Hanes Cymru / Pennod 11

1914 – 1997

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dechreuodd yr ugeinfed ganrif ar anterth y diwydiant glo a daeth i ben gyda bron pob pwll wedi cau. Rhoddodd Cymru brif weinidog adeg rhyfel i Brydain yn David Lloyd George ac, drwy Aneurin Bevan o Dredegar, y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Gyrrodd y Dirwasgiad gannoedd o filoedd o bobl i adael, ac mae trychinebau Senghennydd, Gresffordd ac Aberfan yn dal yn y cof ym mhob cwm.

Taniodd boddi Capel Celyn a rhybudd Saunders Lewis am dynged yr iaith fudiad cenedlaethol. Enillodd ymgyrchwyr ysgolion Cymraeg, arwyddion ffyrdd dwyieithog, S4C a statws swyddogol i’r Gymraeg. Ar ôl colli’n drwm yn 1979, enillwyd datganoli o drwch blewyn yn 1997, ac mae’r Senedd bellach yn gwneud cyfreithiau i Gymru o Fae Caerdydd.

Llinell amser

  1. Freddie Welsh, pencampwr y byd

    Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.

    Freddie Welsh, pencampwr y byd
  2. Keep the Home Fires Burning

    Mae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.

    Keep the Home Fires Burning
  3. Prif weinidog o Gymro

    Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

    Prif weinidog o Gymro
  4. Coed Mametz

    Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.

    Coed Mametz
  5. Y Gadair Ddu

    Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

    Y Gadair Ddu
  6. Y gynnau’n tewi

    Daw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.

    Y gynnau’n tewi
  7. Yr Eglwys yng Nghymru

    Datgysylltir yr eglwys Anglicanaidd yng Nghymru ar ôl degawdau o ymgyrchu gan yr Anghydffurfwyr.

    Yr Eglwys yng Nghymru
  8. Sefydlu’r Urdd

    Mae Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru, un o fudiadau ieuenctid mwyaf Ewrop erbyn heddiw.

    Sefydlu’r Urdd
  9. Neges heddwch ac ewyllys da

    Mae plant Cymru yn anfon eu neges heddwch ac ewyllys da gyntaf at blant y byd. Mae wedi’i hanfon bob blwyddyn ers hynny.

    Neges heddwch ac ewyllys da
  10. Y radio yn dod i Gymru

    Mae gorsaf 5WA y BBC yn dechrau darlledu o Gaerdydd.

    Y radio yn dod i Gymru
  11. Deiseb heddwch y menywod

    Cludir deiseb heddwch wedi’i llofnodi gan 390,296 o fenywod Cymru i America mewn cist dderw fawr.

    Deiseb heddwch y menywod
  12. Sefydlu Plaid Cymru

    Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.

    Sefydlu Plaid Cymru
  13. Y Streic Gyffredinol

    Mae Prydain yn rhoi’r gorau i weithio i gefnogi’r glowyr. Daw’r streic i ben mewn naw diwrnod, ond mae’r glowyr yn cael eu cloi allan am saith mis.

    Y Streic Gyffredinol
  14. Dinas Caerdydd yn ennill y Cwpan

    Mae Dinas Caerdydd yn curo Arsenal yn Wembley ac yn mynd â Chwpan yr FA allan o Loegr am yr unig dro.

    Dinas Caerdydd yn ennill y Cwpan
  15. Y Dirwasgiad

    Mewn rhai o drefi’r cymoedd mae dros hanner y dynion yn ddi-waith. Dros y degawd mae tua 430,000 o bobl yn gadael Cymru i chwilio am waith.

    Y Dirwasgiad
  16. Llangrannog

    Mae’r Urdd yn agor ei wersyll haf cyntaf yn Llangrannog. Mae miliynau o blant wedi aros yno ers hynny.

    Llangrannog
  17. Trychineb Gresffordd

    Mae ffrwydrad ger Wrecsam yn lladd 266 o lowyr.

    Trychineb Gresffordd
  18. 18 Poems

    Mae Dylan Thomas o Abertawe, yn ugain oed, yn cyhoeddi ei lyfr cyntaf, 18 Poems.

    18 Poems
  19. Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

    Tân yn Llŷn
  20. Deiseb yr iaith

    Mae deiseb genedlaethol sy’n gofyn am statws cyfartal i’r Gymraeg yn y gyfraith yn casglu dros chwarter miliwn o enwau.

    Deiseb yr iaith
  21. Y faciwîs yn cyrraedd

    Anfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.

    Y faciwîs yn cyrraedd
  22. Clirio Epynt

    Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.

    Clirio Epynt
  23. Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

    Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

    Y llythyrau’n cyrraedd Epynt
  24. Blitz Abertawe

    Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.

    Blitz Abertawe
  25. Y Gymraeg yn y llysoedd

    Mae Deddf Llysoedd Cymru yn caniatáu siarad Cymraeg yn y llys, y crac cyntaf yng nghymal iaith 1536.

    Y Gymraeg yn y llysoedd
  26. Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

    Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf
  27. Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

    Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.

    Eisteddfod Ryngwladol Llangollen
  28. Y Gwasanaeth Iechyd

    Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.

    Y Gwasanaeth Iechyd
  29. Cwmbrân

    Enwir Cwmbrân yn dref newydd gyntaf Cymru.

    Cwmbrân
  30. Gwaith Dur Abaty

    Mae gwaith dur yr Abaty yn agor ym Mhort Talbot, am gyfnod y gwaith dur mwyaf yn Ewrop.

    Gwaith Dur Abaty
  31. Cymru’n curo’r Crysau Duon eto

    Mae Cymru’n curo Seland Newydd 13–8 ym Mharc yr Arfau, eu trydedd fuddugoliaeth mewn pedair gêm yn erbyn y Crysau Duon.

    Cymru’n curo’r Crysau Duon eto
  32. Under Milk Wood

    Mae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.

    Under Milk Wood
  33. Caerdydd yn brifddinas

    Cyhoeddir Caerdydd yn brifddinas Cymru.

    Caerdydd yn brifddinas
  34. Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

    Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf
  35. Yr orymdaith i Lerpwl

    Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.

    Yr orymdaith i Lerpwl
  36. Deddf Tryweryn

    Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.

    Deddf Tryweryn
  37. Cymru yng Nghwpan y Byd

    Mae Cymru’n cyrraedd rownd yr wyth olaf yn Sweden ac yn colli 1–0 i Frasil, gyda gôl gan Pelé, 17 oed.

    Cymru yng Nghwpan y Byd
  38. Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd

    Mae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.

    Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd
  39. Y ddraig goch yn swyddogol

    Cydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.

    Y ddraig goch yn swyddogol
  40. Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

    Tynged yr Iaith
  41. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

    Protest Pont Trefechan
  42. MAC yn taro yn Nhryweryn

    Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

    MAC yn taro yn Nhryweryn
  43. Y Swyddfa Gymreig

    Daw Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.

    Y Swyddfa Gymreig
  44. Boddi Tryweryn

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

    Boddi Tryweryn
  45. It’s Not Unusual

    Mae Tom Jones o Drefforest yn cyrraedd brig y siartiau gydag It’s Not Unusual ac yn dechrau un o’r gyrfaoedd hiraf mewn cerddoriaeth boblogaidd.

    It’s Not Unusual
  46. Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn

    Mae protestwyr o bob cwr o Gymru yn torri’n fyr agoriad argae Llyn Celyn gan Lerpwl. Yn eu plith, mewn lifrai gwyrdd, mae Byddin Rhyddid Cymru yn ymddangos yn gyhoeddus am y tro cyntaf.

    Byddin Rhyddid Cymru yn Llyn Celyn
  47. Trychineb Aberfan

    Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.

    Trychineb Aberfan
  48. Ethol Gwynfor Evans

    Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.

    Ethol Gwynfor Evans
  49. Deddf yr Iaith Gymraeg

    Caniateir defnyddio’r Gymraeg yn y llys, a gall ffurflenni swyddogol ymddangos yn Gymraeg.

    Deddf yr Iaith Gymraeg
  50. Adroddiad Tribiwnlys Aberfan

    Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.

    Adroddiad Tribiwnlys Aberfan
  51. Bom yn y Deml Heddwch

    Mae MAC yn bomio’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd ar y bore yr oedd pwyllgor i gwrdd yno i gynllunio Arwisgo’r Tywysog Charles. Dyma ddechrau ymgyrch John Jenkins yn erbyn yr Arwisgo.

    Bom yn y Deml Heddwch
  52. Arwisgo yng Nghaernarfon

    Arwisgir y Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng nghanol protestio a dathlu.

    Arwisgo yng Nghaernarfon
  53. Merthyron Abergele

    Ar noswyl yr Arwisgo lleddir dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan fo’r bom y maent yn ei gario yn ffrwydro’n rhy gynnar. Fe’u cofir fel Merthyron Abergele.

    Merthyron Abergele
  54. Diwedd achos Byddin Rhyddid Cymru

    Ar ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.

    Diwedd achos Byddin Rhyddid Cymru
  55. Cau chwarel Dinorwig

    Mae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.

    Cau chwarel Dinorwig
  56. Dedfrydu John Jenkins

    Yn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.

    Dedfrydu John Jenkins
  57. Dechrau’r oes aur

    Mae Cymru’n ennill y Gamp Lawn, y gyntaf o dair yn y 1970au, gyda Gareth Edwards, Barry John a JPR Williams.

    Dechrau’r oes aur
  58. Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis

    Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.

    Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis
  59. Y cais yna

    Mae Gareth Edwards yn gorffen symudiad hyd y cae i’r Barbariaid yn erbyn y Crysau Duon, a elwir yn aml y cais gorau erioed.

    Y cais yna
  60. Siroedd ag enwau Cymraeg

    Ail-lunnir Cymru’n wyth sir, ac mae hen enwau fel Gwynedd, Powys a Dyfed yn dychwelyd i’r map.

    Siroedd ag enwau Cymraeg
  61. Radio Cymru

    Mae BBC Radio Cymru yn dechrau darlledu, gorsaf radio genedlaethol yn Gymraeg.

    Radio Cymru
  62. Gwrthod datganoli

    Mae Cymru’n pleidleisio o bedwar i un yn erbyn Cynulliad i Gymru.

    Gwrthod datganoli
  63. Gwynfor ac S4C

    Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.

    Gwynfor ac S4C
  64. S4C ar yr awyr

    Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.

    S4C ar yr awyr
  65. Streic y glowyr

    Mae streic a barodd flwyddyn yn gorffen mewn methiant, ac mae cau’r maes glo yn cyflymu.

    Streic y glowyr
  66. Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd

    Enwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Y cestyll yn Safle Treftadaeth y Byd
  67. Cymraeg i bob plentyn

    Daw’r Gymraeg yn rhan o’r Cwricwlwm Cenedlaethol, a chyn hir mae pob plentyn yng Nghymru yn ei dysgu yn yr ysgol hyd at un ar bymtheg oed.

    Cymraeg i bob plentyn
  68. Bryn Terfel yng Nghaerdydd

    Mae Bryn Terfel o Bant Glas yn ennill gwobr y gân yng nghystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd y BBC ac yn dechrau gyrfa ar lwyfannau opera mawr y byd.

    Bryn Terfel yng Nghaerdydd
  69. Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

    Mae’r Gymraeg a’r Saesneg i’w trin yn gyfartal mewn busnes cyhoeddus yng Nghymru.

    Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
  70. Record byd

    Mae Colin Jackson o Gaerdydd yn dod yn bencampwr y byd yn y 110 metr dros y clwydi mewn record byd o 12.91 eiliad.

    Record byd
  71. Y glowyr yn prynu’r Tŵr

    Mae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn cyfuno’u tâl diswyddo ac yn prynu’r pwll. Mae’n gweithio am 13 mlynedd arall dan eu perchnogaeth eu hunain.

    Y glowyr yn prynu’r Tŵr

Pobl

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies
1871–1949

T. Gwynn Jones

Bardd y deffroad mawr mewn barddoniaeth (wedi’i gofnodi)

Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.

T. Gwynn Jones
1872–1970

Bertrand Russell

Athronydd Tryleg a Phenrhyndeudraeth (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhryleg yn Sir Fynwy; un o athronwyr mwyaf yr oes ac enillydd gwobr Nobel, a dreuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.

Bertrand Russell
1873–1942

Annie Hughes Griffiths

Arweinydd deiseb heddwch y menywod (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd apêl heddwch menywod Cymru, a lofnodwyd gan 390,296 o fenywod, a’i chludo i’r Unol Daleithiau yn 1924.

Annie Hughes Griffiths
1874–1953

Rachel Barrett

Arweinydd y swffragetiaid yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.

Rachel Barrett
1876–1939

Gwen John

Arlunydd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.

Gwen John
1878–1961

Augustus John

Peintiwr Dinbych-y-pysgod (wedi’i gofnodi)

Peintiwr a aned yn Ninbych-y-pysgod, peintiwr portreadau enwocaf ei oes, a brawd Gwen John.

Augustus John
1879–1958

Ernest Jones

Y gŵr a ddaeth â seicdreiddio i’r byd Saesneg (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Dre-gŵyr, y seicdreiddiwr Saesneg ei iaith cyntaf, a achubodd Sigmund Freud rhag y Natsïaid yn 1938.

Ernest Jones
1881–1945

Syr Thomas Lewis

Arloeswr olrhain y galon (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.

Syr Thomas Lewis
1881–1965

Syr Ifor Williams

A agorodd yr hen ganu Cymraeg (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig a ddangosodd fod cerddi Aneirin a Thaliesin yn perthyn i’r chweched ganrif mewn gwirionedd, ac a olygodd Bedair Cainc y Mabinogi.

Syr Ifor Williams
1882–1960

Elizabeth Andrews

Pencampwraig gwragedd y glowyr (wedi’i gofnodi)

Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.

Elizabeth Andrews
1882–1951 and 1884–1963

Gwendoline a Margaret Davies

Chwiorydd Gregynog (wedi’i gofnodi)

Chwiorydd o Landinam a gasglodd un o gasgliadau mawr Prydain o gelf Argraffiadol a’i roi i bobl Cymru.

Gwendoline a Margaret Davies
1883–1958

Margaret, Arglwyddes Rhondda

Swffragét a chyhoeddwraig (wedi’i gofnodi)

Swffragét o Lanwern a oroesodd suddo’r Lusitania, a sefydlodd y cylchgrawn Time and Tide ac a ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Margaret, Arglwyddes Rhondda
1883–1978

Syr Clough Williams-Ellis

Crëwr Portmeirion (wedi’i gofnodi)

Pensaer a dreuliodd hanner can mlynedd yn adeiladu pentref hudol Portmeirion ac a ymgyrchodd i warchod tirwedd Cymru.

Syr Clough Williams-Ellis
1884–1956

R. Williams Parry

Bardd yr Haf (wedi’i gofnodi)

Bardd Dyffryn Nantlle a enillodd y gadair yn 1910 ag Yr Haf ac a ysgrifennodd rai o gerddi mwyaf annwyl y Gymraeg, yn eu plith ei englynion i Hedd Wyn.

R. Williams Parry
1885–1970

D. J. Williams

Storïwr Rhydcymerau (wedi’i gofnodi)

O Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.

D. J. Williams
1886–1927

Freddie Welsh

Pencampwr pwysau ysgafn y byd (wedi’i gofnodi)

Paffiwr o Bontypridd a ddaeth yn bencampwr pwysau ysgafn y byd yn 1914, ac a ymladdai dan enw a ddywedai wrth bawb o ble y deuai.

Freddie Welsh
1886–1965

Syr David Brunt

Tad gwyddor y tywydd fodern (wedi’i gofnodi)

Meteorolegydd o Sir Drefaldwyn y bu ei lyfr Physical and Dynamical Meteorology (1934) yn gymorth i sefydlu gwyddor fodern y tywydd.

Syr David Brunt
1887–1917

Hedd Wyn

Bardd y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)

Ellis Humphrey Evans, bugail o Drawsfynydd, a enillodd gadair yr eisteddfod wythnosau ar ôl iddo gael ei ladd mewn brwydr.

Hedd Wyn
1887–1975

T. H. Parry-Williams

Bardd Rhyd-ddu (wedi’i gofnodi)

Bardd ac ysgolhaig o Ryd-ddu a enillodd y Gadair a’r Goron yn yr un Eisteddfod Genedlaethol, ddwywaith.

T. H. Parry-Williams
1888–1935

T. E. Lawrence

Lawrence o Arabia (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Nhremadog yng Ngwynedd a daeth yn fyd-enwog fel Lawrence o Arabia, arweinydd gyda gwrthryfel yr Arabiaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac awdur Seven Pillars of Wisdom.

T. E. Lawrence
1890–1975

Jim Griffiths

Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.

Jim Griffiths
1891–1985

Kate Roberts

Brenhines ein llên (wedi’i gofnodi)

Merch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.

Kate Roberts
1891–1918

Morfydd Llwyn Owen

Cyfansoddwraig a chantores (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.

Morfydd Llwyn Owen
1892–1969

Jimmy Wilde

Yr Atom Nerthol (wedi’i gofnodi)

Glöwr bychan o Tylorstown a ddaeth yn bencampwr pwysau pry cyntaf y byd yn 1916, a elwir yn aml y pwysau pry gorau erioed.

Jimmy Wilde
1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd (wedi’i gofnodi)

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Saunders Lewis
1893–1951

Ivor Novello

Cyfansoddwr a seren (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.

Ivor Novello
1893–1986

Lewis Valentine

Llywydd cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.

Lewis Valentine
1895–1970

Ifan ab Owen Edwards

Sylfaenydd yr Urdd (wedi’i gofnodi)

Sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.

Ifan ab Owen Edwards
1895–1970

Cynan

Bardd ac Archdderwydd (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.

Cynan
1895–1974

David Jones

Arlunydd a bardd In Parenthesis (wedi’i gofnodi)

Yr arlunydd a’r bardd, mab i argraffydd o Gymro o Dreffynnon, y mae ei In Parenthesis, am y Ffiwsilwyr Cymreig yng Nghoed Mametz, yn un o weithiau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf.

David Jones
1897–1960

Aneurin Bevan

Nye (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Dredegar a sefydlodd y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn 1948 fel Gweinidog Iechyd.

Aneurin Bevan
1899–1981

Martyn Lloyd-Jones

Y Doctor (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.

Martyn Lloyd-Jones
1899–1968

Gwenallt

Bardd ffydd, diwydiant a Chymru (wedi’i gofnodi)

David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.

Gwenallt
1901–1982

Iorwerth Peate

Sylfaenydd Sain Ffagan (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig o Lanbrynmair a sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn 1948, lle cedwir hen adeiladau a chrefftau Cymru’n fyw.

Iorwerth Peate
1901–1978

Rhys Davies

Meistr y stori fer (wedi’i gofnodi)

Mab y groser o Flaenclydach yn y Rhondda a fu’n byw ar ei ysgrifbin yn unig ac a ddaeth yn un o awduron straeon byrion gorau Prydain.

Rhys Davies
1902–1966

Megan Lloyd George

AS Môn (wedi’i gofnodi)

Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.

Megan Lloyd George
1903–1945

E. J. Williams

Ffisegydd Llanwenog (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd o Gwmsychbant yng Ngheredigion a dynnodd y ffotograff cyntaf o ronyn isatomig yn dadfeilio, yn 1940.

E. J. Williams
1903–1949

T. Rowland Hughes

Nofelydd y chwarelwyr (wedi’i gofnodi)

Mab y chwarelwr o Lanberis y rhoddodd ei bum nofel, yn eu plith O Law i Law a Chwalfa, eu lle i bobl dyffrynnoedd y llechi yn llenyddiaeth Gymraeg.

T. Rowland Hughes
1903–1971

Ceri Richards

Arlunydd cerddoriaeth a cherddi Dylan (wedi’i gofnodi)

Yr arlunydd o Ddyfnant ger Abertawe y gwnaeth ei luniau cyfoethog, cerddorol, llawer ohonynt wedi eu hysbrydoli gan Dylan Thomas, ennill gwobr yn Biennale Fenis yn 1962.

Ceri Richards
1904–1971

Waldo Williams

Bardd y Preselau (wedi’i gofnodi)

Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Waldo Williams
1904–1980

Caradog Prichard

Awdur Un Nos Ola Leuad (wedi’i gofnodi)

Y bardd a’r newyddiadurwr o Fethesda a enillodd y goron dair blynedd yn olynol ac a ysgrifennodd Un Nos Ola Leuad, a elwir yn aml y nofel fwyaf yn y Gymraeg.

Caradog Prichard
1905–1953

Idris Davies

Bardd y cymoedd a Chlychau Rhymni (wedi’i gofnodi)

Y glöwr a drodd yn athro o Rymni y canwyd ei gerddi am y cymoedd yn y blynyddoedd llwm, yn eu plith The Bells of Rhymney, ledled y byd.

Idris Davies
1905–1995

Glyn Jones

Bardd, storïwr a llais Merthyr (wedi’i gofnodi)

Yr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.

Glyn Jones
1905–1987

Emlyn Williams

Dramodydd The Corn Is Green (wedi’i gofnodi)

Y bachgen Cymraeg o Sir y Fflint a enillodd ysgoloriaeth i Rydychen, a ysgrifennodd Night Must Fall a The Corn Is Green, ac a ddaeth yn seren llwyfan a sgrin.

Emlyn Williams
1906–1977

Grace Williams

Cyfansoddwraig y môr (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwraig o’r Barri, awdur Sea Sketches a Fantasia on Welsh Nursery Tunes, y fenyw gyntaf ym Mhrydain i ysgrifennu cerddoriaeth ffilm hir.

Grace Williams
1906–1967

Vernon Watkins

Bardd Gŵyr (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.

Vernon Watkins
1907–1986

Ray Milland

Enillydd Oscar cyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Alfred Jones yng Nghastell-nedd; seren Hollywood, ac yn 1946 ef oedd yr actor cyntaf o Gymru i ennill Oscar.

Ray Milland
1911–1991

Edward ‘Taffy’ Bowen

Tad radar yn yr awyr (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd o Abertawe a adeiladodd y radar cyntaf a oedd yn ddigon bach i hedfan mewn awyren, ac a arloesodd seryddiaeth radio yn Awstralia wedyn.

Edward ‘Taffy’ Bowen
1912–2005

Gwynfor Evans

AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.

Gwynfor Evans
1912–1980

Hugh Griffith

Enillydd Oscar o Fôn (wedi’i gofnodi)

Actor Cymraeg o Farian-glas ym Môn a enillodd Oscar am Ben-Hur.

Hugh Griffith
1913–2000

R. S. Thomas

Bardd ac offeiriad (wedi’i gofnodi)

Offeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.

R. S. Thomas
1913–1986

Tommy Farr

Daeargryn Tonypandy (wedi’i gofnodi)

Glöwr o Gwm Clydach a aeth y pymtheg rownd lawn gyda Joe Louis am bencampwriaeth pwysau trwm y byd yn 1937.

Tommy Farr
1913–1981

Gwyn Thomas

Ffraethineb y Rhondda (wedi’i gofnodi)

Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.

Gwyn Thomas
1913–1983

Dai Rees

Y capten a enillodd Gwpan Ryder (wedi’i gofnodi)

Y golffiwr o Fro Morgannwg a arweiniodd Brydain Fawr i fuddugoliaeth yng Nghwpan Ryder 1957, eu buddugoliaeth gyntaf dros yr Americanwyr ers pedair blynedd ar hugain.

Dai Rees
1914–1953

Dylan Thomas

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd Abertawe, awdur ‘Do not go gentle into that good night’ ac Under Milk Wood.

Dylan Thomas
1914–1997

Alexander Cordell

Nofelydd y trefi haearn (wedi’i gofnodi)

Nofelydd y daeth ei Rape of the Fair Country (1959), a leolwyd yng ngweithfeydd haearn Blaenafon a gwrthryfel y Siartwyr, â stori Cymru ddiwydiannol i filiynau o ddarllenwyr.

Alexander Cordell
1914–1999

Desmond Llewelyn

Q yn ffilmiau James Bond (wedi’i gofnodi)

Yr actor o Gasnewydd a oroesodd bum mlynedd yn garcharor rhyfel, gan gynnwys Colditz, ac a chwaraeodd Q, meistr y teclynnau, mewn dwy ar bymtheg o ffilmiau James Bond.

Desmond Llewelyn
1915–2009

T. Llew Jones

Brenin llenyddiaeth plant (wedi’i gofnodi)

Athro a bardd o Bentre-cwrt a ysgrifennodd dros gant o lyfrau i blant Cymru, yn eu plith anturiaethau Barti Ddu.

T. Llew Jones
1915–1944

Alun Lewis

Bardd yr Ail Ryfel Byd (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Gwmaman y gwnaeth ei gerddi a’i straeon am fywyd milwr ef yn un o awduron gorau’r Ail Ryfel Byd.

Alun Lewis
1916–1990

Roald Dahl

Storïwr o Landaf (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.

Roald Dahl
1918–2006

Syr Kyffin Williams

Peintiwr Eryri a Môn (wedi’i gofnodi)

Peintiwr o Langefni y mae ei dirluniau tywyll, trwchus, â chyllell balet, o fynyddoedd ac arfordir y gogledd yn annwyl drwy Gymru gyfan.

Syr Kyffin Williams
1918–2007

Syr Tasker Watkins

Croes Victoria a barnwr (wedi’i gofnodi)

Milwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.

Syr Tasker Watkins
1919–2015

Merêd

Canwr, ysgolhaig canu gwerin ac ymgyrchydd (wedi’i gofnodi)

Y canwr o Lanegryn a ganodd gyda Thriawd y Coleg, a achubodd ac a astudiodd ganeuon gwerin Cymru, ac a ddiffoddodd drosglwyddydd i ennill sianel deledu Gymraeg.

Merêd
1920–2013

Elaine Morgan

Awdures a meddylwraig (wedi’i gofnodi)

Merch glöwr o Bontypridd a ysgrifennodd ddrama deledu arobryn a llyfrau poblogaidd am esblygiad dyn.

Elaine Morgan
1920–2003

Roy Jenkins

Gwladweinydd diwygiadol (wedi’i gofnodi)

Mab glöwr o Abersychan a newidiodd gyfreithiau Prydain tuag at gymdeithas fwy goddefgar fel Ysgrifennydd Cartref, ac a fu’r unig Brydeiniwr yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

Roy Jenkins
1921–1988

Raymond Williams

Meddyliwr y ffin (wedi’i gofnodi)

Mab gweithiwr rheilffordd o Bandy a newidiodd y ffordd y mae’r byd yn astudio diwylliant, ac a ysgrifennodd y nofel Border Country.

Raymond Williams
1921–2001

Syr Harry Secombe

Y Goon â’r llais aur (wedi’i gofnodi)

Digrifwr a thenor o Abertawe yn The Goon Show, a fu hefyd yn serennu fel Mr Bumble yn Oliver! ac yn cyflwyno Highway.

Syr Harry Secombe
1921–1984

Tommy Cooper

Digrifwr a dewin (wedi’i gofnodi)

Digrifwr o Gaerffili mewn ffez goch y gwnaeth ei driciau hud a âi’n ogoneddus o chwith ef yn un o ddiddanwyr anwylaf pob oes.

Tommy Cooper
1921–2012

Eileen Beasley

Mam y gweithredu uniongyrchol (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes o Langennech a wrthododd, gyda’i gŵr Trefor, am wyth mlynedd dalu bil trethi yn Saesneg yn unig, ac a enillodd filiau Cymraeg i Gymru.

Eileen Beasley
1922–1992

Syr Geraint Evans

Y Figaro mawr (wedi’i gofnodi)

Bas-bariton o Gilfynydd, un o gantorion opera mwyaf ei oes, yn enwog am Figaro a Falstaff.

Syr Geraint Evans
1923–2014

Dannie Abse

Bardd a meddyg (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.

Dannie Abse
1924–2000

Donald Davies

Dyfeisiwr newid pecynnau (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Nhreorci; dyfeisiodd newid pecynnau yn 1965, y dull y mae pob neges, tudalen a fideo yn croesi’r rhyngrwyd drwyddo.

Donald Davies
1925–1984

Richard Burton

Actor â’r llais euraid (wedi’i gofnodi)

Richard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.

Richard Burton
1925–1985

Laura Ashley

Cynllunydd o Ddowlais (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.

Laura Ashley
1925–1995

Gwyn Alf Williams

Hanesydd y bobl yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.

Gwyn Alf Williams
1926–2020

Jan Morris

Awdur lleoedd (wedi’i gofnodi)

Awdur a gwladgarwraig falch a anfonodd newyddion y dringo cyntaf ar Everest at y byd yn 1953, a ysgrifennodd rai o lyfrau teithio gorau’r ganrif, ac a wnaeth ei chartref yn Llanystumdwy.

Jan Morris
1928–1976

Syr Stanley Baker

Seren a gwneuthurwr Zulu (wedi’i gofnodi)

Mab y glöwr o Lynrhedynog a ddaeth yn seren ffilm, a gynhyrchodd ac a serennodd yn Zulu, ac a roddodd y milwyr Cymreig a’u canu ar y sgrin fawr.

Syr Stanley Baker
1929–2008

Alun Hoddinott

Cyfansoddwr a sylfaenydd Gŵyl Caerdydd (wedi’i gofnodi)

Y cyfansoddwr o Fargoed a roddodd i Gymru, gyda William Mathias, gerddoriaeth gerddorfaol ei hun, ac y mae ei enw ar Neuadd Hoddinott y BBC ym Mae Caerdydd.

Alun Hoddinott
1929–1997

Ivor Allchurch

Bachgen Aur pêl-droed Cymru (wedi’i gofnodi)

Y blaenwr mewnol o Abertawe, y Bachgen Aur, a chwaraeodd wyth gwaith a thrigain i Gymru ac a helpodd i’w harwain i rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1958.

Ivor Allchurch
1930–2013

Cliff Morgan

Y maswr hudol a llais y rygbi (wedi’i gofnodi)

Y maswr o Drebanog a ddisgleiriodd i Gymru a’r Llewod yn Ne Affrica yn 1955, ac y disgrifiodd ei lais y cais enwocaf mewn rygbi.

Cliff Morgan
1931–2004

John Charles

Y Cawr Addfwyn (wedi’i gofnodi)

Pêl-droediwr o Abertawe, a garwyd yn Leeds ac a addolwyd yn Juventus, na chafodd erioed gerdyn na’i anfon o’r cae.

John Charles
1932–2020

Syr John Meurig Thomas

Cemegydd o Lanelli (wedi’i gofnodi)

Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.

Syr John Meurig Thomas
1932–2024

Ray Reardon

Dracula’r bwrdd gwyrdd (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Dredegar a enillodd Bencampwriaeth Snwcer y Byd chwe gwaith yn y 1970au.

Ray Reardon
1932–2016

Andrew Vicari

Arlunydd i frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

Arlunydd o Bort Talbot o deulu Eidalaidd-Gymreig, a’i gynfasau anferth i lys brenhinol Sawdi Arabia yn ei wneud yn un o arlunwyr cyfoethocaf ei ddydd.

Andrew Vicari
born 1933

Y Fonesig Siân Phillips

Grande dame Gwaun-cae-Gurwen (wedi’i gofnodi)

Actores Gymraeg o Waun-cae-Gurwen, bythgofiadwy fel Livia yn I, Claudius, sydd wedi actio ar lwyfan a sgrin am ddeng mlynedd a thrigain.

Y Fonesig Siân Phillips
1933–2020

John Jenkins

Arweinydd MAC (wedi’i gofnodi)

Rhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.

John Jenkins
1934–2017

Betty Campbell

Pennaeth du cyntaf Cymru (wedi’i gofnodi)

Wedi’i magu yn Butetown, Caerdydd, daeth yn bennaeth Ysgol Gynradd Mount Stuart a dysgodd hanes pobl dduon ymhell cyn i hynny fod yn gyffredin.

Betty Campbell
1934–2009

Syr Clive Granger

Economegydd Nobel (wedi’i gofnodi)

Economegydd a aned yn Abertawe a enillodd Wobr Nobel yn 2003 am ddulliau a ddefnyddir heddiw i astudio prisiau, marchnadoedd a’r hinsawdd ledled y byd.

Syr Clive Granger
1934–1992

William Mathias

Cyfansoddwr anthem y briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Y cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.

William Mathias
1935–2013

Tom Parry Jones

Dyfeisiwr y prawf anadl (wedi’i gofnodi)

Gwyddonydd o Garmel ym Môn a wnaeth y prawf anadl electronig cyntaf yn 1974 ac a achubodd fywydau di-rif ar y ffyrdd.

Tom Parry Jones
1936–2008

Philip Jones Griffiths

Ffotograffydd Rhyfel Fietnam (wedi’i gofnodi)

Ffotograffydd o Ruddlan y dangosodd ei lyfr Vietnam Inc. (1971) gost ddynol Rhyfel Fietnam i’r byd. Bu’n llywydd asiantaeth Magnum.

Philip Jones Griffiths
born 1937

Shirley Bassey

Llais mawr Tiger Bay (wedi’i gofnodi)

Cantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.

Shirley Bassey
born 1937

Syr Anthony Hopkins

Actor (wedi’i gofnodi)

Mab i bobydd o Bort Talbot a ddaeth yn un o actorion mwyaf ei oes ac a enillodd ddwy Wobr yr Academi.

Syr Anthony Hopkins
born 1937

Gillian Clarke

Bardd Cenedlaethol Cymru (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.

Gillian Clarke
1937–1977

Ryan Davies

Ryan o Ryan a Ronnie (wedi’i gofnodi)

Digrifwr, canwr ac actor o Lanaman, hanner y ddeuawd Ryan a Ronnie a diddanwr mwyaf annwyl y Gymraeg.

Ryan Davies
1937–1995

Julian Cayo Evans

Arweinydd Byddin Rhyddid Cymru (wedi’i gofnodi)

Bridiwr ceffylau o Silian ger Llanbedr Pont Steffan a sefydlodd Fyddin Rhyddid Cymru yn y 1960au, y tynnodd eu gorymdeithiau mewn lifrai sylw’r byd at achos rhyddid Cymru.

Julian Cayo Evans
1939–2004

Dennis Coslett

Cadlywydd Byddin Rhyddid Cymru (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Langennech a fu’n ddeheulaw i Cayo Evans ym Myddin Rhyddid Cymru, a garcharwyd wedi achos Abertawe yn 1969, ac a ddaeth yn fardd yr achos.

Dennis Coslett
1939–2000

Howard Winstone

Pencampwr pwysau plu’r byd (wedi’i gofnodi)

Y bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.

Howard Winstone
born 1940

Syr Tom Jones

Y llais (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Bontypridd y mae ei lais wedi llenwi llwyfannau’r byd ers trigain mlynedd.

Syr Tom Jones
born 1940

Brian Josephson

Ffisegydd Nobel (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.

Brian Josephson
1941–2011

Y Fonesig Margaret Price

Y soprano Mozart fawr (wedi’i gofnodi)

Y soprano o’r Coed-duon a ddaeth yn un o gantorion Mozart a Verdi gorau’r byd, seren opera München am ugain mlynedd.

Y Fonesig Margaret Price
born 1942

Neil Kinnock

Areithiwr Tredegar (wedi’i gofnodi)

O Dredegar, tref Aneurin Bevan; arweinydd y Blaid Lafur am naw mlynedd ac wedyn Is-lywydd y Comisiwn Ewropeaidd.

Neil Kinnock
born 1942

Meic Stevens

Y Dylan Cymraeg (wedi’i gofnodi)

Canwr-gyfansoddwr o Solfach, tad canu roc a gwerin Cymraeg, awdur ‘Y Brawd Houdini’ a ‘Cân Walter’.

Meic Stevens
born 1942

John Cale

Sylfaenydd y Velvet Underground (wedi’i gofnodi)

Cerddor Cymraeg o’r Garnant a gyd-sefydlodd y Velvet Underground yn Efrog Newydd ac a newidiodd gerddoriaeth roc.

John Cale
born 1942

Lynn Davies

Lynn y Naid (wedi’i gofnodi)

Neidiwr hir o Nant-y-moel a enillodd aur Olympaidd yn Tokyo yn 1964.

Lynn Davies
born 1943

Dafydd Wigley

Hyrwyddwr pobl anabl (wedi’i gofnodi)

Arweinydd Plaid Cymru ac AS Caernarfon am 27 mlynedd, a ysgrifennodd y gyfraith a agorodd adeiladau cyhoeddus i bobl anabl.

Dafydd Wigley
born 1943

Dafydd Iwan

Canwr Yma o Hyd (wedi’i gofnodi)

Canwr ac ymgyrchydd o Frynaman y daeth ei gân Yma o Hyd yn anthem tîm pêl-droed Cymru yn 2022.

Dafydd Iwan
born 1943

Max Boyce

Roeddwn i yno (wedi’i gofnodi)

Cyn-löwr o Lyn-nedd y gwnaeth ei ganeuon a’i straeon am rygbi a’r cymoedd ef yn arwr cenedlaethol yn oes aur y 1970au.

Max Boyce
1943–1985

Clive Sullivan

Capten a enillodd Gwpan y Byd (wedi’i gofnodi)

Asgellwr rygbi’r gynghrair o Sblot yng Nghaerdydd a arweiniodd Brydain Fawr i Gwpan y Byd yn 1972, y capten du cyntaf ar unrhyw dîm cenedlaethol Prydeinig.

Clive Sullivan
b. 1944

Steve Jones

Genetegydd ac awdur (wedi’i gofnodi)

Genetegydd o Aberystwyth, arbenigwr ar falwod ac esblygiad dyn, y gwnaeth ei lyfrau a’i Ddarlithoedd Reith eneteg yn eglur i filiynau.

Steve Jones
1945–2024

Barry John

Y Brenin (wedi’i gofnodi)

Maswr o Gefneithin a goronwyd yn ‘Frenin’ gan Seland Newydd ar daith fuddugol y Llewod yn 1971.

Barry John
b. 1946

Ron Davies

Pensaer datganoli (wedi’i gofnodi)

Ysgrifennydd Gwladol Cymru a arweiniodd ymgyrch Ie yn refferendwm 1997 a greodd y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd ddatganoli yn ‘broses, nid digwyddiad’.

Ron Davies
born 1947

Syr Gareth Edwards

Y mwyaf ohonynt i gyd (wedi’i gofnodi)

Mab i löwr o Waun-cae-Gurwen, mewnwr tîm mawr Cymru’r 1970au, a ddewiswyd yn chwaraewr rygbi gorau erioed.

Syr Gareth Edwards
1948–2022

Phil Bennett

Dewin Felinfoel (wedi’i gofnodi)

Maswr o Felinfoel y dechreuodd ei gamau ochr y cais enwocaf a sgoriwyd erioed, i’r Barbariaid yn 1973, ac a fu’n gapten y Llewod.

Phil Bennett
born 1949

Ken Follett

Meistr y stori (wedi’i gofnodi)

Nofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.

Ken Follett
1949–2024

J. P. R. Williams

Y cefnwr di-ofn (wedi’i gofnodi)

Cefnwr yr oes aur, enillydd y Gamp Lawn deirgwaith a Llew buddugol ddwywaith, a oedd hefyd yn llawfeddyg.

J. P. R. Williams
born 1950

Mary Hopkin

Those were the days (wedi’i gofnodi)

Cantores werin o Bontardawe a ganai yn Gymraeg cyn i Paul McCartney ei harwyddo, ac aeth ei ‘Those Were the Days’ i frig y siartiau yn 1968.

Mary Hopkin
1951–2026

Bonnie Tyler

Total Eclipse of the Heart (wedi’i gofnodi)

Cantores o Sgiwen â’r llais cryg enwog, yr aeth ei ‘Total Eclipse of the Heart’ i rif un ym Mhrydain ac America yn 1983.

Bonnie Tyler
1951–2007

Ray Gravell

Canolwr y Gamp Lawn a llais Radio Cymru (wedi’i gofnodi)

Y canolwr o Fynydd-y-Garreg a enillodd ddwy Gamp Lawn gyda Chymru, a aeth ar daith gyda’r Llewod, ac a ddaeth yn un o leisiau mwyaf annwyl darlledu Cymraeg.

Ray Gravell
b. 1952

David Emanuel

Cynllunydd y ffrog briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.

David Emanuel
born 1958

Ian Woosnam

Woosie (wedi’i gofnodi)

Y golffiwr o Gymro a ddaeth yn rhif un y byd yn 1991 ac a enillodd y Meistri yn yr Unol Daleithiau, y Cymro cyntaf i ennill un o brif bencampwriaethau golff.

Ian Woosnam
born 1958

Neville Southall

Y gôl-geidwad mawr (wedi’i gofnodi)

Cyn-ddyn bins o Landudno a fu’n gôl-geidwad i Everton yn eu blynyddoedd gorau, a enwyd yn Bêl-droediwr y Flwyddyn yn 1985, ac a enillodd 92 o gapiau dros Gymru.

Neville Southall
1959–2025

Mike Peters

Canwr The Alarm (wedi’i gofnodi)

Canwr The Alarm o Brestatyn, y canodd eu hanthem 68 Guns drwy’r 1980au, ac a sefydlodd wedyn yr elusen ganser Love Hope Strength.

Mike Peters
born 1961

Ian Rush

Peiriant goliau (wedi’i gofnodi)

Ymosodwr o’r Fflint a sgoriodd 346 o goliau i Lerpwl, record y clwb, ac a fu’n brif sgoriwr Cymru am dros ugain mlynedd.

Ian Rush
1961–2026

Phil Campbell

Gitarydd Motörhead (wedi’i gofnodi)

Gitarydd o Bontypridd a chwaraeodd gyda Motörhead am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac sydd bellach yn arwain ei fand ei hun gyda’i dri mab.

Phil Campbell
b. 1961

Simon Weston

Arwr y Falklands (wedi’i gofnodi)

Milwr o’r Gwarchodlu Cymreig, o Nelson, a oroesodd losgiadau ofnadwy ar y Sir Galahad yn Rhyfel y Falklands yn 1982, ac sydd wedi ysbrydoli miliynau â’i ddewrder a’i waith elusennol.

Simon Weston
b. 1963

Mark Hughes

Sparky (wedi’i gofnodi)

Ymosodwr o Riwabon yn enwog am ei foleau syfrdanol i Fanchester United a Chymru, y chwaraewr cyntaf i’w enwi’n Chwaraewr y Flwyddyn y PFA ddwywaith, ac wedyn rheolwr Cymru.

Mark Hughes
born 1965

Syr Bryn Terfel

Mab y fferm a ganodd i’r byd (wedi’i gofnodi)

Bas-bariton o Bant Glas yn Eifionydd, un o gantorion opera mawr y byd, nad anghofiodd yr Eisteddfod erioed.

Syr Bryn Terfel
born 1967

Colin Jackson

Pencampwr clwydi’r byd (wedi’i gofnodi)

Rhedwr clwydi o Gaerdydd a osododd record byd o 12.91 eiliad yn 1993 a safodd am dair blynedd ar ddeg, ac a fu’n bencampwr y byd ddwywaith.

Colin Jackson
b. 1967

Richey Edwards

Telynegwr y Manic Street Preachers (wedi’i gofnodi)

Gitarydd a thelynegwr y Manic Street Preachers o’r Coed-duon, y gwnaeth ei eiriau disglair, chwilgar ar The Holy Bible ef yn eicon. Mae ar goll ers 1995.

Richey Edwards

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf