywysog Cymru o Sais
Edward of Caernarfon, the king’s son, is made Prince of Wales, the first heir to the English throne to hold the title.Gwneir Edward o Gaernarfon, mab y brenin, yn Dywysog Cymru, yr etifedd cyntaf i orsedd Lloegr i ddal y teitl.
The Black DeathY Pla Du
Plague kills perhaps a third of the people of Wales and shakes the old social order.Mae’r pla yn lladd efallai draean o bobl Cymru ac yn ysgwyd yr hen drefn gymdeithasol.
The White Book of RhydderchLlyfr Gwyn Rhydderch
A manuscript is made that preserves the tales we now call the Mabinogion, including the Four Branches.Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.
Glyndŵr’s risingGwrthryfel Glyndŵr
Owain Glyndŵr is proclaimed Prince of Wales on 16 September and leads a revolt that lasts more than a decade.Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Conwy taken on Good FridayCipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith
Glyndŵr’s cousins Rhys and Gwilym ap Tudur seize Conwy Castle while the garrison is at church.Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Battle of Bryn GlasBrwydr Bryn Glas
Glyndŵr’s army routs an English force at Pilleth in Radnorshire and captures its commander, Edmund Mortimer.Mae byddin Glyndŵr yn chwalu llu Seisnig ym Mhilalé ym Maesyfed ac yn dal ei gadlywydd, Edmund Mortimer.
Parliament at MachynllethSenedd Machynlleth
Glyndŵr is crowned and gathers a Welsh parliament. He seeks an alliance with France.Coronir Glyndŵr ac mae’n galw senedd Gymreig ynghyd. Mae’n ceisio cynghrair â Ffrainc.
The Tripartite IndentureY Cytundeb Tridarn
Glyndŵr, Mortimer and the Earl of Northumberland agree to divide England and Wales between them. French troops land at Milford Haven to help.Mae Glyndŵr, Mortimer ac Iarll Northumberland yn cytuno i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt. Mae milwyr Ffrengig yn glanio yn Aberdaugleddau i helpu.
The Pennal LetterLlythyr Pennal
Glyndŵr writes to the King of France setting out his vision: an independent Welsh church and two universities, one in the north and one in the south.Mae Glyndŵr yn ysgrifennu at Frenin Ffrainc yn amlinellu ei weledigaeth: eglwys Gymreig annibynnol a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
The Carmarthen eisteddfodEisteddfod Caerfyrddin
Poets gather at Carmarthen, where Dafydd ab Edmwnd sets out the 24 strict metres that still rule cynghanedd poetry.Mae beirdd yn ymgynnull yng Nghaerfyrddin, lle mae Dafydd ab Edmwnd yn gosod y pedwar mesur ar hugain sy’n dal i reoli barddoniaeth gaeth.
The siege of HarlechGwarchae Harlech
Harlech is the last Lancastrian castle to surrender in the Wars of the Roses, after a seven-year siege remembered in the song ‘Men of Harlech’.Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
PeoplePobl
Rhodri Mawr
Rhodri the GreatBrenin GwyneddKing of Gwynedd who brought Powys and Seisyllwg under his rule and beat back the Vikings.Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Asser
Alfred’s Welsh scholarYsgolhaig Cymreig AlffredA monk of St Davids who became adviser to Alfred the Great and wrote the first biography of an English king.Mynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Hywel Dda
Hywel the GoodBrenin y DeheubarthHis name was given to the native law of Wales, notable for women’s property rights and for compensation in place of vengeance.Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Gruffudd ap Llywelyn
King of all WalesBrenin Cymru gyfanThe only king ever to rule the whole of Wales, from 1055 until he was killed by his own men.Yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan, o 1055 nes iddo gael ei ladd gan ei wŷr ei hun.
Gruffudd ap Cynan
King of GwyneddBrenin GwyneddBorn in exile in Dublin, he fought for decades to win Gwynedd and ruled it in peace for his last thirty years.Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Nest ferch Rhys
Princess of DeheubarthTywysoges DeheubarthDaughter of Rhys ap Tewdwr, whose abduction from Cenarth Bychan in 1109 set south Wales alight.Merch Rhys ap Tewdwr, y taniodd ei chipio o Genarth Bychan yn 1109 dde Cymru.
Gwenllian ferch Gruffydd
Princess of DeheubarthTywysoges DeheubarthLed an army against the Normans at Kidwelly and died in battle. Her death sparked the Great Revolt.Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Owain Gwynedd
The first Prince of WalesTywysog cyntaf CymruSon of Gruffudd ap Cynan, he made Gwynedd the leading Welsh power and turned back Henry II in 1165.Mab Gruffudd ap Cynan, gwnaeth Wynedd yn brif rym Cymru a throdd Harri’r Ail yn ôl yn 1165.
The Lord RhysYr Arglwydd Rhys
Ruler of DeheubarthRheolwr DeheubarthPatron of poets and host of the first recorded eisteddfod, at Cardigan in 1176.Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Gerald of WalesGerallt Gymro
Churchman and writerClerigwr ac awdurHis Journey through Wales and Description of Wales still bring the medieval country to life.Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Llywelyn Fawr
Llywelyn the GreatTywysog GwyneddPrince of Gwynedd who dominated Wales for forty years and married Joan, daughter of King John.Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Joan, Lady of WalesSiwan
Princess and peacemakerTywysoges a heddychwraigDaughter of King John of England and wife of Llywelyn Fawr, she often negotiated between Wales and England.Merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.
Llywelyn ap Gruffudd
Our Last LeaderEin Llyw OlafThe only native prince recognised by the English crown as Prince of Wales. His death at Cilmeri ended independence.Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Dafydd ap Gwilym
PoetBarddThe greatest poet of medieval Wales, who wrote of love and nature with wit and daring.Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Owain Glyndŵr
Prince of WalesTywysog CymruLed the last great war for independence and held a parliament at Machynlleth. He was never captured, and his fate is unknown.Arweiniodd y rhyfel mawr olaf dros annibyniaeth a chynnal senedd ym Machynlleth. Ni chafodd ei ddal erioed, ac ni ŵyr neb beth fu ei dynged.
Guto’r Glyn
Poet of the gentryBardd yr uchelwyrOne of the greatest of the Poets of the Nobility, who praised patrons across Wales in strict-metre verse.Un o fawrion Beirdd yr Uchelwyr, a ganodd fawl i noddwyr ledled Cymru yn y mesurau caeth.
Places to visitLleoedd i ymweld â nhw
Cardigan CastleCastell Aberteifi1176Cilmeri1282Caernarfon CastleCastell Caernarfon1283Harlech CastleCastell Harlech1404Machynlleth1404Chepstow CastleCastell Cas-gwent1067Tintern AbbeyAbaty Tyndyrn1131Strata Florida AbbeyAbaty Ystrad Fflur1164Conwy CastleCastell Conwy1283Beaumaris CastleCastell Biwmares1295