History of WalesHanes Cymru / ChapterPennod 4
1914 – today1914 – heddiw
War, depression, the NHS, the fight for the language and the return of a Welsh parliament.Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, yr ymgyrch dros yr iaith a senedd i Gymru unwaith eto.
The 20th century began at the peak of coal and ended with almost every pit closed. Wales gave Britain a wartime prime minister in David Lloyd George and, through Aneurin Bevan of Tredegar, the National Health Service. The Depression drove hundreds of thousands to leave, and tragedies at Senghenydd, Gresford and Aberfan are still remembered in every valley.
The drowning of Capel Celyn and Saunders Lewis’s warning about the fate of the language sparked a national movement. Campaigners won Welsh-medium schools, bilingual road signs, S4C and official status for Welsh. After a heavy defeat in 1979, devolution was won by a whisker in 1997, and the Senedd now makes laws for Wales from Cardiff Bay.
Dechreuodd yr ugeinfed ganrif ar anterth y diwydiant glo a daeth i ben gyda bron pob pwll wedi cau. Rhoddodd Cymru brif weinidog adeg rhyfel i Brydain yn David Lloyd George ac, drwy Aneurin Bevan o Dredegar, y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Gyrrodd y Dirwasgiad gannoedd o filoedd o bobl i adael, ac mae trychinebau Senghennydd, Gresffordd ac Aberfan yn dal yn y cof ym mhob cwm.
Taniodd boddi Capel Celyn a rhybudd Saunders Lewis am dynged yr iaith fudiad cenedlaethol. Enillodd ymgyrchwyr ysgolion Cymraeg, arwyddion ffyrdd dwyieithog, S4C a statws swyddogol i’r Gymraeg. Ar ôl colli’n drwm yn 1979, enillwyd datganoli o drwch blewyn yn 1997, ac mae’r Senedd bellach yn gwneud cyfreithiau i Gymru o Fae Caerdydd.
An explosion at the Universal Colliery kills 439 men and boys, Britain’s worst mining disaster. Welsh coal output peaks the same year.Mae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
David Lloyd George, raised in Llanystumdwy, leads Britain through the end of the First World War.Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.
The 38th (Welsh) Division attacks Mametz Wood on the Somme. It takes the wood after five days at a cost of about 4,000 casualties.Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.
At the Birkenhead Eisteddfod the winning poet is announced as Hedd Wyn. He had been killed at Passchendaele weeks earlier, and the chair is draped in black.Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
The Anglican church in Wales is disestablished after decades of nonconformist campaigning.Datgysylltir yr eglwys Anglicanaidd yng Nghymru ar ôl degawdau o ymgyrchu gan yr Anghydffurfwyr.
Ifan ab Owen Edwards starts Urdd Gobaith Cymru, now one of Europe’s largest youth movements.Mae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.
A national party is formed at the eisteddfod in Pwllheli.Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.
Britain stops work to support the miners. The strike ends in nine days, but the miners stay locked out for seven months.Mae Prydain yn rhoi’r gorau i weithio i gefnogi’r glowyr. Daw’r streic i ben mewn naw diwrnod, ond mae’r glowyr yn cael eu cloi allan am saith mis.
In some valley towns more than half the men are out of work. Over the decade around 430,000 people leave Wales to find jobs.Mewn rhai o drefi’r cymoedd mae dros hanner y dynion yn ddi-waith. Dros y degawd mae tua 430,000 o bobl yn gadael Cymru i chwilio am waith.
An explosion near Wrexham kills 266 miners.Mae ffrwydrad ger Wrecsam yn lladd 266 o lowyr.
Saunders Lewis, Lewis Valentine and D. J. Williams set fire to an RAF bombing school in Llŷn and are jailed.Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.
Thousands of children from English cities are sent to the safety of Welsh villages. Many learn Welsh, and some never leave.Anfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.
The army takes over Mynydd Epynt for a firing range. Fifty-four families are moved out and a Welsh-speaking community disappears.Mae’r fyddin yn cymryd Mynydd Epynt yn faes tanio. Symudir pum deg pedwar o deuluoedd allan a diflanna cymuned Gymraeg.
Three nights of bombing in February destroy the centre of Swansea.Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.
Ysgol Gymraeg Dewi Sant opens in Llanelli. Today hundreds of thousands of children have been taught through Welsh.Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.
After the war, choirs and dancers from across the world are invited to Llangollen to sing in peace.Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.
Aneurin Bevan launches the National Health Service, inspired by the Tredegar Medical Aid Society.Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.
Cardiff is proclaimed the capital city of Wales.Cyhoeddir Caerdydd yn brifddinas Cymru.
Wales reaches the quarter-finals in Sweden and loses 1–0 to Brazil, with a goal from a 17-year-old Pelé.Mae Cymru’n cyrraedd rownd yr wyth olaf yn Sweden ac yn colli 1–0 i Frasil, gyda gôl gan Pelé, 17 oed.
Saunders Lewis’s radio lecture on the fate of the language leads to Cymdeithas yr Iaith, the Welsh Language Society.Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
Members of Cymdeithas yr Iaith sit down on a bridge in Aberystwyth in the society’s first protest for the Welsh language.Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.
Jim Griffiths becomes the first Secretary of State for Wales.Daw Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.
The village of Capel Celyn is flooded to supply Liverpool with water, despite near-unanimous opposition in Wales.Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.
A coal tip collapses onto a village school on 21 October, killing 144 people, 116 of them children.Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
Plaid Cymru wins its first seat in Parliament, at the Carmarthen by-election.Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn y Senedd, yn isetholiad Caerfyrddin.
Welsh may be used in court, and official forms can appear in Welsh.Caniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.
Prince Charles is invested as Prince of Wales amid protest and celebration.Arwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.
BBC Radio Cymru begins broadcasting, a national radio station in Welsh.Mae BBC Radio Cymru yn dechrau darlledu, gorsaf radio genedlaethol yn Gymraeg.
Wales votes four to one against a Welsh Assembly.Mae Cymru’n pleidleisio o bedwar i un yn erbyn Cynulliad i Gymru.
A Welsh-language television channel launches after Gwynfor Evans threatens a hunger strike.Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.
A year-long strike ends in defeat, and the closure of the coalfield accelerates.Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.
Welsh and English are to be treated equally in public business in Wales.Mae’r Gymraeg a’r Saesneg i’w trin yn gyfartal mewn busnes cyhoeddus yng Nghymru.
Miners at Tower Colliery in Hirwaun pool their redundancy money and buy the pit. It works for another 13 years under their own ownership.Mae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn cyfuno’u tâl diswyddo ac yn prynu’r pwll. Mae’n gweithio am 13 mlynedd arall dan eu perchnogaeth eu hunain.
Wales votes by 50.3% to create a National Assembly, which first meets in 1999.Mae Cymru’n pleidleisio o 50.3% i greu Cynulliad Cenedlaethol, sy’n cyfarfod am y tro cyntaf yn 1999.
Wales elects its own national body for the first time. The National Assembly meets a week later in Cardiff Bay.Mae Cymru’n ethol ei chorff cenedlaethol ei hun am y tro cyntaf. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cyfarfod wythnos yn ddiweddarach ym Mae Caerdydd.
Cardiff’s new stadium, with a roof that closes, opens for the Rugby World Cup.Mae stadiwm newydd Caerdydd, gyda tho sy’n cau, yn agor ar gyfer Cwpan Rygbi’r Byd.
Richard Rogers’s slate-and-timber debating chamber opens on St David’s Day in Cardiff Bay.Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.
A referendum gives the Assembly full law-making powers, and Welsh gains official status in Wales.Mae refferendwm yn rhoi pwerau deddfu llawn i’r Cynulliad, ac mae’r Gymraeg yn cael statws swyddogol yng Nghymru.
Wales becomes the first country to make public bodies by law consider the well-being of people not yet born.Cymru yw’r wlad gyntaf i orfodi cyrff cyhoeddus drwy gyfraith i ystyried llesiant pobl sydd heb eu geni eto.
In their first major tournament for 58 years, Wales beat Belgium and reach the semi-finals in France.Yn eu pencampwriaeth fawr gyntaf ers 58 mlynedd, mae Cymru’n curo Gwlad Belg ac yn cyrraedd y rownd gynderfynol yn Ffrainc.
The Welsh Government sets a goal of a million Welsh speakers by 2050, in a strategy called Cymraeg 2050.Mae Llywodraeth Cymru yn gosod nod o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, mewn strategaeth o’r enw Cymraeg 2050.
The Assembly becomes the Welsh Parliament, Senedd Cymru.Daw’r Cynulliad yn Senedd Cymru.
Sixteen and seventeen-year-olds vote in a Senedd election for the first time.Mae pobl ifanc un ar bymtheg ac ail ar bymtheg oed yn pleidleisio mewn etholiad i’r Senedd am y tro cyntaf.
Wales plays at the men’s World Cup in Qatar, its first for 64 years, as fans sing ‘Yma o Hyd’.Mae Cymru’n chwarae yng Nghwpan y Byd y dynion yn Qatar, y cyntaf ers 64 mlynedd, a’r cefnogwyr yn canu ‘Yma o Hyd’.
Wales elects 96 members of the Senedd, up from 60, using a new proportional voting system.Mae Cymru’n ethol 96 o aelodau i’r Senedd, i fyny o 60, gan ddefnyddio system bleidleisio gyfrannol newydd.
Welsh-speaking prime minister from 1916 to 1922 whose 1909 People’s Budget laid foundations for the welfare state.Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
Born in Haverfordwest, she painted quiet, intense portraits and is now ranked among the finest artists of her time.Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.
Ellis Humphrey Evans, a shepherd from Trawsfynydd, who won the eisteddfod chair weeks after he was killed in battle.Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.
A miner from Betws near Ammanford who became a Labour minister and built the welfare state.Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
A quarryman’s daughter from Rhosgadfan whose short stories and novels are the high point of modern Welsh prose.Merch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.
Dramatist, co-founder of Plaid Cymru, and author of the 1962 lecture Tynged yr Iaith.Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Founded Urdd Gobaith Cymru in 1922 and the first Welsh-medium school in 1939.Sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.
Miner’s son from Tredegar who, as Minister of Health, founded the National Health Service in 1948.Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.
The first woman elected for a Welsh constituency, in 1929, and a lifelong campaigner for a Welsh parliament.Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.
Won Plaid Cymru’s first seat in 1966. His 1980 hunger-strike threat secured S4C.Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
An Anglican priest in hill parishes and on Pen Llŷn, and one of the great poets in English of the 20th century.Offeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.
Swansea’s poet of ‘Do not go gentle into that good night’ and Under Milk Wood.Bardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.
A miner’s daughter from Pontypridd who wrote award-winning television drama and popular books on human evolution.Merch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.
Richard Jenkins, a miner’s son from Pontrhydyfen, who became one of the most famous film stars in the world.Richard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.
Raised in Butetown, Cardiff, she became head of Mount Stuart Primary and taught Black history long before it was common.Wedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.
A singer from Tiger Bay in Cardiff, known around the world for three James Bond themes, including ‘Goldfinger’.Cantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.
First Minister of Wales from 2000 to 2009, who steered the young Assembly through its first decade.Prif Weinidog Cymru o 2000 i 2009, a lywiodd y Cynulliad ifanc drwy ei ddegawd cyntaf.
A wheelchair racer from Cardiff who won eleven Paralympic gold medals and six London Marathons.Rasiwr cadair olwyn o Gaerdydd a enillodd un ar ddeg o fedalau aur Paralympaidd a chwe Marathon Llundain.