Gwlad fechan ag un o’r straeon hiraf yn Ewrop. Mae pobl wedi byw yma ers dros ddau gan mil o flynyddoedd, a siaradwyd ei hiaith ers pymtheg canrif.
Sgroliwch i lawr, a gwyliwch y map yn newid wrth i deyrnasoedd godi, i dywysogion ymladd dros eu rhyddid, ac i genedl gadw ei hiaith ac ennill ei senedd ei hun yn ôl.
Dannedd Neanderthaliaid a gafwyd ym Mhontnewydd yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru. Ar Benrhyn Gŵyr, claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch 33,000 o flynyddoedd yn ôl, y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop.
Cododd ffermwyr feddrodau mawr o garreg fel Pentre Ifan, cloddiodd mwynwyr gopr o’r Gogarth, a chludwyd meini o’r Preselau i Gôr y Cewri. Yn yr Wyddgrug, claddwyd rhywun o dras uchel â mantell o aur pur.
Pan ddaeth y llengoedd, pedwar llwyth oedd yn dal Cymru: yr Ordofigiaid, y Decangli, y Demetae a’r Silwriaid. Arweiniodd Caradog y frwydr o’r bryniau, a hyd yn oed wedi iddo gael ei ddal trechodd y Silwriaid leng Rufeinig.
Cymerodd ddeng mlynedd ar hugain i Rufain ddarostwng Cymru, yn hwy nag unrhyw ran arall o dde Prydain. Ar Ynys Môn safodd y derwyddon yn wyneb y fyddin ar draws Afon Menai.
Daeth Cymru’n rhan o dalaith Britannia. Gwyliai’r llengoedd o Gaerllion, cloddiwyd aur yn Nolaucothi, ac roedd y Silwriaid yn rhedeg eu tref eu hunain yng Nghaer-went, gyda’u cyngor eu hunain.
Cymerodd y Gymraeg lawer o eiriau o’r Lladin, fel pont, ffenestr a llyfr. Mae traddodiad Cymru yn cofio Macsen Wledig, y cadfridog a ddaeth yn ymerawdwr, a’i wraig Elen o Segontium.
Pan adawodd Rhufain, cododd Brythoniaid y gorllewin eu teyrnasoedd eu hunain: Gwynedd, Powys, Dyfed, Gwent a mwy. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, a dechreuasant alw’u hunain yn Gymry, y cyd-wladwyr.
Llanwodd seintiau fel Dewi, Illtud, Teilo a Beuno y wlad â llannau. Canodd Taliesin ac Aneirin y cerddi hynaf yn y Gymraeg, ac yn ôl traddodiad Cymru arweiniodd Arthur y Brythoniaid i fuddugoliaeth ym Maddon.
Roedd Clawdd Offa bellach yn nodi ffin Cymru. Etifeddodd Rhodri ap Merfyn Wynedd, enillodd Bowys a Seisyllwg, a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn.
Am y tro cyntaf, un brenin oedd yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru. Clywodd Ewrop amdano: dathlwyd buddugoliaeth Rhodri dros y Daniaid yn llys brenin y Ffranciaid.
Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons
Unodd Hywel, ŵyr Rhodri, y de-orllewin yn Ddeheubarth, yna ychwanegodd Wynedd a Phowys. Bathodd ei geiniog arian ei hun ac aeth ar bererindod i Rufain.
Ei enw ef sydd ar gyfreithiau Cymru, a ofalai am y tlawd, a roddai hawliau i fenywod dros eiddo, ac a ffafriai iawndal yn hytrach na dial. Fe’u defnyddiwyd am chwe chan mlynedd.
Enillodd Gruffudd ap Llywelyn frwydr ar ôl brwydr yn erbyn y Saeson, cipiodd bob teyrnas yng Nghymru, a daeth yr unig frenin erioed i reoli’r cyfan ohoni.
Galwodd y croniclwyr ef yn ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid. Am wyth mlynedd roedd Cymru’n un deyrnas dan un brenin o Gymro.
Cipiodd y Normaniaid Loegr mewn un frwydr, ond daliodd Cymru allan am dros ddau gan mlynedd. Cipiodd arglwyddi Normanaidd y de a’r gororau, y Mers, tra arhosodd Pura Wallia yn Gymreig.
Arweiniodd Gwenllian fyddin i’r frwydr, cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf yn 1176, a gwnaeth Llywelyn Fawr ei hun yn feistr ar Gymru am ddeugain mlynedd.
Syrthiodd Llywelyn, y tywysog olaf, yng Nghilmeri ym mis Rhagfyr 1282. Cododd Edward I gylch o gestyll mawr i ddal y gogledd, a gwnaed ei fab yn Dywysog Cymru.
Ond parhaodd y Cymry yn eu hiaith a’u barddoniaeth. Canodd Dafydd ap Gwilym rai o gerddi gorau Ewrop, a chopïwyd llyfrau mawr y chwedlau Cymraeg.
Yn 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru a chododd y wlad gyfan gydag ef. Cipiodd Harlech ac Aberystwyth, cynhaliodd senedd ym Machynlleth a gwnaeth gytundeb â Ffrainc.
Yn Llythyr Pennal cynlluniodd ddwy brifysgol ac eglwys Gymreig. Ni chafodd ei ddal ac ni chafodd ei fradychu, ac yn ôl traddodiad Cymru mae’n cysgu nes y bydd ar Gymru ei angen.
Glaniodd Harri Tudur, a aned ym Mhenfro, yn Dale ac ymdeithio drwy Gymru dan y ddraig goch i ennill y goron yn Bosworth. Unodd Deddfau ei fab Gymru â Lloegr a llunio’r tair sir ar ddeg.
Gwnaeth y Deddfau’r Saesneg yn iaith grym, ond yn 1588 rhoddodd Beibl Cymraeg William Morgan safon i’r iaith a lle ym mhob capel. Dyma un rheswm mawr pam mae’r Gymraeg yn fyw heddiw.
Daeth Merthyr yn brifddinas haearn y byd, toddodd Abertawe ei gopr, toeodd llechi Gwynedd ddinasoedd y byd, a daeth Caerdydd yn borthladd glo mwyaf y ddaear.
Roedd Cymru hefyd yn wlad capeli, corau ac eisteddfodau. Anfonodd ymfudwyr i Batagonia, rhoddodd ei chell danwydd a’i meicroffon cyntaf i’r byd, a chadwodd ei hiaith hyd yn oed pan roddodd ysgolion gynnig ar y Welsh Not.
Yn 1997 pleidleisiodd Cymru, o drwch blewyn, dros ei Chynulliad ei hun. Daeth yn Senedd, â phwerau i wneud deddfau, ac yn 2026 etholwyd Senedd fwy o 96 aelod, gyda Phlaid Cymru’n blaid fwyaf am y tro cyntaf.
Mae cannoedd o filoedd yn siarad Cymraeg heddiw, mae’r genedl wedi gosod ei golwg ar filiwn o siaradwyr erbyn 2050, ac mae’r stori’n parhau yn iaith fyw hynaf Prydain.