
tua 400–700 · Oes y Saint
Seintiau Cymru
Cyn y cestyll, roedd y llannau. Sefydlodd seintiau Cymru’r eglwysi sy’n dwyn eu henwau o hyd, dysgu yn ysgol hynaf Prydain, a chario’r ffydd i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon.
Llun: Capel Sant Gofan wedi’i wasgu i glogwyni calchfaen arfordir Penfro · David Skinner, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Roedd Cymru’n wlad o saint cyn ei bod yn wlad o gestyll. Yn y ddwy ganrif wedi i Rufain adael, sefydlodd gwŷr a gwragedd sanctaidd o bob rhan o Gymru eglwysi bychain o fewn caeau crwn, y llannau, a rhoi eu henwau iddynt. Bymtheg can mlynedd yn ddiweddarach mae’r enwau hynny ar yr arwyddion ffyrdd o hyd: Llanddewi, Llandeilo, Llanbadarn, Llangadog.
Athrawon oeddent yn ogystal â phregethwyr. Ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr yw canolfan ddysg hynaf Prydain, a hwyliodd ei disgyblion i Gernyw a Llydaw a sefydlu eglwysi yno sy’n dwyn eu henwau o hyd. Pan sonia pobl Cymru am Oes y Saint, golygant oes pan oedd Cymru’n dysgu ei chymdogion.
Calendr y saint
Dewi Sant
Mae gan bob sant ar y dudalen hon ddydd gŵyl. Rhestrir eu dyddiau yn y calendr ar waelod y dudalen.
Dydd gŵyl 1 Mawrth · Nawddsant Cymru
Dewi Sant
Ganwyd Dewi, medd ei Fuchedd, mewn storm ar y clogwyni uwchben Caerfai, lle saif capel ei fam Non. Sefydlodd ei fynachlog yng nglyn cysgodol Rhosyn, a bu ei fynachod fyw’n syml, yn gweithio’r tir â’u dwylo eu hunain ac yn yfed dŵr yn unig, fel y’i gelwid yn Ddewi Ddyfrwr.
Bu farw, yn ôl traddodiad, ar 1 Mawrth 589. Ei bregeth olaf yw’r dywediad mwyaf annwyl yn y Gymraeg: ‘Byddwch lawen, a chedwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain.’ Yn y 1120au datganodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Heddiw ei ddydd ef yw dydd cenedlaethol Cymru.
Beth yw llan?
Cae oedd llan i ddechrau: darn o dir â chlawdd o’i amgylch. Mae’r gair yn perthyn i’r ‘land’ a’r ‘lawn’ Saesneg. Pan ymsefydlai sant mewn lle, daeth y cae o amgylch y gell a’r beddau yn llan, ac ychwanegwyd enw’r sant ato. Daeth Llan + Teilo yn Llandeilo.
Mae’r Gymraeg yn meddalu llythyren gyntaf enw’r sant ar ôl llan, a dyna pam y gall yr enwau edrych yn wahanol. Dewi yw Llanddewi, Collen yw Llangollen, Padarn yw Llanbadarn. Bedd sant oedd merthyr, fel ym Merthyr Tudful, a mynachlog â ffens plethwaith oedd bangor, fel ym Mangor. Nid yw pob llan yn perthyn i sant o Gymro: Mair biau Llanfair, Mihangel biau Llanfihangel a Phedr biau Llanbedr.
Map y llannau
132 o eglwysi a lleoedd sanctaidd a enwyd ar ôl y saint ar y dudalen hon. Dewiswch sant i weld pa mor bell yr ymledodd ei enw.
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Pob sant
Pob un o’r 68 sant ar y wefan hon, gyda’r lleoedd sy’n dwyn eu henwau.
DyfedTudalen y rhanbarth →
Dewi Sant
Dydd gŵyl 1 Mawrth
Nawddsant Cymru. Mab Non, a ddysgwyd gan Beulin yn Nhŷ Gwyn, a sylfaenydd y fynachlog yng Nglyn Rhosyn lle bu ei fynachod fyw ar eu llafur eu hunain, gan yfed dŵr yn unig. Yn synod Llanddewi Brefi, medd ei Fuchedd, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed. Ei eiriau olaf i’w bobl: ‘Byddwch lawen, a chedwch y ffydd, a gwnewch y pethau bychain a welsoch ac a glywsoch gennyf i.’ Mae dros hanner cant o eglwysi yn ne Cymru yn dwyn ei enw.
TyddewiLlanddewi BrefiHenfynywLlanddewi Aber-arthLlanddewi FelffreLlanddewi YstradenniLlanddewi Nant HodniLlanddewi RhydderchDewi SantSantes Non
Dydd gŵyl 3 Mawrth
Mam Dewi. Medd ei Buchedd iddi esgor arno mewn storm fawr ar ben y clogwyn, ac i ffynnon darddu o’r ddaear wrth ei hochr. Mae ei chapel a’i ffynnon sanctaidd yn sefyll o hyd uwchben y bae. Aeth yn ddiweddarach i Gernyw a Llydaw, lle cedwir ei beddrod yn Dirinon.
Capel NonLlan-non (Ceredigion)Llannon (Sir Gâr)DirinonSant Brynach
Dydd gŵyl 7 Ebrill
Sant o Iwerddon a wnaeth ei gartref yn Nanhyfer. Medd ei Fuchedd iddo ddringo Carn Ingli, Mynydd yr Angylion, i siarad ag angylion. Saif croes gerfiedig fawr Nanhyfer, un o’r rhai gorau yng Nghymru, yn ei fynwent.
NanhyferCarn IngliLlanfrynachSant BrynachSant Dogfael
Dydd gŵyl 14 Mehefin
Sant o linach Cunedda, a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Tyfodd abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a chofir amdano yn Llydaw hefyd.
LlandudochSant DogfaelSant Gofan
Meudwy clogwyni Penfro. Yn ôl y traddodiad, agorodd y graig i’w guddio, ac mae ei gapel bach o garreg wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn, a grisiau’n arwain ato na all neb, meddir, eu cyfrif yr un fath ddwywaith.
Capel GofanSant Gofan
Ystrad Tywi a GŵyrTudalen y rhanbarth →
Teilo Sant
Dydd gŵyl 9 Chwefror
Cyfaill Dewi a Phadarn, a phererin gyda nhw i Gaersalem yn ôl traddodiad Cymru. Fe’i ganwyd ym Mhenalun ger Dinbych-y-pysgod, a gwnaeth Landeilo Fawr yn brif eglwys iddo. Pan ddaeth y Fad Felen arweiniodd ei bobl i Lydaw, at Samson yn Dol, a’u dwyn adref eto saith mlynedd yn ddiweddarach. Cymaint oedd y cariad ato nes i dair eglwys hawlio ei gorff, ac yn ôl ei Fuchedd, erbyn y bore yr oedd tri.
LlandeiloLlandafPenalunLlandeilo Tal-y-bontLlandeilo FerwalltLlandeilo GrabanLlandeilo BertholauLlandeilo GresynniY Pum Sant
Gwyn, Gwynno, Gwynoro, Celynin a Cheitho: pum brawd, medd y traddodiad, a anwyd ar yr un enedigaeth. Enwyd pentref Pumsaint ar eu hôl, a dangosir yno’r garreg lle gorffwysent eu pennau. Mae gan Geitho ei eglwys ei hun yn Llangeitho, lle dechreuodd diwygiad mawr Daniel Rowland.
Sant Elli
Disgybl i Gadog yn Llancarfan a’i olynodd fel abad. Ar ei ôl ef yr enwyd tref Llanelli.
LlanelliSant ElliSant Cennydd
Sant Gŵyr. Yn ôl traddodiad Gŵyr, cariwyd ef yn faban gan wylanod i graig ger arfordir Gŵyr, a’i fwydo gan gloch a anfonwyd o’r nef. Tyfodd i sefydlu’r eglwys yn Llangynydd, y fwyaf yng Ngŵyr.
LlangynyddSant CennyddSant Ystyffan
Un o ddilynwyr Teilo. Mae Llansteffan, a’i chastell ar y pentir uwchben Tywi, yn dwyn ei enw.
Llansteffan
CeredigionTudalen y rhanbarth →
Padarn Sant
Dydd gŵyl 15 Ebrill
Esgob a sylfaenydd Llanbadarn Fawr. Yn ôl traddodiad Cymru, aeth gyda Dewi a Theilo i Gaersalem, lle cafodd ffon a gwisg yn rhodd. Mae eglwysi ar draws canolbarth Cymru yn dwyn ei enw, ac mae ei Fuchedd yn ei gysylltu â Paternus, esgob cyntaf Gwened yn Llydaw.
Llanbadarn Fawr (Ceredigion)Llanbadarn Fawr (Maesyfed)Llanbadarn FynyddGwenedSant Carannog
Dydd gŵyl 16 Mai
Tywysog o Geredigion, ŵyr Ceredig yn ôl ei Fuchedd, a ddewisodd fywyd meudwy mewn ogof uwchben y gilfach sy’n dwyn ei enw heddiw. Mae ei gerflun yn edrych dros y traeth yn Llangrannog. Cariodd y ffydd i Gernyw, yn Crantock, ac i Garanteg yn Llydaw.
LlangrannogSant CarannogSant Tysul
Sant o linach Cunedda. Mae tref farchnad Llandysul ar lan Teifi yn dwyn ei enw.
LlandysulSant TysulSantes Gwenog
Gwraig sanctaidd y mae ei heglwys yn Llanwenog yn adnabyddus am ei meinciau derw cerfiedig a’i thŵr uchel, a godwyd, meddir, ar ôl brwydr Bosworth.
LlanwenogSant Rhystud
Sant ar arfordir Ceredigion. Enwyd pentref Llanrhystud, lle mae afon Wyre’n cwrdd â’r môr, ar ei ôl.
Llanrhystud
Gwynedd a MônTudalen y rhanbarth →
Sant Deiniol
Dydd gŵyl 11 Medi
Sylfaenydd y fynachlog ym Mangor a’i hesgob cyntaf. Medd Buchedd Dewi iddo fynd gyda Dyfrig i gyrchu Dewi i synod Llanddewi Brefi. Saif eglwys gadeiriol Bangor ar ei dir. Yn y gogledd-ddwyrain cofir amdano ym Mhenarlâg, lle sefydlodd Gladstone y llyfrgell a enwyd gyntaf ar ei ôl, Llyfrgell Sant Deiniol.
BangorLlanddeiniolLlanuwchllynPenarlâgSant Beuno
Dydd gŵyl 21 Ebrill
Fe’i ganwyd ym Mhowys, a sefydlodd ei eglwys fawr yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd ewythr Gwenffrewi a’i hadferodd yn fyw yn Nhreffynnon. Daeth ei eglwys yng Nghlynnog yn eglwys pererinion, ac am ganrifoedd daeth pobl at ei ffynnon a’i fedd.
Sant Cybi
Dydd gŵyl 8 Tachwedd
Sant o Gernyw y rhoddodd Maelgwn Gwynedd iddo’r gaer Rufeinig yng Nghaergybi, caer Cybi. Bob wythnos, medd y traddodiad, cerddai ar draws Môn i gwrdd â’i gyfaill Seiriol. Gan gerdded tua’r dwyrain yn y bore ac adref gyda’r hwyr, wynebai’r haul bob amser, felly galwai pobl ef yn Gybi Felyn, a’i gyfaill yn Seiriol Wyn.
CaergybiLlangybi (Eifionydd)Llangybi (Ceredigion)Llangybi (Gwent)Sant Seiriol
Dydd gŵyl 1 Chwefror
Sylfaenydd y fynachlog ym Mhenmon, ym mhen dwyreiniol Môn, lle mae ei ffynnon sanctaidd yn llifo o hyd wrth ymyl y priordy. Cadwai gell ar Ynys Seiriol ar draws y swnt.
PenmonYnys SeiriolSant SeiriolSant Cadfan
Dydd gŵyl 1 Tachwedd
Daeth o Lydaw gyda chwmni o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Enlli. Yn ei eglwys yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, sy’n dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg.
Sant CadfanSantes Dwynwen
Dydd gŵyl 25 Ionawr
Nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i Frychan, gwnaeth ei chartref ar Ynys Llanddwyn ger Môn. Medd ei Buchedd iddi weddïo y câi pob gwir gariad hapusrwydd, a’i dydd hi, 25 Ionawr, yw dydd cariad Cymru ei hun.
Ynys LlanddwynSant Eilian
Dydd gŵyl 13 Ionawr
Medd y traddodiad i Gaswallon Lawhir, brenin Gwynedd, roi iddo gymaint o dir ag y gallai ei hydd dof redeg o’i amgylch mewn diwrnod. Mae gan ei eglwys yn Llaneilian ar arfordir gogleddol Môn groglofft beintiedig brin.
LlaneilianLlanelian-yn-RhosSant EilianSant Peris
Sant y bwlch o dan yr Wyddfa. Rhoddodd ei hen eglwys yn Nant Peris a’i ffynnon sanctaidd ei henw i Lanberis.
Nant PerisLlanberisSant Hywyn
Un o gymdeithion Cadfan. Ei eglwys yn Aberdaron, reit ar y traeth, oedd yr arhosfan olaf i bererinion cyn croesi i Enlli.
AberdaronSant Twrog
Ystyr Maentwrog yw ‘maen Twrog’. Yn ôl y traddodiad, hyrddiodd y garreg fawr sy’n sefyll o hyd wrth ddrws yr eglwys o ben y bryn uwchben y pentref.
MaentwrogCadwaladr Fendigaid
Dydd gŵyl 12 Tachwedd
Brenin Gwynedd a sant. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, ac adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef. Saif carreg goffa ei daid yn ei eglwys yn Llangadwaladr, ger llys brenhinol Aberffraw.
Llangadwaladr (Môn)Llangadwaladr (Trefesgob)Cadwaladr Fendigaid
Rhos a’r BerfeddwladTudalen y rhanbarth →
Cyndeyrn Sant
Dydd gŵyl 13 Ionawr
Brython o’r Hen Ogledd ac, medd ei Fuchedd, ŵyr i frenin Lothian. Yn ôl traddodiad Cymru, tra oedd ymhell o’i gartref sefydlodd fynachlog Llanelwy gyda bron i fil o fynachod. Aeth adref i sefydlu eglwys Glasgow, ac ef yw nawddsant y ddinas honno, lle gelwir ef yn Mungo.
LlanelwyGlasgowCyndeyrn SantSant Asa
Dydd gŵyl 1 Mai
Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i olynodd fel abad ac esgob. Medd ei Fuchedd iddo, yn fachgen, gario marwor llosg at ei athro yn ei fantell, ac na losgwyd y brethyn. Gelwir dinas gadeiriol Llanelwy yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.
LlanelwyLlanasaSant AsaSantes Gwenffrewi
Dydd gŵyl 3 Tachwedd
Nith i Beuno. Yn ôl traddodiad Cymru, fe’i trawyd am wrthod un o dywysogion y wlad, a lle syrthiodd tarddodd ffynnon o’r ddaear. Adferodd Beuno hi’n fyw, a bu fyw wedyn yn abades Gwytherin. Mae ei ffynnon yn Nhreffynnon wedi bod yn gyrchfan pererinion byth ers hynny, a daeth brenhinoedd a thywysogion ati.
TreffynnonGwytherinSant Tudno
Dydd gŵyl 5 Mehefin
Meudwy a fu’n byw mewn ogof ar y Gogarth. Mae ei eglwys fach yn sefyll o hyd yn uchel ar y pentir uwchben tref Llandudno, sy’n cymryd ei henw ganddo, a chynhelir gwasanaethau yn yr awyr agored yn yr haf.
LlandudnoSant TudnoSant Trillo
Mae ei gapel bychan ar y traeth yn Llandrillo-yn-Rhos, wedi’i godi dros ffynnon sanctaidd, yn un o’r eglwysi lleiaf ym Mhrydain, gyda lle i chwech. Mae pentref Llandrillo yn Edeirnion hefyd yn dwyn ei enw.
Llandrillo-yn-RhosLlandrillo (Edeirnion)Santes Ffraid
Dydd gŵyl 1 Chwefror
Brigid o Kildare, un o seintiau mawr Iwerddon, a garwyd yng Nghymru fel Ffraid. Yn ôl traddodiad Cymru, croesodd y môr ar dywarchen a glanio yng Nglan Conwy. Ceir eglwysi o’r enw Llansanffraid o Gonwy i Went.
Llansanffraid Glan ConwySant Dyfnog
Sant Dyffryn Clwyd. Credid bod ei ffynnon sanctaidd yn Llanrhaeadr, a’i baddon carreg, yn iacháu, ac mae ffenestr fawr Jesse yn ei eglwys yn un o drysorau gwydr Cymru.
Llanrhaeadr-yng-NghinmeirchSantes Tegla
Bu ei ffynnon sanctaidd yn Llandegla, o dan rostiroedd Iâl, yn denu pobl ati i’w hiacháu hyd ymhell i’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Llandegla
PowysTudalen y rhanbarth →
Sant Tysilio
Dydd gŵyl 8 Tachwedd
Mab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys. Rhoddodd heibio ei le yn y llys i sefydlu’r eglwys ym Meifod, mam-eglwys Powys. Mae ei eglwys ar Ynys Tysilio yn afon Menai yn rhoi’r gair olaf i’r enw lle hiraf yn Ewrop: Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ‘eglwys Tysilio ger yr ogof goch’. Mae traddodiad Llydaw yn ei gofio fel Suliac.
MeifodLlantysilioLlandysilio (Ynys Tysilio)Llandysilio (Maldwyn)Santes Melangell
Dydd gŵyl 27 Mai
Nawddsant sgyfarnogod. Medd ei Buchedd fod Brochwel, brenin Powys, yn hela yng nghwm Pennant pan redodd sgyfarnog o dan ei mantell, ac na fynnai ei gŵn fynd yn agos. Wedi’i gyffwrdd, rhoddodd y cwm iddi’n noddfa. Ei chreirfa ym Mhennant Melangell, a ailgodwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yw’r greirfa Romanésg hynaf yng ngogledd Ewrop, a gelwid sgyfarnogod y cwm yn ‘ŵyn Melangell’.
Pennant MelangellGarmon Sant
Dydd gŵyl 31 Gorffennaf
Esgob Auxerre yng Ngâl, a ddaeth i Brydain yn 429 i gryfhau’r eglwys. Mae Beda’n adrodd sut yr arweiniodd y Brythoniaid yn erbyn byddin ysbeilwyr ac ennill y dydd gyda bloedd fawr o Alelwia, ac mae traddodiad Cymru yn gosod y maes ym Maes Garmon ger yr Wyddgrug. Mae Colofn Eliseg yn ei enwi, ac mae eglwysi ar draws Cymru yn dwyn ei enw.
Maes GarmonLlanarmon Dyffryn CeiriogLlanarmon-yn-IâlLlanfechainLlanarmon (Gwrtheyrnion)Sant Dogfan
Un o feibion Brychan. Yn ei eglwys yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant y cyfieithodd William Morgan, y ficer, y Beibl cyfan i’r Gymraeg, y llyfr a achubodd yr iaith.
Sant Collen
Dydd gŵyl 21 Mai
Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr, yna’n abad Glastonbury, yna’n feudwy a wynebodd Wyn ap Nudd, brenin Annwfn, ar y Tor. Daeth yn y diwedd i ddyffryn Dyfrdwy, ac mae Llangollen yn dwyn ei enw.
Sant Tydecho
Dydd gŵyl 17 Rhagfyr
Perthynas i Gadfan a ddaeth gydag ef o Lydaw ac a ymsefydlodd yn nyffryn Dyfi ym Mawddwy. Ei eiddo ef yw’r eglwysi i fyny ac i lawr y cwm.
LlanymawddwyMallwydCemais (Maldwyn)Sant Cynllo
Dydd gŵyl 17 Gorffennaf
Sant y bryniau rhwng Gwy a Hafren, gydag eglwysi ar draws hen Faelienydd.
LlangynlloLlanbisterNantmelSant Idloes
Tyfodd y dref gyntaf ar afon Hafren, Llanidloes, o amgylch ei eglwys.
LlanidloesSant Dunawd
Abad Bangor Is-coed, mynachlog fwyaf y Brythoniaid. Mae Beda’n dweud bod ganddi gymaint o fynachod nes eu rhannu’n saith grŵp o dri chant. Siaradodd Dunawd dros yr eglwys Frythonig pan ddaeth Awstin, a chadw ei harferion hynafol ei hun.
Bangor Is-coed
BrycheiniogTudalen y rhanbarth →
Brychan Brycheiniog
Dydd gŵyl 6 Ebrill
Brenin Brycheiniog a thad y saint. Mae traddodiad Cymru yn rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac olrheiniwyd teuluoedd seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw yn ôl ato ef, at Gunedda ac at Gaw.
Brychan BrycheiniogSant Cynog
Dydd gŵyl 7 Hydref
Mab hynaf Brychan, a merthyr. Bu farw, medd y traddodiad, ar y bryn uwchben Merthyr Cynog, lle saif ei eglwys. Cadwyd ei dorch efydd, rhodd ei dad, yn grair sanctaidd yn Aberhonddu, a’i gweld gan Gerallt Gymro.
Merthyr CynogDefynnogYstradgynlaisPenderynSantes Elined
Dydd gŵyl 1 Awst
Merch i Frychan a ddewisodd, medd y traddodiad, fywyd gwraig sanctaidd a bu farw ar fryn y Slwch uwchben Aberhonddu. Gwelodd Gerallt Gymro ei gŵyl yno ar 1 Awst, gyda thyrfaoedd yn canu a dawnsio er anrhydedd iddi.
Y SlwchSant Cynidr
Ŵyr i Frychan. Mae pentref Llangynidr ar lan Wysg yn dwyn ei enw.
LlangynidrSant Gastyn
Yr athro a fedyddiodd ac a ddysgodd Gynog. Saif ei eglwys ar lan Llyn Syfaddan.
Llangasty Tal-y-llyn
MorgannwgTudalen y rhanbarth →
Ffagan a Dyfan
Mae traddodiad Cymru yn dal i’r Brenin Lles ap Coel ofyn i’r Pab Eleutherius am athrawon y ffydd, ac i Ffagan a Dyfan gael eu hanfon. Os felly, roeddent ymhlith yr athrawon Cristnogol cyntaf ym Mhrydain. Bu Dyfan, meddir, farw’n ferthyr ym Merthyr Dyfan.
Sain FfaganMerthyr DyfanFfagan a DyfanIlltud Sant
Dydd gŵyl 6 Tachwedd
Sylfaenydd Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain. Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr ac yn gefnder i’r Brenin Arthur cyn rhoi’r cleddyf heibio. Dysgodd ei ysgol y saint a gariodd y ffydd i Lydaw, a galwodd Gildas athro Maelgwn Gwynedd yn ‘athro coeth bron holl Brydain’. Cofir amdano o Ŵyr i Feirionnydd.
Illtud SantCadog Sant
Dydd gŵyl 24 Ionawr
Mab Gwynllyw a Gwladys, a ddysgwyd gan Dathan yng Nghaer-went, a sylfaenydd mynachlog fawr Llancarfan. Deuai brenhinoedd ato am farn, ac mae ei Fuchedd yn ei alw’n ddoeth goruwch pawb. Saif eglwysi o’r enw Llangatwg a Llangadog ar draws de Cymru, ac mae Llydaw yn ei gofio ar Île de Cado.
LlancarfanLlangatwg NeddTregatwgLlangadogLlangatwg (Crucywel)Llangatwg Feibion AfelCadog SantSant Euddogwy
Dydd gŵyl 2 Gorffennaf
Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy fel tri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae Llandogo ar lan Gwy yn dwyn ei enw.
LlandafLlandogoSant EuddogwySantes Tudful
Dydd gŵyl 23 Awst
Merch i Frychan, a fu farw, medd y traddodiad, yn y lle a ddaeth yn Ferthyr Tudful. Mae’r dref haearn a arweiniodd y byd yn dwyn ei henw.
Sant Baruc
Meudwy ar yr ynys yn y Barri. Medd Gerallt Gymro, y cymerodd ei deulu ei hun yr enw de Barri o’r ynys, mai ar ôl Baruc yr enwyd y Barri, a bod ei gorff yn gorwedd yn ei chapel.
Ynys y Barri
Gwent ac ErgyngTudalen y rhanbarth →
Dyfrig Sant
Dydd gŵyl 14 Tachwedd
Fe’i ganwyd ym Madle yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de. Medd ei Fuchedd iddo ddewis Mochros am fod hwch wen a’i pherchyll wedi dangos y lle iddo. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur. Bu farw ar Enlli, ac yn 1120 dygwyd ei weddillion i Landaf.
Dyfrig SantSant Gwynllyw
Dydd gŵyl 29 Mawrth
Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a thad Cadog. Yn rhyfelwr yn ei ieuenctid, aeth yn feudwy ar y bryn uwchben Wysg, a saif eglwys gadeiriol Casnewydd ar y fan. Ei enw ef yw ei henw Saesneg, St Woolos, wedi’i dreulio’n llyfn gan amser.
CasnewyddSant GwynllywSantes Gwladys
Dydd gŵyl 29 Mawrth
Merch i Frychan, gwraig Gwynllyw a mam Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel ar y rhos uwchben Gelligaer.
Capel GwladysSantes GwladysSant Tathan
Dydd gŵyl 26 Rhagfyr
Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.
Caer-wentSain TathanSant TathanSant Tewdrig
Dydd gŵyl 1 Ebrill
Brenin Gwent a Glywysing, a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson cododd ei gleddyf eto, arweiniodd fyddin ei fab Meurig i fuddugoliaeth wrth y rhyd ar afon Gwy, a bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig. Yn ôl traddodiad Cymru, ei ŵyr Athrwys oedd Arthur.
TyndyrnMerthyr TewdrigSant TewdrigSantes Maches
Cofir amdani yn Llanfaches, lle, fil o flynyddoedd ar ei hôl, y casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yn 1639.
Dros y môrTudalen y rhanbarth →
Padrig Sant
Dydd gŵyl 17 Mawrth
Nawddsant Iwerddon. Yn ei Gyffes ei hun mae’n ysgrifennu ei fod yn Frython, yn fab i ddiacon, a’i gipio o fferm ei dad gan ysbeilwyr yn un ar bymtheg oed. Mae rhai yng Nghymru yn dal mai ym Manwen ym mlaen cwm Dulais yr oedd ei gartref. Medd Buchedd Dewi i angel ddangos glyn Rhosyn i Badrig ond dweud wrtho ei fod wedi’i gadw i un nas ganwyd eto, ac o’r pentir dangoswyd iddo Iwerddon gyfan, y wlad a fyddai’n eiddo iddo.
BanwenLlanbadrigPadrig SantSant Samson
Dydd gŵyl 28 Gorffennaf
Fe’i ganwyd yn Nyfed, medd ei Fuchedd, i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Bu’n ddisgybl i Illtud, yna’n abad Ynys Bŷr, cyn hwylio i Gernyw a Llydaw, lle sefydlodd Dol. Llofnododd weithredoedd Cyngor Paris yn 557. Ei Fuchedd ef, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yw’r Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain.
Sant Pol Aurelian
Dydd gŵyl 12 Mawrth
Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, a bu’n ddisgybl i Illtud ochr yn ochr â Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu eglwys Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.
Llanilltud FawrKastell-PaolSant Pol AurelianSant Tudwal
Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaen Llydaw.
Ynysoedd TudwalLandregerSant TudwalSant Briog
Dydd gŵyl 1 Mai
Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion a’i hyfforddi gan Garmon. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi.
LlandyfriogSant-BriegSant BriogSant Malo
Dydd gŵyl 15 Tachwedd
Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganwyd yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.
LlancarfanSant-MaloùSant MaloSant Pedrog
Dydd gŵyl 4 Mehefin
Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon ac yna gwneud Cernyw yn gartref. Ei eiddo ef oedd Lannwedhenek a Bosvenegh, ac mae’n un o nawddseintiau Cernyw. Yng Nghymru cofir amdano yn Llanbedrog yn Llŷn ac yn Sain Pedrog yn Sir Benfro.
LlanbedrogSain PedrogLannwedhenekBosveneghSant PedrogSant Gildas
Dydd gŵyl 29 Ionawr
Brython o’r Hen Ogledd a disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr. Tua 540 ysgrifennodd Ddinistr Prydain, yr hanes hynaf am Brydain gan Frython sydd wedi goroesi. Medd y traddodiad iddo fyw’n feudwy ar ynys ym Môr Hafren cyn sefydlu mynachlog Rhuys yn Llydaw.
Llanilltud FawrRhuys
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Calendr y saint
Ionawr
Chwefror
Mehefin
Gorffennaf
Awst
Medi
Hydref
Tachwedd
Rhagfyr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



































