Maelgwn Gwynedd
The dragon of the islandDraig yr ynysKing of Gwynedd and the most powerful ruler in sixth-century Britain, with his court at Deganwy.Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.
History of WalesHanes Cymru / ChapterPennod 2
410 – 800
The Age of SaintsOes y Seintiau
After Rome: new kingdoms, wandering saints, the first Welsh poems and the birth of a nation.Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
When Roman rule ended in 410, the west of Britain did not fall silent. Kingdoms such as Gwynedd, Powys, Dyfed and Gwent grew out of the old tribal lands, ruled by kings like Maelgwn Gwynedd. Along the sea lanes between Ireland, Wales, Cornwall and Brittany travelled holy men and women: Dewi, Illtud, Teilo, Padarn, Beuno and Gwenfrewi, among many others. The churches they founded are remembered in hundreds of place names beginning with Llan.
In these centuries the British language became Welsh, and the people began to call themselves Cymry, ‘fellow countrymen’. The earliest Welsh poetry, by Aneirin and Taliesin, was composed for warriors of the Old North. As Anglo-Saxon kingdoms pushed west, defeats such as the Battle of Chester cut the Welsh off from their kin in the north, and Offa’s Dyke later marked a frontier that still shapes the border.
Pan ddaeth rheolaeth Rufain i ben yn 410, ni thawelodd gorllewin Prydain. Tyfodd teyrnasoedd fel Gwynedd, Powys, Dyfed a Gwent o’r hen diroedd llwythol, dan frenhinoedd fel Maelgwn Gwynedd. Ar hyd llwybrau’r môr rhwng Iwerddon, Cymru, Cernyw a Llydaw teithiai dynion a menywod sanctaidd: Dewi, Illtud, Teilo, Padarn, Beuno a Gwenfrewi, ymhlith llawer eraill. Cofir yr eglwysi a sefydlwyd ganddynt mewn cannoedd o enwau lleoedd sy’n dechrau â Llan.
Yn y canrifoedd hyn y trodd y Frythoneg yn Gymraeg, ac y dechreuodd y bobl alw’u hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’. Cyfansoddwyd y farddoniaeth Gymraeg gynharaf, gan Aneirin a Thaliesin, i ryfelwyr yr Hen Ogledd. Wrth i deyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd wthio tua’r gorllewin, torrodd colledion fel Brwydr Caer y Cymry oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd, a nododd Clawdd Offa yn ddiweddarach ffin sy’n dal i lunio’r gororau.
TimelineLlinell amser
Rome lets goRhufain yn gollwng gafael
Roman rule in Britain ends. In the west, British kingdoms rise from the old tribal lands and the Brittonic language begins to become Welsh.Daw rheolaeth Rufeinig ym Mhrydain i ben. Yn y gorllewin, mae teyrnasoedd Brythonig yn codi o’r hen diroedd llwythol ac mae’r Frythoneg yn dechrau troi’n Gymraeg.
Cunedda comes to GwyneddCunedda’n dod i Wynedd
Tradition says Cunedda and his sons came from the Old North, drove out Irish settlers and founded the royal line of Gwynedd.Yn ôl traddodiad, daeth Cunedda a’i feibion o’r Hen Ogledd, gyrru gwladychwyr Gwyddelig allan a sefydlu llinach frenhinol Gwynedd.
The school of IlltudYsgol Illtud
Illtud’s monastery at Llanilltud Fawr becomes a great centre of learning. Saints trained there carry Christianity across Wales, Cornwall and Brittany.Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Maelgwn and the yellow plagueMaelgwn a’r fad felen
Maelgwn Gwynedd, the most powerful king in Britain, dies of plague. The monk Gildas had scolded him as a ‘dragon of the island’.Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.
Death of Saint DavidMarw Dewi Sant
Dewi dies, traditionally on 1 March, at the monastery that becomes St Davids, the smallest city in Britain.Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn y fynachlog a ddaeth yn Dyddewi, dinas leiaf Prydain.
Y Gododdin
Aneirin’s elegy for warriors who fell at Catraeth, among the oldest poetry in any language of Britain.Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Battle of ChesterBrwydr Caer
Northumbrian victory separates the Britons of Wales from their kin in the north. The Welsh begin calling themselves Cymry, ‘fellow countrymen’.Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.
Cadwallon defeats NorthumbriaCadwallon yn trechu Northumbria
Cadwallon ap Cadfan of Gwynedd and Penda of Mercia kill King Edwin at Hatfield Chase, the last great British victory over the English for centuries.Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Penda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.
Wales accepts the Roman EasterCymru’n derbyn Pasg Rhufain
Led by Bishop Elfodd, the Welsh church agrees to date Easter the Roman way, ending a long split with the rest of western Christendom.Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.
Offa’s DykeClawdd Offa
The King of Mercia raises an earthwork along the border, marking a line between Welsh and English that still roughly holds.Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.
PeoplePobl
Illtud
Teacher of saintsAthro’r seintiauFounded a monastery and school at Llanilltud Fawr in the Vale of Glamorgan, said to be the first great centre of learning in Britain.Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
Saint DavidDewi Sant
Patron saint of WalesNawddsant CymruFounder of the monastery at St Davids. His last words are remembered as ‘Gwnewch y pethau bychain’: do the little things.Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Aneirin
Poet of Y GododdinBardd Y GododdinPoet of Y Gododdin, the elegy for the warriors of Catraeth.Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.
Taliesin
Chief of bardsPen beirddCourt poet to Urien of Rheged, honoured for centuries as the greatest of the early bards.Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.