Women appear too rarely in the old chronicles, but they shaped Wales at every turn: leading armies, nursing the wounded, saving the language and changing politics.
This trail follows some of them, from a princess on the battlefield to the first woman to sit for a Welsh seat.
Prin yw’r menywod yn yr hen groniclau, ond fe luniasant Gymru bob cam o’r ffordd: arwain byddinoedd, nyrsio’r clwyfedig, achub yr iaith a newid gwleidyddiaeth.
Mae’r llwybr hwn yn dilyn rhai ohonynt, o dywysoges ar faes y gad i’r fenyw gyntaf i gynrychioli sedd yng Nghymru.
Stops on the trailArosfannau ar y llwybr
Gwenllian ferch Gruffydd
Led an army against the Normans at Kidwelly and died in battle. Her death sparked the Great Revolt.Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Gwenllian and the Great RevoltGwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
Princess Gwenllian dies fighting the Normans at Kidwelly. Months later the Welsh rout them at Crug Mawr.Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Jemima Nicholas
Fishguard cobbler said to have rounded up French soldiers with a pitchfork during the 1797 invasion.Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
The last invasion of BritainY goresgyniad olaf
A French force lands near Fishguard and surrenders within two days. Jemima Nicholas becomes a legend.Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn chwedl.
Betsi Cadwaladr
From Bala, she nursed soldiers in the Crimean War, clashing at times with Florence Nightingale.O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
Lady LlanoverArglwyddes Llanofer
Patron of Welsh culture who championed the harp, the language and the Welsh national costume.Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.
Gwen John
Born in Haverfordwest, she painted quiet, intense portraits and is now ranked among the finest artists of her time.Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.
Megan Lloyd George
The first woman elected for a Welsh constituency, in 1929, and a lifelong campaigner for a Welsh parliament.Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.