Hanes Cymru

tua 400–700 · Oes y Saint

Seintiau Cymru

Cyn y cestyll, roedd y llannau. Sefydlodd seintiau Cymru’r eglwysi sy’n dwyn eu henwau o hyd, dysgu yn ysgol hynaf Prydain, a chario’r ffydd i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon.

Llun: Capel Sant Gofan wedi’i wasgu i glogwyni calchfaen arfordir Penfro · David Skinner, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Roedd Cymru’n wlad o saint cyn ei bod yn wlad o gestyll. Yn y ddwy ganrif wedi i Rufain adael, sefydlodd gwŷr a gwragedd sanctaidd o bob rhan o Gymru eglwysi bychain o fewn caeau crwn, y llannau, a rhoi eu henwau iddynt. Bymtheg can mlynedd yn ddiweddarach mae’r enwau hynny ar yr arwyddion ffyrdd o hyd: Llanddewi, Llandeilo, Llanbadarn, Llangadog.

Athrawon oeddent yn ogystal â phregethwyr. Ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr yw canolfan ddysg hynaf Prydain, a hwyliodd ei disgyblion i Gernyw a Llydaw a sefydlu eglwysi yno sy’n dwyn eu henwau o hyd. Pan sonia pobl Cymru am Oes y Saint, golygant oes pan oedd Cymru’n dysgu ei chymdogion.

Calendr y saint

Dewi Sant

Mae gan bob sant ar y dudalen hon ddydd gŵyl. Rhestrir eu dyddiau yn y calendr ar waelod y dudalen.

Dydd gŵyl 1 Mawrth · Nawddsant Cymru

Dewi Sant

Ganwyd Dewi, medd ei Fuchedd, mewn storm ar y clogwyni uwchben Caerfai, lle saif capel ei fam Non. Sefydlodd ei fynachlog yng nglyn cysgodol Rhosyn, a bu ei fynachod fyw’n syml, yn gweithio’r tir â’u dwylo eu hunain ac yn yfed dŵr yn unig, fel y’i gelwid yn Ddewi Ddyfrwr.

Bu farw, yn ôl traddodiad, ar 1 Mawrth 589. Ei bregeth olaf yw’r dywediad mwyaf annwyl yn y Gymraeg: ‘Byddwch lawen, a chedwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain.’ Yn y 1120au datganodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Heddiw ei ddydd ef yw dydd cenedlaethol Cymru.

Darllen ei hanes →   Seintiau Dyfed →   Ymweld â Thyddewi →

Beth yw llan?

Cae oedd llan i ddechrau: darn o dir â chlawdd o’i amgylch. Mae’r gair yn perthyn i’r ‘land’ a’r ‘lawn’ Saesneg. Pan ymsefydlai sant mewn lle, daeth y cae o amgylch y gell a’r beddau yn llan, ac ychwanegwyd enw’r sant ato. Daeth Llan + Teilo yn Llandeilo.

Mae’r Gymraeg yn meddalu llythyren gyntaf enw’r sant ar ôl llan, a dyna pam y gall yr enwau edrych yn wahanol. Dewi yw Llanddewi, Collen yw Llangollen, Padarn yw Llanbadarn. Bedd sant oedd merthyr, fel ym Merthyr Tudful, a mynachlog â ffens plethwaith oedd bangor, fel ym Mangor. Nid yw pob llan yn perthyn i sant o Gymro: Mair biau Llanfair, Mihangel biau Llanfihangel a Phedr biau Llanbedr.

Teilo Llandeilot → d
Padarn Llanbadarnp → b
Cybi Llangybic → g
Dewi Llanddewid → dd
Brynach Llanfrynachb → f
Gwenog Llanwenogg → –
Mair Llanfairm → f
Elli Llanelli–

Map y llannau

132 o eglwysi a lleoedd sanctaidd a enwyd ar ôl y saint ar y dudalen hon. Dewiswch sant i weld pa mor bell yr ymledodd ei enw.

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint Petroc

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Pob sant

Pob un o’r 68 sant ar y wefan hon, gyda’r lleoedd sy’n dwyn eu henwau.

DyfedTudalen y rhanbarth →

  1. Dewi Sant

    Dydd gŵyl 1 Mawrth

    Nawddsant Cymru. Mab Non, a ddysgwyd gan Beulin yn Nhŷ Gwyn, a sylfaenydd y fynachlog yng Nglyn Rhosyn lle bu ei fynachod fyw ar eu llafur eu hunain, gan yfed dŵr yn unig. Yn synod Llanddewi Brefi, medd ei Fuchedd, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed. Ei eiriau olaf i’w bobl: ‘Byddwch lawen, a chedwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain a welsoch ac a glywsoch gennyf i.’ Mae dros hanner cant o eglwysi yn ne Cymru yn dwyn ei enw.

    TyddewiLlanddewi BrefiHenfynywLlanddewi Aber-arthLlanddewi FelffreLlanddewi YstradenniLlanddewi Nant HodniLlanddewi Rhydderch
    Dewi Sant
  2. Santes Non

    Dydd gŵyl 3 Mawrth

    Mam Dewi. Medd ei Buchedd iddi esgor arno mewn storm fawr ar ben y clogwyn, ac i ffynnon darddu o’r ddaear wrth ei hochr. Mae ei chapel a’i ffynnon sanctaidd yn sefyll o hyd uwchben y bae. Aeth yn ddiweddarach i Gernyw a Llydaw, lle cedwir ei beddrod yn Dirinon.

    Capel NonLlan-non (Ceredigion)Llannon (Sir Gâr)Dirinon
  3. Sant Brynach

    Dydd gŵyl 7 Ebrill

    Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli, Mynydd yr Angylion, i siarad ag angylion. Saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer, un o’r rhai gorau yng Nghymru, yn ei fynwent.

    NanhyferCarn IngliLlanfrynach
    Sant Brynach
  4. Sant Dogfael

    Dydd gŵyl 14 Mehefin

    Sant o linach Cunedda, a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Tyfodd abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a chofir amdano yn Llydaw hefyd.

    Llandudoch
    Sant Dogfael
  5. Sant Gofan

    Meudwy clogwyni Penfro. Yn ôl y traddodiad, agorodd y graig i’w guddio, ac mae ei gapel bach o garreg wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn, a grisiau’n arwain ato na all neb, meddir, eu cyfrif yr un fath ddwywaith.

    Capel Gofan
    Sant Gofan

Ystrad Tywi a GŵyrTudalen y rhanbarth →

  1. Teilo Sant

    Dydd gŵyl 9 Chwefror

    Cyfaill Dewi a Phadarn, a phererin gyda nhw i Gaersalem yn ôl traddodiad Cymru. Fe’i ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod, a gwnaeth Landeilo Fawr yn brif eglwys iddo. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw, at Samson yn Dol, a’u dwyn adref eto saith mlynedd yn ddiweddarach. Cymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff, ac yn ôl ei Fuchedd, erbyn y bore yr oedd tri.

    LlandeiloLlandafPenalunLlandeilo Tal-y-bontLlandeilo FerwalltLlandeilo GrabanLlandeilo BertholauLlandeilo Gresynni
  2. Y Pum Sant

    Gwyn, Gwynno, Gwynoro, Celynin a Cheitho: pum brawd, medd y traddodiad, a anwyd ar yr un enedigaeth. Enwyd pentref Pumsaint ar eu hôl, a dangosir yno’r garreg lle gorffwysent eu pennau. Mae gan Geitho ei eglwys ei hun yn Llangeitho, lle dechreuodd diwygiad mawr Daniel Rowland.

    PumsaintLlanpumsaintLlangeitho
  3. Sant Elli

    Disgybl i Gadog yn Llancarfan a’i olynodd fel abad. Ar ei ôl ef yr enwyd tref Llanelli.

    Llanelli
    Sant Elli
  4. Sant Cennydd

    Sant Gŵyr. Yn ôl traddodiad Gŵyr, cariwyd ef yn faban gan wylanod i graig ger arfordir Gŵyr, a’i fwydo gan gloch a anfonwyd o’r nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd, y fwyaf yng Ngŵyr.

    Llangynydd
    Sant Cennydd
  5. Sant Ystyffan

    Un o ddilynwyr Teilo. Mae Llansteffan, a’i chastell ar y pentir uwchben Tywi, yn dwyn ei enw.

    Llansteffan

CeredigionTudalen y rhanbarth →

  1. Padarn Sant

    Dydd gŵyl 15 Ebrill

    Esgob a sylfaenydd Llanbadarn Fawr. Yn ôl traddodiad Cymru, aeth gyda Dewi a Theilo i Gaersalem, lle cafodd ffon a gwisg yn rhodd. Mae eglwysi ar draws canolbarth Cymru yn dwyn ei enw, ac mae ei Fuchedd yn ei gysylltu â Paternus, esgob cyntaf Gwened yn Llydaw.

    Llanbadarn Fawr (Ceredigion)Llanbadarn Fawr (Maesyfed)Llanbadarn FynyddGwened
  2. Sant Carannog

    Dydd gŵyl 16 Mai

    Tywysog o Geredigion, ŵyr Ceredig yn ôl ei Fuchedd, a ddewisodd fywyd meudwy mewn ogof uwchben y gilfach sy’n dwyn ei enw heddiw. Mae ei gerflun yn edrych dros y traeth yn Llangrannog. Cariodd y ffydd i Gernyw, yn Crantock, ac i Garanteg yn Llydaw.

    Llangrannog
    Sant Carannog
  3. Sant Tysul

    Sant o linach Cunedda. Mae tref farchnad Llandysul ar lan Teifi yn dwyn ei enw.

    Llandysul
    Sant Tysul
  4. Santes Gwenog

    Gwraig sanctaidd y mae ei heglwys yn Llanwenog yn adnabyddus am ei meinciau derw cerfiedig a’i thŵr uchel, a godwyd, meddir, ar ôl brwydr Bosworth.

    Llanwenog
  5. Sant Rhystud

    Sant ar arfordir Ceredigion. Enwyd pentref Llanrhystud, lle mae afon Wyre’n cwrdd â’r môr, ar ei ôl.

    Llanrhystud

Gwynedd a MônTudalen y rhanbarth →

  1. Sant Deiniol

    Dydd gŵyl 11 Medi

    Sylfaenydd y fynachlog ym Mangor a’i hesgob cyntaf. Medd Buchedd Dewi iddo fynd gyda Dyfrig i gyrchu Dewi i synod Llanddewi Brefi. Saif eglwys gadeiriol Bangor ar ei dir. Yn y gogledd-ddwyrain cofir amdano ym Mhenarlâg, lle sefydlodd Gladstone y llyfrgell a enwyd gyntaf ar ei ôl, Llyfrgell Sant Deiniol.

    BangorLlanddeiniolLlanuwchllynPenarlâg
  2. Sant Beuno

    Dydd gŵyl 21 Ebrill

    Fe’i ganwyd ym Mhowys, a sefydlodd ei eglwys fawr yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd ewythr Gwenffrewi a’i hadferodd yn fyw yn Nhreffynnon. Daeth ei eglwys yng Nghlynnog yn eglwys pererinion, ac am ganrifoedd daeth pobl at ei ffynnon a’i fedd.

    Clynnog FawrPistyllAberffrawLlanycilAberriw
  3. Sant Cybi

    Dydd gŵyl 8 Tachwedd

    Sant o Gernyw y rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r gaer Rufeinig yng Nghaergybi, caer Cybi. Bob wythnos, medd y traddodiad, cerddai ar draws Môn i gwrdd â’i gyfaill Seiriol. Gan gerdded tua’r dwyrain yn y bore ac adref gyda’r hwyr, wynebai’r haul bob amser, felly galwai pobl ef yn Gybi Felyn, a’i gyfaill yn Seiriol Wyn.

    CaergybiLlangybi (Eifionydd)Llangybi (Ceredigion)Llangybi (Gwent)
  4. Sant Seiriol

    Dydd gŵyl 1 Chwefror

    Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Môn, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl y priordy. Cadwai gell ar Ynys Seiriol ar draws y swnt.

    PenmonYnys Seiriol
    Sant Seiriol
  5. Sant Cadfan

    Dydd gŵyl 1 Tachwedd

    Daeth o Lydaw gyda chwmni o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Enlli. Yn ei eglwys yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, sy’n dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.

    TywynYnys EnlliLlangadfan
    Sant Cadfan
  6. Santes Dwynwen

    Dydd gŵyl 25 Ionawr

    Nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i Frychan, gwnaeth ei chartref ar Ynys Llanddwyn ger Môn. Medd ei Buchedd iddi weddïo y câi pob gwir gariad hapusrwydd, a’i dydd hi, 25 Ionawr, yw dydd cariad Cymru ei hun.

    Ynys Llanddwyn
  7. Sant Eilian

    Dydd gŵyl 13 Ionawr

    Medd y traddodiad i Gaswallon Lawhir, brenin Gwynedd, roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei hydd dof redeg o’i amgylch mewn diwrnod. Mae gan ei eglwys yn Llaneilian ar arfordir gogleddol Môn groglofft beintiedig brin.

    LlaneilianLlanelian-yn-Rhos
    Sant Eilian
  8. Sant Peris

    Sant y bwlch o dan yr Wyddfa. Rhoddodd ei hen eglwys yn Nant Peris a’i ffynnon sanctaidd ei henw i Lanberis.

    Nant PerisLlanberis
  9. Sant Hywyn

    Un o gymdeithion Cadfan. Ei eglwys yn Aberdaron, reit ar y traeth, oedd yr arhosfan olaf i bererinion cyn croesi i Enlli.

    Aberdaron
  10. Sant Twrog

    Ystyr Maentwrog yw ‘maen Twrog’. Yn ôl y traddodiad, hyrddiodd y garreg fawr sy’n sefyll o hyd wrth ddrws yr eglwys o ben y bryn uwchben y pentref.

    Maentwrog
  11. Cadwaladr Fendigaid

    Dydd gŵyl 12 Tachwedd

    Brenin Gwynedd a sant. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, ac adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef. Saif carreg goffa ei daid yn ei eglwys yn Llangadwaladr, ger llys brenhinol Aberffraw.

    Llangadwaladr (Môn)Llangadwaladr (Trefesgob)
    Cadwaladr Fendigaid

Rhos a’r BerfeddwladTudalen y rhanbarth →

  1. Cyndeyrn Sant

    Dydd gŵyl 13 Ionawr

    Brython o’r Hen Ogledd ac, medd ei Fuchedd, ŵyr i frenin Lothian. Yn ôl traddodiad Cymru, tra oedd ymhell o’i gartref sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod. Aeth adref i sefydlu eglwys Glasgow, ac ef yw nawddsant y ddinas honno, lle gelwir ef yn Mungo.

    LlanelwyGlasgow
    Cyndeyrn Sant
  2. Sant Asa

    Dydd gŵyl 1 Mai

    Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i olynodd fel abad ac esgob. Medd ei Fuchedd iddo, yn fachgen, gario marwor llosg at ei athro yn ei fantell, ac na losgwyd y brethyn. Gelwir dinas gadeiriol Llanelwy yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.

    LlanelwyLlanasa
    Sant Asa
  3. Santes Gwenffrewi

    Dydd gŵyl 3 Tachwedd

    Nith i Beuno. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i trawyd am wrthod un o dywysogion y wlad, a lle syrthiodd tarddodd ffynnon o’r ddaear. Adferodd Beuno hi’n fyw, a bu fyw wedyn yn abades Gwytherin. Mae ei ffynnon yn Nhreffynnon wedi bod yn gyrchfan pererinion byth ers hynny, a daeth brenhinoedd a thywysogion ati.

    TreffynnonGwytherin
  4. Sant Tudno

    Dydd gŵyl 5 Mehefin

    Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir uwchben tref Llandudno, sy’n cymryd ei henw ganddo, a chynhelir gwasanaethau yn yr awyr agored yn yr haf.

    Llandudno
    Sant Tudno
  5. Sant Trillo

    Mae ei gapel bychan ar y traeth yn Llandrillo-yn-Rhos, wedi’i godi dros ffynnon sanctaidd, yn un o’r eglwysi lleiaf ym Mhrydain, gyda lle i chwech. Mae pentref Llandrillo yn Edeirnion hefyd yn dwyn ei enw.

    Llandrillo-yn-RhosLlandrillo (Edeirnion)
  6. Santes Ffraid

    Dydd gŵyl 1 Chwefror

    Brigid o Kildare, un o seintiau mawr Iwerddon, a garwyd yng Nghymru fel Ffraid. Yn ôl traddodiad Cymru, croesodd y môr ar dywarchen a glanio yng Nglan Conwy. Ceir eglwysi o’r enw Llansanffraid o Gonwy i Went.

    Llansanffraid Glan Conwy
  7. Sant Dyfnog

    Sant Dyffryn Clwyd. Credid bod ei ffynnon sanctaidd yn Llanrhaeadr, a’i baddon carreg, yn iacháu, ac mae ffenestr fawr Jesse yn ei eglwys yn un o drysorau gwydr Cymru.

    Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
  8. Santes Tegla

    Bu ei ffynnon sanctaidd yn Llandegla, o dan rostiroedd Iâl, yn denu pobl ati i’w hiacháu hyd ymhell i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

    Llandegla

PowysTudalen y rhanbarth →

  1. Sant Tysilio

    Dydd gŵyl 8 Tachwedd

    Mab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys. Rhoddodd heibio ei le yn y llys i sefydlu’r eglwys ym Meifod, mam-eglwys Powys. Mae ei eglwys ar Ynys Tysilio yn afon Menai yn rhoi’r gair olaf i’r enw lle hiraf yn Ewrop: Llanfair­pwllgwyngyll­gogerychwyrndrobwll­llantysilio­gogogoch, ‘eglwys Tysilio ger yr ogof goch’. Mae traddodiad Llydaw yn ei gofio fel Suliac.

    MeifodLlantysilioLlandysilio (Ynys Tysilio)Llandysilio (Maldwyn)
  2. Santes Melangell

    Dydd gŵyl 27 Mai

    Nawddsant sgyfarnogod. Medd ei Buchedd fod Brochwel, brenin Powys, yn hela yng nghwm Pennant pan redodd sgyfarnog o dan ei mantell, ac na fynnai ei gŵn fynd yn agos. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa. Ei chreirfa ym Mhennant Melangell, a ailgodwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yw’r greirfa Romanésg hynaf yng ngogledd Ewrop, a gelwid sgyfarnogod y cwm yn ‘ŵyn Melangell’.

    Pennant Melangell
  3. Garmon Sant

    Dydd gŵyl 31 Gorffennaf

    Esgob Auxerre yng Ngâl, a ddaeth i Brydain yn 429 i gryfhau’r eglwys. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn byddin ysbeilwyr ac ennill y dydd gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn gosod y maes ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Colofn Eliseg yn ei enwi, ac mae eglwysi ar draws Cymru yn dwyn ei enw.

    Maes GarmonLlanarmon Dyffryn CeiriogLlanarmon-yn-IâlLlanfechainLlanarmon (Gwrtheyrnion)
  4. Sant Dogfan

    Un o feibion Brychan. Yn ei eglwys yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant y cyfieithodd William Morgan, y ficer, y Beibl cyfan i’r Gymraeg, y llyfr a achubodd yr iaith.

  5. Sant Collen

    Dydd gŵyl 21 Mai

    Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr, yna’n abad Glastonbury, yna’n feudwy a wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y Tor. Daeth yn y diwedd i ddyffryn Dyfrdwy, ac mae Llangollen yn dwyn ei enw.

  6. Sant Tydecho

    Dydd gŵyl 17 Rhagfyr

    Perthynas i Gadfan a ddaeth gydag ef o Lydaw ac a ymsefydlodd yn nyffryn Dyfi ym Mawddwy. Ei eiddo ef yw’r eglwysi i fyny ac i lawr y cwm.

    LlanymawddwyMallwydCemais (Maldwyn)
  7. Sant Cynllo

    Dydd gŵyl 17 Gorffennaf

    Sant y bryniau rhwng Gwy a Hafren, gydag eglwysi ar draws hen Faelienydd.

    LlangynlloLlanbisterNantmel
  8. Sant Idloes

    Tyfodd y dref gyntaf ar afon Hafren, Llanidloes, o amgylch ei eglwys.

    Llanidloes
  9. Sant Dunawd

    Abad Bangor Is-coed, mynachlog fwyaf y Brythoniaid. Mae Beda’n dweud bod ganddi gymaint o fynachod nes eu rhannu’n saith grŵp o dri chant. Siaradodd Dunawd dros yr eglwys Frythonig pan ddaeth Awstin, a chadw ei harferion hynafol ei hun.

    Bangor Is-coed

BrycheiniogTudalen y rhanbarth →

  1. Brychan Brycheiniog

    Dydd gŵyl 6 Ebrill

    Brenin Brycheiniog a thad y saint. Mae traddodiad Cymru yn rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac olrheiniwyd teuluoedd seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw yn ôl ato ef, at Gunedda ac at Gaw.

    Brychan Brycheiniog
  2. Sant Cynog

    Dydd gŵyl 7 Hydref

    Mab hynaf Brychan, a merthyr. Bu farw, medd y traddodiad, ar y bryn uwchben Merthyr Cynog, lle saif ei eglwys. Cadwyd ei dorch efydd, rhodd ei dad, yn grair sanctaidd yn Aberhonddu, a’i gweld gan Gerallt Gymro.

    Merthyr CynogDefynnogYstradgynlaisPenderyn
  3. Santes Elined

    Dydd gŵyl 1 Awst

    Merch i Frychan a ddewisodd, medd y traddodiad, fywyd gwraig sanctaidd a bu farw ar fryn y Slwch uwchben Aberhonddu. Gwelodd Gerallt Gymro ei gŵyl yno ar 1 Awst, gyda thyrfaoedd yn canu a dawnsio er anrhydedd iddi.

    Y Slwch
  4. Sant Cynidr

    Ŵyr i Frychan. Mae pentref Llangynidr ar lan Wysg yn dwyn ei enw.

    Llangynidr
  5. Sant Gastyn

    Yr athro a fedyddiodd ac a ddysgodd Gynog. Saif ei eglwys ar lan Llyn Syfaddan.

    Llangasty Tal-y-llyn

MorgannwgTudalen y rhanbarth →

  1. Ffagan a Dyfan

    Mae traddodiad Cymru yn dal i’r Brenin Lles ap Coel ofyn i’r Pab Eleutherius am athrawon y ffydd, ac i Ffagan a Dyfan gael eu hanfon. Os felly, roeddent ymhlith yr athrawon Cristnogol cyntaf ym Mhrydain. Bu Dyfan, meddir, farw’n ferthyr ym Merthyr Dyfan.

    Sain FfaganMerthyr Dyfan
    Ffagan a Dyfan
  2. Illtud Sant

    Dydd gŵyl 6 Tachwedd

    Sylfaenydd Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain. Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr ac yn gefnder i’r Brenin Arthur cyn rhoi’r cleddyf heibio. Dysgodd ei ysgol y saint a gariodd y ffydd i Lydaw, a galwodd Gildas athro Maelgwn Gwynedd yn ‘athro coeth bron holl Brydain’. Cofir amdano o Ŵyr i Feirionnydd.

    Llanilltud FawrLlanilltud FaerdrefLlanilltud NeddLlanilltud GŵyrBedd IlltudLlanelltud
    Illtud Sant
  3. Cadog Sant

    Dydd gŵyl 24 Ionawr

    Mab Gwynllyw a Gwladys, a ddysgwyd gan Dathan yng Nghaer-went, a sylfaenydd mynachlog fawr Llancarfan. Deuai brenhinoedd ato am farn, ac mae ei Fuchedd yn ei alw’n ddoeth goruwch pawb. Saif eglwysi o’r enw Llangatwg a Llangadog ar draws de Cymru, ac mae Llydaw yn ei gofio ar Île de Cado.

    LlancarfanLlangatwg NeddTregatwgLlangadogLlangatwg (Crucywel)Llangatwg Feibion Afel
    Cadog Sant
  4. Sant Euddogwy

    Dydd gŵyl 2 Gorffennaf

    Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy fel tri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae Llandogo ar lan Gwy yn dwyn ei enw.

    LlandafLlandogo
    Sant Euddogwy
  5. Santes Tudful

    Dydd gŵyl 23 Awst

    Merch i Frychan, a fu farw, medd y traddodiad, yn y lle a ddaeth yn Ferthyr Tudful. Mae’r dref haearn a arweiniodd y byd yn dwyn ei henw.

  6. Sant Baruc

    Meudwy ar yr ynys yn y Barri. Medd Gerallt Gymro, y cymerodd ei deulu ei hun yr enw de Barri o’r ynys, mai ar ôl Baruc yr enwyd y Barri, a bod ei gorff yn gorwedd yn ei chapel.

    Ynys y Barri

Gwent ac ErgyngTudalen y rhanbarth →

  1. Dyfrig Sant

    Dydd gŵyl 14 Tachwedd

    Fe’i ganwyd ym Madle yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de. Medd ei Fuchedd iddo ddewis Mochros am fod hwch wen a’i pherchyll wedi dangos y lle iddo. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur. Bu farw ar Enlli, ac yn 1120 dygwyd ei weddillion i Landaf.

    MadleHenllan (Ergyng)MochrosLlandafYnys Enlli
    Dyfrig Sant
  2. Sant Gwynllyw

    Dydd gŵyl 29 Mawrth

    Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a thad Cadog. Yn rhyfelwr yn ei ieuenctid, aeth yn feudwy ar y bryn uwchben Wysg, a saif eglwys gadeiriol Casnewydd ar y fan. Ei enw ef yw ei henw Saesneg, St Woolos, wedi’i dreulio’n llyfn gan amser.

    Casnewydd
    Sant Gwynllyw
  3. Santes Gwladys

    Dydd gŵyl 29 Mawrth

    Merch i Frychan, gwraig Gwynllyw a mam Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel ar y rhos uwchben Gelligaer.

    Capel Gwladys
    Santes Gwladys
  4. Sant Tathan

    Dydd gŵyl 26 Rhagfyr

    Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.

    Caer-wentSain Tathan
    Sant Tathan
  5. Sant Tewdrig

    Dydd gŵyl 1 Ebrill

    Brenin Gwent a Glywysing, a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson cododd ei gleddyf eto, arweiniodd fyddin ei fab Meurig i fuddugoliaeth wrth y rhyd ar afon Gwy, a bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig. Yn ôl traddodiad Cymru, ei ŵyr Athrwys oedd Arthur.

    TyndyrnMerthyr Tewdrig
    Sant Tewdrig
  6. Santes Maches

    Cofir amdani yn Llanfaches, lle, fil o flynyddoedd ar ei hôl, y casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yn 1639.

Dros y môrTudalen y rhanbarth →

  1. Padrig Sant

    Dydd gŵyl 17 Mawrth

    Nawddsant Iwerddon. Yn ei Gyffes ei hun mae’n ysgrifennu ei fod yn Frython, yn fab i ddiacon, a’i gipio o fferm ei dad gan ysbeilwyr yn un ar bymtheg oed. Mae rhai yng Nghymru yn dal mai ym Manwen ym mlaen cwm Dulais yr oedd ei gartref. Medd Buchedd Dewi i angel ddangos glyn Rhosyn i Badrig ond dweud wrtho ei fod wedi’i gadw i un nas ganwyd eto, ac o’r pentir dangoswyd iddo Iwerddon gyfan, y wlad a fyddai’n eiddo iddo.

    BanwenLlanbadrig
    Padrig Sant
  2. Sant Samson

    Dydd gŵyl 28 Gorffennaf

    Fe’i ganwyd yn Nyfed, medd ei Fuchedd, i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Bu’n ddisgybl i Illtud, yna’n abad Ynys Bŷr, cyn hwylio i Gernyw a Llydaw, lle sefydlodd Dol. Llofnododd weithredoedd Cyngor Paris yn 557. Ei Fuchedd ef, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yw’r Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain.

    Llanilltud FawrYnys BŷrDol
  3. Sant Pol Aurelian

    Dydd gŵyl 12 Mawrth

    Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, a bu’n ddisgybl i Illtud ochr yn ochr â Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu eglwys Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.

    Llanilltud FawrKastell-Paol
    Sant Pol Aurelian
  4. Sant Tudwal

    Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaen Llydaw.

    Ynysoedd TudwalLandreger
    Sant Tudwal
  5. Sant Briog

    Dydd gŵyl 1 Mai

    Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion a’i hyfforddi gan Garmon. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi.

    LlandyfriogSant-Brieg
    Sant Briog
  6. Sant Malo

    Dydd gŵyl 15 Tachwedd

    Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganwyd yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

    LlancarfanSant-Maloù
    Sant Malo
  7. Sant Pedrog

    Dydd gŵyl 4 Mehefin

    Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon ac yna gwneud Cernyw yn gartref. Ei eiddo ef oedd Lannwedhenek a Bosvenegh, ac mae’n un o nawddseintiau Cernyw. Yng Nghymru cofir amdano yn Llanbedrog yn Llŷn ac yn Sain Pedrog yn Sir Benfro.

    LlanbedrogSain PedrogLannwedhenekBosvenegh
    Sant Pedrog
  8. Sant Gildas

    Dydd gŵyl 29 Ionawr

    Brython o’r Hen Ogledd a disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr. Tua 540 ysgrifennodd Ddinistr Prydain, yr hanes hynaf am Brydain gan Frython sydd wedi goroesi. Medd y traddodiad iddo fyw’n feudwy ar ynys ym Môr Hafren cyn sefydlu mynachlog Rhuys yn Llydaw.

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf