Hanes Cymru / Cymru mewn 10 munud

Môr IwerddonBae CeredigionMôr HafrenLloegrN

1 / 17

Cymru mewn 10 munud

Gwlad fach, stori hir

View from near the summit of Yr Wyddfa (Snowdon) down to Llyn Llydaw, with the Crib Goch ridge
Golwg o ymyl copa’r Wyddfa i lawr at Lyn Llydaw, gyda chrib Crib Goch · Julian Herzog (Website), CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Gwlad fechan ag un o’r straeon hiraf yn Ewrop. Mae pobl wedi byw yma ers dros ddau gan mil o flynyddoedd, a siaradwyd ei hiaith ers pymtheg canrif.

Sgroliwch i lawr, a gwyliwch y map yn newid wrth i deyrnasoedd godi, i dywysogion ymladd dros eu rhyddid, ac i genedl gadw ei hiaith ac ennill ei senedd ei hun yn ôl.

2 / 17

230,000 CC – 43

Cyn hanes

The Pentre Ifan cromlech, its capstone raised on three uprights, with the Preseli hills behind
Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Public domain, Wikimedia Commons

Dannedd Neanderthaliaid a gafwyd ym Mhontnewydd yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru. Ar Benrhyn Gŵyr, claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch 33,000 o flynyddoedd yn ôl, y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop.

Cododd ffermwyr feddrodau mawr o garreg fel Pentre Ifan, cloddiodd mwynwyr gopr o’r Gogarth, a chludwyd meini o’r Preselau i Gôr y Cewri. Yn yr Wyddgrug, claddwyd rhywun o dras uchel â mantell o aur pur.

Cymru gynnar →

3 / 17

43 – 78

Y pedwar llwyth yn erbyn Rhufain

An engraving after Henry Fuseli of Caratacus at the tribunal of the Emperor Claudius in Rome (1792)
Ysgythriad ar ôl Henry Fuseli o Garadog gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws yn Rhufain (1792) · Andrew Birrell (fl. 1782–1809), after Henry Fuseli (1741–1825), Public domain, Wikimedia Commons

Pan ddaeth y llengoedd, pedwar llwyth oedd yn dal Cymru: yr Ordofigiaid, y Decangli, y Demetae a’r Silwriaid. Arweiniodd Caradog y frwydr o’r bryniau, a hyd yn oed wedi iddo gael ei ddal trechodd y Silwriaid leng Rufeinig.

Cymerodd ddeng mlynedd ar hugain i Rufain ddarostwng Cymru, yn hwy nag unrhyw ran arall o dde Prydain. Ar Ynys Môn safodd y derwyddon yn wyneb y fyddin ar draws Afon Menai.

Caradog →

4 / 17

78 – 410

Cymru Rufeinig

The Roman amphitheatre at Caerleon (Isca), seen from one of its entrances
Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Daeth Cymru’n rhan o dalaith Britannia. Gwyliai’r llengoedd o Gaerllion, cloddiwyd aur yn Nolaucothi, ac roedd y Silwriaid yn rhedeg eu tref eu hunain yng Nghaer-went, gyda’u cyngor eu hunain.

Cymerodd y Gymraeg lawer o eiriau o’r Lladin, fel pont, ffenestr a llyfr. Mae traddodiad Cymru yn cofio Macsen Wledig, y cadfridog a ddaeth yn ymerawdwr, a’i wraig Elen o Segontium.

Cymru Rufeinig →

5 / 17

410 – 800

Oes y seintiau

St Davids Cathedral seen across its churchyard in the Alun valley
Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Pan adawodd Rhufain, cododd Brythoniaid y gorllewin eu teyrnasoedd eu hunain: Gwynedd, Powys, Dyfed, Gwent a mwy. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, a dechreuasant alw’u hunain yn Gymry, y cyd-wladwyr.

Llanwodd seintiau fel Dewi, Illtud, Teilo a Beuno y wlad â llannau. Canodd Taliesin ac Aneirin y cerddi hynaf yn y Gymraeg, ac yn ôl traddodiad Cymru arweiniodd Arthur y Brythoniaid i fuddugoliaeth ym Maddon.

Oes y seintiau →Seintiau Cymru →

6 / 17

844 – 878

Rhodri Mawr

Rhodri Mawr as drawn in a manuscript of about 1600
Rhodri Mawr fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif tua 1600 · Unknown scribe (Brut y Brenhinedd manuscript), Public domain, Wikimedia Commons

Roedd Clawdd Offa bellach yn nodi ffin Cymru. Etifeddodd Rhodri ap Merfyn Wynedd, enillodd Bowys a Seisyllwg, a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn.

Am y tro cyntaf, un brenin oedd yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru. Clywodd Ewrop amdano: dathlwyd buddugoliaeth Rhodri dros y Daniaid yn llys brenin y Ffranciaid.

Rhodri Mawr →

7 / 17

tua 942 – 950

Hywel Dda

King Hywel Dda enthroned, on a page of the 13th-century Latin Laws of Hywel Dda (Peniarth 28) in the National Library of Wales
Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons

Unodd Hywel, ŵyr Rhodri, y de-orllewin yn Ddeheubarth, yna ychwanegodd Wynedd a Phowys. Bathodd ei geiniog arian ei hun ac aeth ar bererindod i Rufain.

Ei enw ef sydd ar gyfreithiau Cymru, a ofalai am y tlawd, a roddai hawliau i fenywod dros eiddo, ac a ffafriai iawndal yn hytrach na dial. Fe’u defnyddiwyd am chwe chan mlynedd.

Hywel Dda a chyfraith Cymru →

8 / 17

950 – 1039

Teulu o deyrnasoedd

The grassy earthworks at Mathrafal, the old royal seat of the princes of Powys
Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Welshficwitch, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Teulu o deyrnasoedd oedd Cymru, pob un â’i thŷ brenhinol, ei beirdd llys a’i llys, a phob un yn rhannu un iaith ac un gyfraith.

Rheolodd brenhinoedd fel Maredudd ab Owain y gogledd a’r de gyda’i gilydd am gyfnod, a thalu i ryddhau eu pobl rhag ysbeilwyr Llychlynnaidd.

Brenhinoedd a thywysogion Cymru →

9 / 17

1055 – 1063

Un brenin dros Gymru gyfan

A woodcut of Gruffudd ap Llywelyn from the 1584 Historie of Cambria
Torlun pren o Ruffudd ap Llywelyn o Historie of Cambria (1584) · David Powell and Humphrey Lloyd, Public domain, Wikimedia Commons

Enillodd Gruffudd ap Llywelyn frwydr ar ôl brwydr yn erbyn y Saeson, cipiodd bob teyrnas yng Nghymru, a daeth yr unig frenin erioed i reoli’r cyfan ohoni.

Galwodd y croniclwyr ef yn ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid. Am wyth mlynedd roedd Cymru’n un deyrnas dan un brenin o Gymro.

Gruffudd ap Llywelyn →

10 / 17

1067 – 1240

Y tywysogion a’r Mers

The Romanesque west doorway and ruined walls of Strata Florida Abbey
Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cipiodd y Normaniaid Loegr mewn un frwydr, ond daliodd Cymru allan am dros ddau gan mlynedd. Cipiodd arglwyddi Normanaidd y de a’r gororau, y Mers, tra arhosodd Pura Wallia yn Gymreig.

Arweiniodd Gwenllian fyddin i’r frwydr, cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf yn 1176, a gwnaeth Llywelyn Fawr ei hun yn feistr ar Gymru am ddeugain mlynedd.

Oes y tywysogion →Heb ei goncro →

11 / 17

1267

Tywysogaeth Cymru

Henry Pegram's marble statue of Llywelyn ap Gruffudd in the Marble Hall of Cardiff City Hall
Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · 14GTR, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Drwy Gytundeb Trefaldwyn, cydnabu Coron Lloegr Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Talodd tywysogion eraill Cymru wrogaeth iddo.

Dyma anterth y dywysogaeth frodorol: gwladwriaeth Gymreig, gyda’i thywysog, ei chyfraith a’i hiaith ei hun.

Llywelyn ap Gruffudd →

12 / 17

1282 – 1400

Wedi Cilmeri

The granite memorial to Llywelyn ap Gruffudd on its mound at Cilmeri, near where he fell in 1282
Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Syrthiodd Llywelyn, y tywysog olaf, yng Nghilmeri ym mis Rhagfyr 1282. Cododd Edward I gylch o gestyll mawr i ddal y gogledd, a gwnaed ei fab yn Dywysog Cymru.

Ond parhaodd y Cymry yn eu hiaith a’u barddoniaeth. Canodd Dafydd ap Gwilym rai o gerddi gorau Ewrop, a chopïwyd llyfrau mawr y chwedlau Cymraeg.

Cilmeri →Pam cymaint o gestyll? →

13 / 17

1400 – 1415

Owain Glyndŵr

The original Pennal Letter of March 1406 from Owain Glyndŵr to Charles VI of France, with his seal, in the Archives nationales, Paris
Llythyr Pennal gwreiddiol, Mawrth 1406, oddi wrth Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, gyda’i sêl, yn yr Archives nationales, Paris · Archives nationales (France), CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yn 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru a chododd y wlad gyfan gydag ef. Cipiodd Harlech ac Aberystwyth, cynhaliodd senedd ym Machynlleth a gwnaeth gytundeb â Ffrainc.

Yn Llythyr Pennal cynlluniodd ddwy brifysgol ac eglwys Gymreig. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.

Owain Glyndŵr →

14 / 17

1485 – 1750

Brenin o Gymro, a Beibl Cymraeg

The ornate title page of William Morgan's Welsh Bible, Y Beibl Cyssegr-lan, printed in 1588
Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0, Wikimedia Commons

Glaniodd Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, yn Dale ac ymdeithio drwy Gymru dan y ddraig goch i ennill y goron yn Bosworth. Unodd Deddfau ei fab Gymru â Lloegr a llunio’r tair sir ar ddeg.

Gwnaeth y Deddfau’r Saesneg yn iaith grym, ond yn 1588 rhoddodd Beibl Cymraeg William Morgan safon i’r iaith a lle ym mhob capel. Dyma un rheswm mawr pam mae’r Gymraeg yn fyw heddiw.

Oes y Tuduriaid →Sut y goroesodd yr iaith →

15 / 17

1750 – 1914

Y genedl ddiwydiannol gyntaf

The ruined bank of blast furnaces at the Cyfarthfa Ironworks, Merthyr Tydfil
Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful · Perceval, Public domain, Wikimedia Commons

Daeth Merthyr yn brifddinas haearn y byd, toddodd Abertawe ei gopr, toeodd llechi Gwynedd ddinasoedd y byd, a daeth Caerdydd yn borthladd glo mwyaf y ddaear.

Roedd Cymru hefyd yn wlad capeli, corau ac eisteddfodau. Anfonodd ymfudwyr i Batagonia, rhoddodd ei chell danwydd a’i meicroffon cyntaf i’r byd, a chadwodd ei hiaith hyd yn oed pan roddodd ysgolion gynnig ar y Welsh Not.

Cymru ddiwydiannol →Cost y glo →

16 / 17

1914 – 1997

Cymru fodern

Houses in the Tryweryn valley at Capel Celyn, photographed by Geoff Charles in 1957 before the village was drowned
Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rhoddodd Cymru brif weinidog adeg rhyfel i Brydain yn David Lloyd George, a’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol drwy Aneurin Bevan o Dredegar.

Deffrodd boddi Capel Celyn a galwad Saunders Lewis fudiad. Enillodd ymgyrchwyr ysgolion Cymraeg, arwyddion dwyieithog, S4C a statws cyfartal i’r iaith.

Cymru fodern →Cenedl sy’n codi ei llais →

17 / 17

1997 – heddiw

Un genedl, ei senedd ei hun

The Senedd building, home of the Welsh Parliament, on the waterfront at Cardiff Bay
Adeilad y Senedd, cartref Senedd Cymru, ar lan y dŵr ym Mae Caerdydd · Wikivoyage user Cardiff, Public domain, Wikimedia Commons

Yn 1997 pleidleisiodd Cymru, o drwch blewyn, dros ei Chynulliad ei hun. Daeth yn Senedd, â phwerau i wneud deddfau, ac yn 2026 etholwyd Senedd fwy o 96 aelod, gyda Phlaid Cymru’n blaid fwyaf am y tro cyntaf.

Mae cannoedd o filoedd yn siarad Cymraeg heddiw, mae’r genedl wedi gosod ei golwg ar filiwn o siaradwyr erbyn 2050, ac mae’r stori’n parhau yn iaith fyw hynaf Prydain.

Cymru heddiw →Y llinell amser gyfan →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf