Hanes Cymru / Pennod 9

1700 – 1800

Oes yr Adfywiad

Ysgolion ym mhob plwyf, deffroad mawr, emynau, ysgolheigion, telynorion a’r eisteddfod wedi’i haileni.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Deffrodd y ddeunawfed ganrif Gymru. Yn 1707 dangosodd Edward Lhuyd fod y Gymraeg yn un o deulu o ieithoedd hynafol, ac adroddodd Drych y Prif Oesoedd Theophilus Evans yn 1716 hanes eu gorffennol eu hunain wrth y Cymry. O’r 1730au ymlaen anfonodd Griffith Jones, rheithor Llanddowror, athrawon o blwyf i blwyf mewn ysgolion cylchynol a ddysgai bobl o bob oed i ddarllen y Beibl yn Gymraeg; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 158,000 o ddisgyblion wedi bod drwyddynt, ac roedd y Cymry’n dod yn un o bobloedd mwyaf llythrennog Ewrop. Yn 1735 dechreuodd Howell Harris o Drefeca a Daniel Rowland o Langeitho bregethu, a lledodd y diwygiad Methodistaidd drwy’r wlad. Rhoddodd William Williams Pantycelyn gannoedd o emynau iddo, yn eu plith yr un a gân y byd fel ‘Guide me, O thou great Redeemer’, sef ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’, ac ysgrifennodd Ann Griffiths o Ddolwar Fach benillion a gyfrifir o hyd ymhlith y gorau yn yr iaith.

Daeth Cymru o hyd i’w hen ddysg hefyd. Casglodd Morrisiaid Môn, Lewis, Richard a William, lawysgrifau a beirdd o’u cwmpas; yn 1751 sefydlodd Cymry Llundain Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, dilynodd y Gwyneddigion yn 1770, a dechreuodd eu heisteddfod yng Nghorwen yn 1789 yr eisteddfod fel yr adwaen y genedl hi. Daeth Evan Evans, Ieuan Fardd, â barddoniaeth y tywysogion i’r golau eto, canodd telynorion fel John Parry, Parri Ddall, y delyn deires yn y plastai mawr, ac yn 1792 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd gyntaf Beirdd Ynys Prydain ar Fryn y Briallu yn Llundain, gan ddwyn traddodiad barddol Cymru gerbron y byd. Erbyn diwedd y ganrif roedd y gweithfeydd haearn mawr cyntaf yn codi ym Merthyr, roedd copr yn llifo o Fynydd Parys, ac roedd pobl a allai ddarllen, canu a dadlau yn eu hiaith eu hunain yn barod ar gyfer oes diwydiant.

Llinell amser

  1. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

    Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
  2. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

    Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd
  3. Drych y Prif Oesoedd

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

    Drych y Prif Oesoedd
  4. Argraffu’n dod i Gymru

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

    Argraffu’n dod i Gymru
  5. Yale

    Mae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.

    Yale
  6. Barti Ddu

    Mae Bartholomew Roberts o Gasnewydd Bach, Barti Ddu, yn dod yn gapten ar long fôr-ladron ac yn dod yn fôr-leidr mwyaf llwyddiannus ei oes, gan gipio dros 400 o longau.

    Barti Ddu
  7. Yr ysgolion cylchynol

    Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.

    Yr ysgolion cylchynol
  8. Y diwygiad Methodistaidd

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

    Y diwygiad Methodistaidd
  9. Emynau cyntaf Pantycelyn

    Mae William Williams, Pantycelyn, yn cyhoeddi ei emynau cyntaf. Aeth ymlaen i ysgrifennu tua 900, yn eu plith Arglwydd, arwain trwy’r anialwch.

    Emynau cyntaf Pantycelyn
  10. Siartiau arfordir Cymru

    Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.

    Siartiau arfordir Cymru
  11. Y Cymmrodorion

    Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.

    Y Cymmrodorion
  12. Teulu Trefeca

    Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

    Teulu Trefeca
  13. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  14. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  15. Y wythïen gopr fawr ym Mharys

    Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Y wythïen gopr fawr ym Mharys
  16. Richard Price a rhyddid

    Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

    Richard Price a rhyddid
  17. Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

    Mae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.

    Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn
  18. Yr Hafod

    Mae Thomas Johnes yn dechrau plannu miliynau o goed a chreu llwybrau o amgylch ei blasty yn yr Hafod yn nyffryn Ystwyth.

    Yr Hafod
  19. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles
  20. Eisteddfod Corwen

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

    Eisteddfod Corwen
  21. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

    Yr Orsedd gyntaf
  22. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  23. John Evans yn cyrraedd y Mandan

    Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.

    John Evans yn cyrraedd y Mandan
  24. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf

Pobl

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu
1683–1761

Griffith Jones

Llanddowror (wedi’i gofnodi)

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Griffith Jones
1693–1767

Theophilus Evans

Hanesydd y Cymry (wedi’i gofnodi)

Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Theophilus Evans
1696–1793

Marged ferch Ifan

Brenhines y Llynnoedd (wedi’i gofnodi)

Telynores, ymgodymwraig, cychwraig a heliwr Eryri, a wnaed yn enwog gan Thomas Pennant fel Brenhines y Llynnoedd.

Marged ferch Ifan
1701–1765

Lewis Morris

Bardd a mapiwr o Fôn (wedi’i gofnodi)

Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.

Lewis Morris
d. 1741

Isaac Carter

Yr argraffydd cyntaf yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Argraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.

Isaac Carter
c. 1710–1782

Parri Ddall

Telynor dall Wynnstay (wedi’i gofnodi)

Y telynor dall o Lŷn a ysbrydolodd ei ganu gerdd Thomas Gray, The Bard, ac a gyhoeddodd y casgliad printiedig cyntaf o gerddoriaeth telyn Gymreig.

Parri Ddall
1713–1790

Daniel Rowland

Pregethwr mawr Llangeitho (wedi’i gofnodi)

Gyda Howel Harris, arweinydd y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru. Cerddai miloedd ar draws Cymru i’w glywed yn pregethu yn Llangeitho yng Ngheredigion.

Daniel Rowland
1714–1773

Hywel Harris

Diwygiwr (wedi’i gofnodi)

Pregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.

Hywel Harris
1714–1782

Richard Wilson

Tad peintio tirluniau Prydain (wedi’i gofnodi)

Peintiwr o Benegoes ger Machynlleth, peintiwr tirluniau mawr cyntaf Prydain ac un o sylfaenwyr yr Academi Frenhinol.

Richard Wilson
1717–1791

William Williams Pantycelyn

Y Pêr Ganiedydd (wedi’i gofnodi)

Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.

William Williams Pantycelyn
1719–1789

William Edwards

Adeiladydd yr Hen Bont (wedi’i gofnodi)

Saer maen a gweinidog hunanddysgedig o Eglwysilan a adeiladodd y bont ym Mhontypridd yn 1756, y bwa carreg unrhychwant hwyaf yn y byd.

William Edwards
1723–1791

Richard Price

Cyfaill rhyddid (wedi’i gofnodi)

Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.

Richard Price
1723–1769

Goronwy Owen

Bardd alltudiaeth (wedi’i gofnodi)

Bardd o Fôn a ddaeth â’r mesurau caeth yn ôl yn fyw ac a ddiweddodd ei ddyddiau’n athro yn Virginia, yn hiraethu am Fôn.

Goronwy Owen
1726–1798

Thomas Pennant

Naturiaethwr a theithiwr (wedi’i gofnodi)

Naturiaethwr o Downing yn Sir y Fflint yr agorodd ei Deithiau yng Nghymru fynyddoedd a hanes y wlad i’r byd.

Thomas Pennant
1731–1788

Ieuan Fardd

Ysgolhaig yr hen farddoniaeth (wedi’i gofnodi)

Bardd ac ysgolhaig o Geredigion a gopïodd yr hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddangosodd farddoniaeth beirdd Cymru i’r byd yn Saesneg yn 1764.

Ieuan Fardd
1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Thomas Williams, Llanidan
1737–1808

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf

Agorwr chwarel y Penrhyn (wedi’i gofnodi)

Perchennog ystad y Penrhyn a gymerodd y chwareli llechi i’w ddwylo ei hun yn 1782, a agorodd y chwarel fawr uwchben Bethesda, ac a gododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd.

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf
1739–1810

Twm o’r Nant

Shakespeare Cymru (wedi’i gofnodi)

Thomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.

Twm o’r Nant
1741–1814

Owain Myfyr

A dalodd i argraffu trysorau llên Cymru (wedi’i gofnodi)

Y crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion ac a dalodd am argraffu Dafydd ap Gwilym a’r Myvyrian Archaiology.

Owain Myfyr
1742–1803

Thomas Jones, Pencerrig

Arlunydd Pencerrig (wedi’i gofnodi)

Arlunydd o Sir Faesyfed, disgybl i Richard Wilson, a baentiodd Y Bardd ac, yn Napoli, luniau bach heulog o furiau a thoeau sy’n ymddangos ymhell o flaen eu hamser.

Thomas Jones, Pencerrig
1746–1794

Syr William Jones

Darganfyddwr teulu’r ieithoedd (wedi’i gofnodi)

Mab y mathemategydd o Fôn, athrylith ieithoedd a ddangosodd gyntaf fod Sansgrit, Groeg, Lladin ac ieithoedd Ewrop yn tarddu o’r un ffynhonnell.

Syr William Jones
1747–1826

Iolo Morganwg

Edward Williams (wedi’i gofnodi)

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Iolo Morganwg
c. 1750–1832

Jemima Nicholas

Jemima Fawr (wedi’i gofnodi)

Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

Jemima Nicholas
1752–1824

Bardd y Brenin

Telynor Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Y telynor o Landderfel a achubodd gannoedd o alawon Cymreig mewn print, yn eu plith argraffiad cyntaf Ar Hyd y Nos, ac a ddaeth yn fardd y brenin ei hun.

Bardd y Brenin
1755–1814

Thomas Charles o’r Bala

Y Bala (wedi’i gofnodi)

Arweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.

Thomas Charles o’r Bala
1755–1831

Sarah Siddons

Brenhines y llwyfan (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed mewn tafarn yn Aberhonddu a daeth yn actores fwyaf ei hoes, yn enwog yn anad dim fel Lady Macbeth.

Sarah Siddons
1759–1835

William Owen Pughe

Gwneuthurwr y geiriadur Cymraeg mawr (wedi’i gofnodi)

Yr ysgolhaig o Feirionnydd a ysgrifennodd y Geiriadur Cymraeg a Saesneg mawr, a helpodd i olygu’r Myvyrian Archaiology ac a roddodd Paradise Lost yn Gymraeg.

William Owen Pughe
1760–1804

Morgan John Rhys

Radical a sefydlydd Cambria (wedi’i gofnodi)

Gweinidog o’r Bedyddwyr o Forgannwg a ymgyrchodd yn erbyn caethwasiaeth, a gyhoeddodd un o’r cylchgronau Cymraeg cyntaf ac a sefydlodd wladfa Gymreig, Cambria, ym Mhensylfania.

Morgan John Rhys
1766–1838

Christmas Evans

Y pregethwr un llygad (wedi’i gofnodi)

Bachgen fferm o Geredigion a ddysgodd ei hun i ddarllen ac a ddaeth yn un o bregethwyr mwyaf Cymru, yn enwog am rym ei ddychymyg.

Christmas Evans
1770–1799

John Evans o’r Waunfawr

Fforiwr y Missouri (wedi’i gofnodi)

Gŵr ifanc o’r Waunfawr a aeth i America i chwilio am ddisgynyddion Madog, teithio 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri a llunio’r map a dywysodd Lewis a Clark.

John Evans o’r Waunfawr
1776–1805

Ann Griffiths

Emynyddes (wedi’i gofnodi)

Merch fferm o Ddolwar Fach yn Sir Drefaldwyn y mae ei hychydig emynau ymhlith y farddoniaeth grefyddol orau yn Gymraeg.

Ann Griffiths

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf