Hanes Cymru

827 o safleoedd cestyll

Cestyll Cymru

Pob castell yng Nghymru ar un map: pwy a’i cododd, pryd, a’r stori sydd ganddo. Mae cestyll tywysogion Cymru mewn coch.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Llusgwch i symud, pinsiwch neu sgroliwch i chwyddo, tapiwch gastell

827 o safleoedd cestyll

Dewiswch gastell

Tapiwch unrhyw ddot ar y map, chwiliwch yn ôl enw, neu dewch o hyd i’r cestyll agosaf atoch. Cestyll a godwyd gan y Cymry yw’r dotiau coch.

  • Codwyd gan y CymryCestyll a llysoedd tywysogion ac arglwyddi Cymru, o Ddolwyddelan a Chastell y Bere i Ddinas Brân a Rhaglan.
  • Codwyd gan Goron LloegrCestyll y brenin: cylch mawr Edward I yn y gogledd, a chestyll Harri III a Gwilym Goch.
  • Codwyd gan arglwyddi’r Normaniaid a’r MersYr arglwyddi a wthiodd i mewn i Gymru o 1067 ymlaen, ac arglwyddiaethau’r Mers a ddaliwyd ganddynt: Cas-gwent, Penfro, Caerffili a llawer mwy.
  • Tyrau-dai a chestyll diweddarachTai caerog yr Oesoedd Canol diweddar a’r uchelwyr Tuduraidd, a phlastai castellog mawr y 1800au.
  • Mwntiau, cylchfuriau a safleoedd eraillCestyll pridd a phren a safleoedd llai nad ysgrifennwyd enwau eu hadeiladwyr. Codwyd llawer gan y Normaniaid; codwyd llawer hefyd gan dywysogion ac arglwyddi Cymru.

Gelwir Cymru’n aml yn brifddinas cestyll y byd. Codwyd mwy na chwe chant o gestyll yma yn yr Oesoedd Canol, mwy am ei maint nag mewn unrhyw wlad arall yn Ewrop.

Codwyd rhai i goncro Cymru. Codwyd llawer gan y Cymry i’w hamddiffyn: cododd tywysogion Gwynedd, Powys a Deheubarth gestyll carreg yn eu dull eu hunain, gyda thyrau siâp D a thyrau crwn, ar greigiau sy’n gwarchod y bylchau i mewn i’w tiroedd.

Mae’r map hwn yn dangos pob safle castell y gallem ei ganfod yn y cofnodion, o gaerau mawr Edward I i dwmpathau glaswelltog mewn cae. Tapiwch ddot i weld pwy a’i cododd.

Cestyll tywysogion Cymru

O Ddolwyddelan i Ddinas Brân, cododd tywysogion Cymru mewn carreg i warchod eu tiroedd. Dyma’r cestyll a adawsant.

Castell y Bere

1221

Castell y Bere

Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)

Fe’i codwyd ar graig yn nyffryn Dysynni dan Gadair Idris i warchod de Gwynedd. Daliodd allan dros Ddafydd ap Gruffudd tan Ebrill 1283.

Dolwyddelan Castle

tua 1210–1240

Castell Dolwyddelan

Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)

Mae ei orthwr sgwâr yn gwarchod yr hen ffordd drwy Eryri o ddyffryn Conwy. Yn ôl traddodiad Cymru ganed Llywelyn ei hun gerllaw.

Dolbadarn Castle

tua 1220–1230

Castell Dolbadarn

Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)

Mae ei dŵr crwn, yn null tywysogion Cymru eu hunain, yn sefyll uwchben Llyn Padarn wrth droed Bwlch Llanberis. Peintiodd Turner ef yn 1800.

Criccieth Castle

tua 1230–1260au

Castell Cricieth

Llywelyn ab Iorwerth, a’i helaethwyd gan Llywelyn ap Gruffudd

Gwaith y tywysogion yw’r porthdy dau dŵr ar y penrhyn uwchben Bae Tremadog. Cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr y castell yn 1404.

tua 1260

Castell Dinas Brân

Gruffudd ap Madog, tywysog Powys Fadog

Ar gopa’r bryn uwchben Llangollen. Mae ei enw, caer Brân, ynghlwm yn nhraddodiad Cymru wrth Fendigeidfran.

Dolforwyn Castle

1273

Castell Dolforwyn

Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru

Fe’i codwyd gan Dywysog Cymru ar grib uwchben afon Hafren, gyda thref Gymreig newydd wrth ei ymyl, yng ngolwg castell y brenin yn Nhrefaldwyn.

Dinefwr Castle

diwedd y 12fed–13eg ganrif

Castell Dinefwr

Yr Arglwydd Rhys a thywysogion Deheubarth

Yn ôl traddodiad Cymru, Dinefwr oedd prif lys Deheubarth, un o’r tri phrif lys a enwir yng Nghyfraith Hywel Dda.

Dryslwyn Castle

1220au

Castell Dryslwyn

Tywysogion Deheubarth, Rhys Gryg yn ôl pob tebyg

Ar fryn unig uwchben afon Tywi, un o gestyll carreg mawr tywysogion Cymru yn y de.

Cardigan Castle

1171

Castell Aberteifi

Yr Arglwydd Rhys a’i hailgododd mewn carreg

Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yma, gyda chadair i’r bardd gorau ac un arall i’r cerddor gorau.

Ewloe Castle

o 1257

Castell Ewlo

Llywelyn ap Gruffudd

Ynghudd mewn pant coediog, gyda Thŵr Cymreig siâp D. Yng Nghoed Ewloe gerllaw, ymosododd gwŷr Owain Gwynedd ar fyddin Harri II yn 1157.

1278–1282

Castell Caergwrle

Dafydd ap Gruffudd

Y castell olaf a godwyd gan un o dywysogion brodorol Cymru. Mae ei dŵr crwn yn edrych dros ddyffryn Alun tua Lloegr.

Powis Castle

tua 1280au

Castell Powys

Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn

Castell Coch, a godwyd gan un o dywysogion Powys ac y bu pobl yn byw ynddo byth ers hynny: yn gartref ers dros 700 mlynedd, gyda gerddi teras enwog.

y 14eg ganrif

Sycharth

Arglwyddi Glyndyfrdwy; cartref Owain Glyndŵr

Mae cywydd Iolo Goch yn darlunio llys pren Owain ar y mwnt hwn: naw neuadd, eglwys, melin, pysgodlyn, parc ceirw, a gwin yn llifo’n wastad.

y 12fed ganrif (tŵr carreg)

Dinas Emrys

Tywysogion Gwynedd

Y bryn lle mae traddodiad Cymru’n sôn am y ddraig goch a’r ddraig wen dan dŵr Gwrtheyrn, ac am y bachgen Emrys a ragfynegodd mai’r ddraig goch a fyddai’n ennill.

Raglan Castle

o 1435

Castell Rhaglan

Syr William ap Thomas a’i fab William Herbert, Iarll Penfro

Castell-palas a godwyd gan arglwyddi o Gymry. William ap Thomas oedd y Marchog Glas o Went; ei fab oedd y Cymro cyntaf i’w wneud yn iarll, a magwyd Harri Tudur ifanc yma.

Carreg Cennen Castle

y 13eg ganrif

Castell Carreg Cennen

Tywysogion Deheubarth; fe’i hailgodwyd mewn carreg wedi 1283

Ar graig naw deg metr uwchben afon Cennen, gyda thramwyfa wedi’i thorri i lawr i ogof. Yn ôl traddodiad lleol codwyd y castell cyntaf gan Urien, un o farchogion llys Arthur.

Pob castell, fesul sir

Pob safle castell ar y map, fesul ardal.

Ynys Môn 9
Gwynedd 41
Conwy 16
Sir Ddinbych 28
Sir y Fflint 25
Wrecsam 12
Powys 263
Ceredigion 51
Sir Benfro 100
Sir Gaerfyrddin 56
Abertawe 33
Castell-nedd Port Talbot 10
Pen-y-bont ar Ogwr 14
Bro Morgannwg 62
Caerdydd 16
Rhondda Cynon Taf 6
Merthyr Tudful 2
Caerffili 8
Blaenau Gwent 2
Torfaen 2
Sir Fynwy 56
Casnewydd 15

Daw’r safleoedd cestyll o Wikidata, sy’n tynnu ar gofnodion Cadw a Coflein (data rhydd CC0). Ysgrifennwyd yr adeiladwyr a’r straeon ar gyfer y wefan hon. Mae rhai dyddiadau cynnar yn fras. Daw’r ffotograffau o Wikimedia Commons; mae cydnabyddiaeth wrth bob un. Tirwedd o ddata uchder agored (Mapzen Terrarium).

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf