Hanes Cymru / Pennod 1

230,000 – 2500 CC

Oes y Cerrig

Neanderthaliaid, helwyr oes yr iâ, y ffermwyr cyntaf a chodwyr y beddrodau cerrig mawr.

Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Cyrhaeddodd pobl y tir a alwn yn Gymru ymhell cyn iddo fod yn ynys. Cysgododd Neanderthaliaid yn Ogof Bontnewydd uwchben afon Elwy tua 230,000 o flynyddoedd yn ôl, a’u dannedd hwy yw’r olion dynol hynaf a gafwyd erioed yng Nghymru. Tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl claddodd bodau dynol modern ddyn ifanc mewn ocr coch yn Ogof Pafiland ar Benrhyn Gŵyr, gyda gwiail o ifori mamoth a chregyn wrth ei ochr: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop. Yna dychwelodd yr iâ, a bu’r tir yn wag am filoedd o flynyddoedd.

Wrth i’r iâ doddi, dilynodd helwyr yr anifeiliaid yn ôl i’r dyffrynnoedd, a thorrodd un ohonynt linellau igam-ogam ar ên ceffyl yn Ogof Kendrick ar y Gogarth. Gwnaeth teuluoedd Oes Ganol y Cerrig fwclis yn Nab Head yn Sir Benfro, a gadael ôl eu traed ym mwd glannau Hafren. Tua 4000 CC daeth y ffermwyr cyntaf, clirio’r coedwigoedd a chodi beddrodau mawr i’w meirw: Llwyneliddon, Pentre Ifan, Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres, lle mae cerrig wedi’u cerfio â throellau a phatrymau igam-ogam yn sefyll o hyd. Teithiodd bwyeill carreg o Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr ar hyd a lled Prydain, a chludwyd cerrig gleision y Preseli ryw 150 milltir i sefyll yng Nghôr y Cewri.

Llinell amser

  1. Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)

    Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

    Neanderthaliaid Pontnewydd
  2. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

    Dynes Goch Pafiland
  3. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  4. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

    Yr iâ yn cilio
  5. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

    Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head
  6. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren
  7. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

    Y ffermwyr cyntaf
  8. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

    Tinkinswood
  9. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi
  10. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd
  11. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu
  12. Barclodiad y Gawres (archaeoleg)

    Ar arfordir Ynys Môn codir beddrod cyntedd â meini wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau a diemyntau, y gelfyddyd gynnar orau yng Nghymru.

    Barclodiad y Gawres
  13. Henebion Llandygái (archaeoleg)

    Ger Bangor, mae pobl yn cloddio dwy heneb gron mawr, mannau i ymgynnull a chynnal defodau.

    Henebion Llandygái
  14. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau

Pobl

c. 31,000 BC

Dynes Goch Pafiland

Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop (archaeoleg)

Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Dynes Goch Pafiland

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf