History of WalesHanes Cymru / ChapterPennod 3
1485 – 1914
A Welsh king, union with England, a Welsh Bible, then iron, coal and revolt.Brenin o Gymro, uno â Lloegr, Beibl Cymraeg, yna haearn, glo a gwrthryfel.
Henry Tudor, born at Pembroke, marched through Wales to take the English crown in 1485, and many Welsh people saw the prophecy of a Welsh king fulfilled. His son’s Acts of Union absorbed Wales into England and made English the language of power. Yet the 1588 Welsh Bible, the circulating schools and the Methodist revival made the Welsh one of the most literate peoples in Europe and kept the language alive in chapel and home.
From the 1750s Wales became an industrial powerhouse. Merthyr Tydfil was the iron capital of the world, slate from Gwynedd roofed cities across the globe, and by 1913 the south Wales coalfield was exporting more coal than anywhere on earth. Industry brought hardship and protest too: the Merthyr Rising, the Chartists at Newport and the Rebecca Riots all shaped a radical Welsh politics.
Gorymdeithiodd Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, drwy Gymru i gipio coron Lloegr yn 1485, a gwelodd llawer o Gymry wireddu’r broffwydoliaeth am frenin o Gymro. Ymgorfforodd Deddfau Uno ei fab Gymru yn Lloegr a gwneud Saesneg yn iaith grym. Er hynny, gwnaeth Beibl Cymraeg 1588, yr ysgolion cylchynol a’r diwygiad Methodistaidd y Cymry yn un o bobloedd mwyaf llythrennog Ewrop, gan gadw’r iaith yn fyw yn y capel a’r cartref.
O’r 1750au ymlaen daeth Cymru’n bwerdy diwydiannol. Merthyr Tudful oedd prifddinas haearn y byd, toeodd llechi Gwynedd ddinasoedd ar draws y byd, ac erbyn 1913 roedd maes glo’r de yn allforio mwy o lo nag unman arall ar y ddaear. Daeth diwydiant â chaledi a phrotest hefyd: lluniodd Gwrthryfel Merthyr, y Siartwyr yng Nghasnewydd a Helyntion Beca wleidyddiaeth radical Gymreig.
Henry Tudor lands near Dale in Pembrokeshire and marches through Wales to win at Bosworth.Mae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.
Wales is annexed to England. English becomes the language of law and office.Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.
Sir John Price prints ‘Yny lhyvyr hwnn’, a short book of prayers and the alphabet.Mae Syr John Prys yn argraffu ‘Yny lhyvyr hwnn’, llyfr bach o weddïau a’r wyddor.
William Salesbury’s translation is published, the first scripture printed in Welsh.Cyhoeddir cyfieithiad William Salesbury, yr ysgrythur gyntaf i’w hargraffu yn Gymraeg.
Hugh Price of Brecon founds an Oxford college that for centuries trains Welsh clergy and scholars.Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.
A Catholic schoolmaster and poet is executed at Wrexham for refusing to accept the Protestant church. He is made a saint in 1970.Dienyddir ysgolfeistr a bardd Catholig yn Wrecsam am wrthod derbyn yr eglwys Brotestannaidd. Fe’i gwnaed yn sant yn 1970.
William Morgan’s translation sets the standard for literary Welsh and helps the language survive.Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.
A cheap, pocket-sized Welsh Bible is printed, so that families, not only churches, can own one.Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.
William Wroth gathers the first Nonconformist congregation in Wales, in Monmouthshire. Chapels will one day shape the whole country.Mae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.
The largest battle of the Civil Wars in Wales ends in defeat for the royalist rising.Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.
Welsh Quakers escaping persecution settle in Pennsylvania. Place names such as Bryn Mawr and Merion still mark the land they bought.Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.
Ellis Wynne publishes a fierce, funny vision of the world, death and hell, a classic of Welsh prose.Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Edward Lhuyd’s Archaeologia Britannica shows that Welsh, Breton, Cornish, Irish and Gaelic are one family of languages.Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.
Isaac Carter sets up the first lasting printing press in Wales, at Trefhedyn by Newcastle Emlyn.Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
Griffith Jones begins schools that move from parish to parish, teaching many thousands to read Welsh.Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.
Howell Harris and Daniel Rowland start a movement that reshapes Welsh religion, music and politics.Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.
London Welsh founded the Honourable Society of Cymmrodorion to study and celebrate Welsh language, literature and history.Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.
The Dowlais ironworks is founded. Within decades Merthyr Tydfil is the largest town in Wales.Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
A huge copper lode is found on Ynys Môn. For a time Parys is the largest copper mine in the world.Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Am gyfnod, Parys yw mwynglawdd copr mwyaf y byd.
Iolo Morganwg holds a ceremony of bards on Primrose Hill in London. His invented ritual later becomes part of the National Eisteddfod.Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei ddefod ddyfeisiedig yn rhan o’r Eisteddfod Genedlaethol.
A French force lands near Fishguard and surrenders within two days. Jemima Nicholas becomes a legend.Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn chwedl.
Fifteen-year-old Mary Jones walks about 26 miles barefoot to Bala to buy a Welsh Bible. Her story helps inspire the British and Foreign Bible Society.Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.
Richard Trevithick’s steam engine hauls iron and passengers along the Penydarren tramroad at Merthyr, the first locomotive to run on rails.Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
Thomas Telford’s aqueduct carries the canal 38 metres above the River Dee.Mae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.
The Swansea and Mumbles line carries fare-paying passengers, the first passenger railway service in the world.Mae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.
Welsh Calvinistic Methodists ordain their own ministers and leave the Church of England. Wales becomes a nation of chapels.Mae Methodistiaid Calfinaidd Cymru yn ordeinio’u gweinidogion eu hunain ac yn gadael Eglwys Loegr. Daw Cymru’n genedl o gapeli.
Thomas Telford’s suspension bridge links Ynys Môn to the mainland, carrying the road from London to Holyhead and Ireland.Mae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Workers seize Merthyr and raise the red flag. Dic Penderyn is hanged in Cardiff.Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Chartists march on Newport and are fired upon. In the west, the Rebecca Rioters, dressed as women, smash tollgates.Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.
A government report blames Welsh for the people’s supposed backwardness, provoking lasting anger.Mae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.
Robert Stephenson’s tubular iron bridge carries the railway across the Menai Strait.Mae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.
Evan and James James of Pontypridd write the song that becomes the national anthem.Mae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.
A ship bringing gold diggers home from Australia is wrecked off Moelfre in a hurricane. About 450 people die.Mae llong sy’n cludo cloddwyr aur adref o Awstralia yn cael ei dryllio ger Moelfre mewn corwynt. Bu farw tua 450 o bobl.
The first National Eisteddfod in its modern form is held at Aberdare. It moves between north and south each year to this day.Cynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.
The Mimosa lands 153 settlers in Patagonia. Welsh is still spoken in Argentina today.Mae’r Mimosa yn glanio 153 o ymfudwyr ym Mhatagonia. Mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn yr Ariannin heddiw.
Newly enfranchised working men elect Liberals across Wales, including Henry Richard at Merthyr. Some tenants are evicted for voting against their landlords.Mae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.
University College Wales opens at Aberystwyth, paid for partly by the pennies of chapel-goers.Mae Coleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth, wedi’i dalu’n rhannol gan geiniogau aelodau’r capeli.
The FAW is founded in Wrexham and Wales plays Scotland in its first international, the third-oldest national team in the world.Sefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam ac mae Cymru’n chwarae’r Alban yn ei gêm ryngwladol gyntaf, y trydydd tîm cenedlaethol hynaf yn y byd.
The first Act of Parliament to treat Wales as a separate nation since the Tudors.Y Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.
Clubs meet in Neath to form the WRU. Rugby becomes the game of the valleys and the nation.Daw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.
The Welsh Intermediate Education Act creates county secondary schools, years before England has a similar system.Mae Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yn creu ysgolion uwchradd sirol, flynyddoedd cyn bod gan Loegr drefn debyg.
Aberystwyth, Bangor and Cardiff colleges join to form a national university, paid for partly by chapel collections.Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.
Quarrymen at Bethesda stay out for three years, the longest dispute in British industrial history.Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.
Evan Roberts leads a religious revival that fills chapels across Wales and spreads abroad.Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.
Wales win 3–0 at Cardiff Arms Park, and Cardiff is made a city the same year.Mae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.
Royal charters create the National Library of Wales at Aberystwyth and the National Museum in Cardiff.Mae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.
Striking miners clash with police in the Rhondda, and troops are sent into the valleys.Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.
During a national rail strike, soldiers shoot dead two young men at Llanelli. Four more die when a wagon of explosives catches fire.Yn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.
Born at Pembroke Castle, he landed in Wales in 1485, won at Bosworth and founded the Tudor dynasty.Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
Translated the full Bible into Welsh in 1588. His prose became the standard for written Welsh.Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.
Keeper of the Ashmolean Museum, who travelled the Celtic lands and showed that their languages were related.Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean, a deithiodd y gwledydd Celtaidd a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
His circulating schools taught a large share of the Welsh people to read, in Welsh.Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.
Fiery preacher of the Methodist revival who founded a religious community at Trefeca.Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.
Wrote hundreds of hymns, including ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’, known in English as ‘Guide me, O thou great Redeemer’.Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.
Stonemason, poet and inspired forger who created the Gorsedd of Bards, still part of every National Eisteddfod.Saer maen, bardd a ffugiwr dawnus a greodd Orsedd y Beirdd, sy’n dal yn rhan o bob Eisteddfod Genedlaethol.
Fishguard cobbler said to have rounded up French soldiers with a pitchfork during the 1797 invasion.Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Pioneer of co-operation and better factory conditions, he built a model community at New Lanark.Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
A farmer’s daughter from Dolwar Fach in Montgomeryshire whose few hymns are among the finest religious poetry in Welsh.Merch fferm o Ddolwar Fach yn Sir Drefaldwyn y mae ei hychydig emynau ymhlith y farddoniaeth grefyddol orau yn Gymraeg.
A weaver’s daughter from Llanfihangel-y-Pennant who saved for six years to buy her own Welsh Bible.Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
From Bala, she nursed soldiers in the Crimean War, clashing at times with Florence Nightingale.O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
A Chartist, druid and vegetarian doctor whose cremation of his baby son led to cremation becoming legal.Siartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.
Patron of Welsh culture who championed the harp, the language and the Welsh national costume.Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.
Hanged after the Merthyr Rising for a crime many believed he did not commit.Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
MP for Merthyr who campaigned for international arbitration and for the rights of Welsh tenants.AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.
A Bala minister who dreamed of a Welsh-speaking homeland overseas and led the plan to settle Patagonia.Gweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.
Sarah Jane Rees of Llangrannog, a master mariner’s teacher, prize-winning poet and editor of a Welsh magazine for women.Sarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
A Merthyr boy who worked in the ironworks at ten and became the best-known Welsh composer of his age.Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.
A former miner from Loughor whose preaching sparked the last great religious revival in Wales.Cyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.