History of WalesHanes Cymru / ChapterPennod 1
230,000 BC – 600 AD230,000 CC – 600 OC
Ice-age hunters, tomb builders, hillfort tribes and the long shadow of Rome.Helwyr oes yr iâ, codwyr beddrodau, llwythau’r bryngaerau a chysgod hir Rhufain.
People reached the land we call Wales long before it was an island. Neanderthals sheltered at Pontnewydd Cave in Denbighshire around 230,000 years ago, and modern humans buried a young man in red ochre at Paviland on Gower some 33,000 years ago. As the ice retreated, farmers arrived, cleared woodland and raised great stone tombs such as Pentre Ifan and Bryn Celli Ddu.
Bronze Age miners dug kilometres of tunnels for copper on the Great Orme, and by the Iron Age the hills were crowned with forts held by tribes the Romans would name: the Silures, Ordovices, Demetae and Deceangli. Rome needed some thirty years to subdue them, attacking the druids on Ynys Môn in 60 AD. When the legions left, saints such as Dewi founded churches, and the Brittonic speech of these people began to turn into Welsh.
Cyrhaeddodd pobl y tir a alwn yn Gymru ymhell cyn iddo fod yn ynys. Cysgododd Neanderthaliaid yn Ogof Bontnewydd yn Sir Ddinbych tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, a chladdodd bodau dynol modern ddyn ifanc mewn ocr coch ym Mhafiland ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl. Wrth i’r iâ gilio, daeth ffermwyr i glirio’r coedwigoedd a chodi beddrodau mawr o gerrig fel Pentre Ifan a Bryn Celli Ddu.
Cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd gilometrau o dwneli i chwilio am gopr ar y Gogarth, ac erbyn Oes yr Haearn roedd caerau ar ben y bryniau, yn nwylo llwythau y byddai’r Rhufeiniaid yn eu henwi: y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli. Cymerodd Rhufain tua deng mlynedd ar hugain i’w trechu, gan ymosod ar y derwyddon ar Ynys Môn yn 60 OC. Pan adawodd y llengoedd, sefydlodd seintiau fel Dewi eglwysi, a dechreuodd iaith Frythoneg y bobl hyn droi’n Gymraeg.
Teeth found in Pontnewydd Cave, Denbighshire, are the oldest human remains in Wales.Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.
A young man is buried in red ochre in a Gower cave. Found in 1823 and first thought to be a woman, he is Britain’s oldest known ceremonial burial.Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.
Ice Age people on the Great Orme decorate a horse’s jaw with zigzag lines, the oldest known decorated object in Wales.Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.
Hunter-gatherers, children among them, leave footprints in the estuary mud at Goldcliff near Newport. Tides still uncover them.Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.
Farming communities raise stone tombs such as Pentre Ifan. Later, bluestones from the Preseli Hills are carried to Stonehenge.Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.
A passage tomb is raised on Ynys Môn, built so that the midsummer sunrise shines down its passage into the chamber.Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.
Bronze Age miners begin digging what becomes one of the largest prehistoric mines in the world.Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.
A Bronze Age leader is buried in a cape beaten from a single gold ingot. Workmen find it in 1833 at Bryn yr Ellyllon.Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.
Iron Age peoples, among them the Silures, Ordovices, Demetae and Deceangli, build hundreds of hillforts across Wales.Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.
Iron Age people throw weapons, chariot fittings and slave chains into a lake on Ynys Môn. They are found in 1942 while an airfield is built.Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.
The British war leader, fighting with the Silures and Ordovices, is defeated by Rome and later betrayed.Mae’r arweinydd Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
Roman troops cross the Menai Strait to destroy the druids’ stronghold. Wales is under Roman control by about 78 AD.Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.
The Second Augustan Legion builds Isca, a fortress for 5,000 soldiers with baths and an amphitheatre, to hold down the Silures.Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.
The governor Agricola crushes the Ordovices and takes Ynys Môn. Wales is held by a network of forts such as Segontium at Caernarfon.Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.
Roman engineers mine gold in the Cothi valley, using aqueducts to wash the hillside away. It is the only known Roman gold mine in Britain.Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.
Two Christians are said to be martyred at Caerleon, among the earliest named Christians in Britain.Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.
Magnus Maximus, a commander in Britain, is proclaimed emperor and becomes a founding figure in Welsh legend.Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr. Daw’n un o arwyr sylfaenol chwedloniaeth Cymru.
Roman rule in Britain ends. In the west, British kingdoms rise from the old tribal lands and the Brittonic language begins to become Welsh.Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.
Tradition says Cunedda and his sons came from the Old North, drove out Irish settlers and founded the royal line of Gwynedd.Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gyrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.
Illtud’s monastery at Llanilltud Fawr becomes a great centre of learning. Saints trained there carry Christianity across Wales, Cornwall and Brittany.Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Maelgwn Gwynedd, the most powerful king in Britain, dies of plague. The monk Gildas had scolded him as a ‘dragon of the island’.Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.
Dewi dies, traditionally on 1 March, at the monastery that becomes St Davids, the smallest city in Britain.Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn y fynachlog a ddaeth yn Dyddewi, dinas leiaf Prydain.
Led British resistance to Rome alongside the Silures and Ordovices. Captured and taken to Rome, he won his freedom with a famous speech.Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
King of Gwynedd and the most powerful ruler in sixth-century Britain, with his court at Deganwy.Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.
Founded a monastery and school at Llanilltud Fawr in the Vale of Glamorgan, said to be the first great centre of learning in Britain.Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
Founder of the monastery at St Davids. His last words are remembered as ‘Gwnewch y pethau bychain’: do the little things.Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Court poet to Urien of Rheged, honoured for centuries as the greatest of the early bards.Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.