
1221
Castell y Bere
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Fe’i codwyd ar graig yn nyffryn Dysynni dan Gadair Idris i warchod de Gwynedd. Daliodd allan dros Ddafydd ap Gruffudd tan Ebrill 1283.

827 o safleoedd cestyll
Pob castell yng Nghymru ar un map: pwy a’i cododd, pryd, a’r stori sydd ganddo. Mae cestyll tywysogion Cymru mewn coch.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llusgwch i symud, pinsiwch neu sgroliwch i chwyddo, tapiwch gastell
827 o safleoedd cestyll
Tapiwch unrhyw ddot ar y map, chwiliwch yn ôl enw, neu dewch o hyd i’r cestyll agosaf atoch. Cestyll a godwyd gan y Cymry yw’r dotiau coch.
Gelwir Cymru’n aml yn brifddinas cestyll y byd. Codwyd mwy na chwe chant o gestyll yma yn yr Oesoedd Canol, mwy am ei maint nag mewn unrhyw wlad arall yn Ewrop.
Codwyd rhai i goncro Cymru. Codwyd llawer gan y Cymry i’w hamddiffyn: cododd tywysogion Gwynedd, Powys a Deheubarth gestyll carreg yn eu dull eu hunain, gyda thyrau siâp D a thyrau crwn, ar greigiau sy’n gwarchod y bylchau i mewn i’w tiroedd.
Mae’r map hwn yn dangos pob safle castell y gallem ei ganfod yn y cofnodion, o gaerau mawr Edward I i dwmpathau glaswelltog mewn cae. Tapiwch ddot i weld pwy a’i cododd.
O Ddolwyddelan i Ddinas Brân, cododd tywysogion Cymru mewn carreg i warchod eu tiroedd. Dyma’r cestyll a adawsant.

1221
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Fe’i codwyd ar graig yn nyffryn Dysynni dan Gadair Idris i warchod de Gwynedd. Daliodd allan dros Ddafydd ap Gruffudd tan Ebrill 1283.

tua 1210–1240
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Mae ei orthwr sgwâr yn gwarchod yr hen ffordd drwy Eryri o ddyffryn Conwy. Yn ôl traddodiad Cymru ganed Llywelyn ei hun gerllaw.

tua 1220–1230
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Mae ei dŵr crwn, yn null tywysogion Cymru eu hunain, yn sefyll uwchben Llyn Padarn wrth droed Bwlch Llanberis. Peintiodd Turner ef yn 1800.

tua 1230–1260au
Llywelyn ab Iorwerth, a’i helaethwyd gan Llywelyn ap Gruffudd
Gwaith y tywysogion yw’r porthdy dau dŵr ar y penrhyn uwchben Bae Tremadog. Cipiodd gwŷr Owain Glyndŵr y castell yn 1404.
tua 1260
Gruffudd ap Madog, tywysog Powys Fadog
Ar gopa’r bryn uwchben Llangollen. Mae ei enw, caer Brân, ynghlwm yn nhraddodiad Cymru wrth Fendigeidfran.

1273
Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
Fe’i codwyd gan Dywysog Cymru ar grib uwchben afon Hafren, gyda thref Gymreig newydd wrth ei ymyl, yng ngolwg castell y brenin yn Nhrefaldwyn.

diwedd y 12fed–13eg ganrif
Yr Arglwydd Rhys a thywysogion Deheubarth
Yn ôl traddodiad Cymru, Dinefwr oedd prif lys Deheubarth, un o’r tri phrif lys a enwir yng Nghyfraith Hywel Dda.

1220au
Tywysogion Deheubarth, Rhys Gryg yn ôl pob tebyg
Ar fryn unig uwchben afon Tywi, un o gestyll carreg mawr tywysogion Cymru yn y de.

1171
Yr Arglwydd Rhys a’i hailgododd mewn carreg
Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yma, gyda chadair i’r bardd gorau ac un arall i’r cerddor gorau.

o 1257
Llywelyn ap Gruffudd
Ynghudd mewn pant coediog, gyda Thŵr Cymreig siâp D. Yng Nghoed Ewloe gerllaw, ymosododd gwŷr Owain Gwynedd ar fyddin Harri II yn 1157.
1278–1282
Dafydd ap Gruffudd
Y castell olaf a godwyd gan un o dywysogion brodorol Cymru. Mae ei dŵr crwn yn edrych dros ddyffryn Alun tua Lloegr.

tua 1280au
Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn
Castell Coch, a godwyd gan un o dywysogion Powys ac y bu pobl yn byw ynddo byth ers hynny: yn gartref ers dros 700 mlynedd, gyda gerddi teras enwog.
y 14eg ganrif
Arglwyddi Glyndyfrdwy; cartref Owain Glyndŵr
Mae cywydd Iolo Goch yn darlunio llys pren Owain ar y mwnt hwn: naw neuadd, eglwys, melin, pysgodlyn, parc ceirw, a gwin yn llifo’n wastad.
y 12fed ganrif (tŵr carreg)
Tywysogion Gwynedd
Y bryn lle mae traddodiad Cymru’n sôn am y ddraig goch a’r ddraig wen dan dŵr Gwrtheyrn, ac am y bachgen Emrys a ragfynegodd mai’r ddraig goch a fyddai’n ennill.

o 1435
Syr William ap Thomas a’i fab William Herbert, Iarll Penfro
Castell-palas a godwyd gan arglwyddi o Gymry. William ap Thomas oedd y Marchog Glas o Went; ei fab oedd y Cymro cyntaf i’w wneud yn iarll, a magwyd Harri Tudur ifanc yma.

y 13eg ganrif
Tywysogion Deheubarth; fe’i hailgodwyd mewn carreg wedi 1283
Ar graig naw deg metr uwchben afon Cennen, gyda thramwyfa wedi’i thorri i lawr i ogof. Yn ôl traddodiad lleol codwyd y castell cyntaf gan Urien, un o farchogion llys Arthur.
Pob safle castell ar y map, fesul ardal.
Daw’r safleoedd cestyll o Wikidata, sy’n tynnu ar gofnodion Cadw a Coflein (data rhydd CC0). Ysgrifennwyd yr adeiladwyr a’r straeon ar gyfer y wefan hon. Mae rhai dyddiadau cynnar yn fras. Daw’r ffotograffau o Wikimedia Commons; mae cydnabyddiaeth wrth bob un. Tirwedd o ddata uchder agored (Mapzen Terrarium).
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf