

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 750–1500
Llawysgrifau canoloesol Cymru
Pob llyfr mawr a ysgrifennwyd â llaw yng Nghymru’r Oesoedd Canol, yr hynaf yn gyntaf: pryd yr ysgrifennwyd ef, ble y’i cedwir heddiw, a ble y gallwch droi ei dudalennau eich hun.
Llun: Brenin â theyrnwialen yn Llyfr Oriau Llanbeblig, Macsen Wledig efallai, yr ymerawdwr y mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Chaernarfon · Medieval artist; National Library of Wales (NLW MS 17520A), CC0 · Wikimedia Commons
Mae’r rhan fwyaf o’r hyn a wyddom am Gymru gynnar, ei barddoniaeth, ei chyfreithiau, ei chwedlau, ei saint a’i brenhinoedd, wedi dod i lawr atom mewn llyfrau a ysgrifennwyd â llaw. Mae tua wyth can mlynedd ohonynt wedi goroesi, o’r nodiadau Cymraeg yn ymylon llyfr efengylau o’r wythfed ganrif hyd lyfrau’r beirdd eu hunain yn y bymthegfed.
Cyfrifodd Daniel Huws, a fu’n geidwad llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fod dros hanner cant o lyfrau Cymraeg wedi goroesi o’r can mlynedd rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg yn unig.FfynhonnellFive Ancient Books of Wales ↗Daniel Huws, Darlith Goffa H. M. Chadwick 6 (1995) (Saesneg)‘Mae dros hanner cant o lyfrau wedi goroesi o’r can mlynedd fwy neu lai rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg’; y Gymraeg ysgrifenedig hynaf yn Efengylau Caerlwytgoed; y farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus. Dyma’r mwyaf o holl lawysgrifau canoloesol Cymru: pryd yr ysgrifennwyd pob un, ble y’i cedwir heddiw, a ble y gallwch droi ei dudalennau eich hun, am ddim, ar-lein.
- 34 llawysgrif
- 21 i’w darllen dudalen wrth dudalen ar-lein
- 7 llyfrgell yn eu cadw
- 725 mlynedd o’r cyntaf i’r olaf
Cyn 1000

Efengylau Llandeilo
Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed, Caerlwytgoed · St Chad Gospels
Cofnod y llyfrgell ↗Llyfr Commoneus
Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · MS. Auct. F. 4. 32
- Pob tudalen ar-lein ↗
Englynion y Juvencus
Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · MS Ff.4.42
Pob tudalen ar-lein ↗Martianus Capella Corpus
Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Corpus Christi College MS 153
Cofnod y llyfrgell ↗Y Darn Computus
Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Add. MS 4543
1000–1199

Sallwyr Rhygyfarch
Coleg y Drindod, Dulyn, Dulyn · MS 50
Pob tudalen ar-lein ↗Awstin Ieuan ap Sulien
Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt · Corpus Christi College MS 199
Historia Brittonum
y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Harley MS 3859

Annales Cambriae
y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · yr Archifau Gwladol, Kew, Llundain · Harley 3859; E 164/1; Cotton Domitian A. i
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Llandaf
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 17110E
Cofnod y llyfrgell ↗Bucheddau Saint Cymru
y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Cotton MS Vespasian A. xiv
Y 1200au
Cofnod y llyfrgell ↗Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Llanstephan MS 1
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Du Caerfyrddin
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 1

Llyfr Du’r Waun
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 29
Pob tudalen ar-lein ↗Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 28
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Aneirin
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Cardiff MS 2.81
Pob tudalen ar-lein ↗Peniarth 6: y Mabinogi hynaf
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 6
Pob tudalen ar-lein ↗Peniarth 16: y Trioedd hynaf
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 16
Pob tudalen ar-lein ↗Peniarth 17: Hanes Gruffudd ap Cynan
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 17
Y 1300au
Pob tudalen ar-lein ↗Llawysgrif Hendregadredd
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 6680B
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Taliesin
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 2
Pob tudalen ar-lein ↗Brut y Tywysogion
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 20
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Ancr Llanddewibrefi
Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 119
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Gwyn Rhydderch
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MSS 4 and 5
Cofnod y llyfrgell ↗Llyfr Meddygon Myddfai
y Llyfrgell Brydeinig, Llundain · Add. MS 14912
Pob tudalen ar-lein ↗Llawysgrif Boston
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 24029A
Cofnod y llyfrgell ↗Llyfr Coch Hergest
Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 111
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Oriau Llanbeblig
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 17520A
Y 1400au
Cofnod y llyfrgell ↗Coleg Iesu 20: yr achau
Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu, Rhydychen · Jesus College MS 20
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Coch Talgarth
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Llanstephan MS 27
Pob tudalen ar-lein ↗Y Cwta Cyfarwydd
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 50

Llyfr Gwyn Hergest (ar goll)
Ar goll · llosgwyd yn nechrau’r 1800au
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Du Basing
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · NLW MS 7006D
Pob tudalen ar-lein ↗Llyfr Lewys Glyn Cothi
Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth · Peniarth MS 109
Ble y’u cedwir
Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Aberystwyth · 19 llawysgrif
- Llyfr Llandaf
- Llanstephan 1: Brut Cymraeg cynnar
- Llyfr Du Caerfyrddin
- Llyfr Du’r Waun
- Peniarth 28: y llyfr cyfraith â lluniau
- Llyfr Aneirin
- Peniarth 6: y Mabinogi hynaf
- Peniarth 16: y Trioedd hynaf
- Peniarth 17: Hanes Gruffudd ap Cynan
- Llawysgrif Hendregadredd
- Llyfr Taliesin
- Brut y Tywysogion
- Llyfr Gwyn Rhydderch
- Llawysgrif Boston
- Llyfr Oriau Llanbeblig
- Llyfr Coch Talgarth
- Y Cwta Cyfarwydd
- Llyfr Du Basing
- Llyfr Lewys Glyn Cothi
y Llyfrgell Brydeinig
Llundain · 4 llawysgrif
Llyfrgelloedd Bodley a Choleg Iesu
Rhydychen · 4 llawysgrif
Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt a Choleg Corpus Christi
Caergrawnt · 4 llawysgrif
Troi’r tudalennau eich hun
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi ffotograffu pob tudalen o’i llawysgrifau canoloesol mawr, a gall unrhyw un eu darllen ar-lein, am ddim: Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfrau Aneirin a Thaliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llawysgrif Hendregadredd, y llyfrau cyfraith, y Brutiau a llawer mwy. Mae Coleg Iesu a Llyfrgelloedd Bodley wedi gwneud yr un peth i Lyfr Coch Hergest a Llyfr Ancr, Llyfrgell Parker yng Nghaergrawnt i lyfrau Llanbadarn a’r Martianus Capella, a Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt i’r Juvencus.
O ble daw’r enwau
Adwaenir llawer o’r llawysgrifau wrth y casgliadau y daethant ynddynt. Llawysgrifau Peniarth yw’r llyfrgell fawr a gasglwyd gan Robert Vaughan o’r Hengwrt yn yr ail ganrif ar bymtheg ac a gadwyd ym Mheniarth, ger Tywyn. Casglwyd llawysgrifau Llanstephan gan Samuel a Moses Williams yn y ddeunawfed ganrif. Prynodd Syr John Williams y ddau i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd, a agorodd yn 1907.
Llyfrgell Genedlaethol Cymru → Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Cyfraith Hywel Dda →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf