Hanes Cymru / Llenyddiaeth

Trioedd Ynys Prydain

Trioedd Ynys Prydain

Cof cenedl fesul tri: brenhinoedd, arwyr, gosgorddion, meirch a chyfrinachau Ynys Prydain, a gadwyd gan y beirdd am fil o flynyddoedd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Beth yw triawd?

Mae triawd yn casglu tri pheth dan un teitl: Tri Hael Ynys Prydain, Tri Diwair Deulu, Tri Matgudd. Defnyddiai beirdd Cymru hwy fel stôr i’r cof. Roedd pob enw mewn triawd yn fachyn i hongian stori gyfan arno, a gwyddai’r bardd a wyddai’r trioedd am arwyr a hanes Ynys Prydain.

Ceir y casgliad hynaf, Trioedd Ynys Prydain, mewn llawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg, Peniarth 16, ac yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Mae’r hyn a gofiant yn hŷn eto. Mae Beirdd y Tywysogion yn galw arnynt yn eu cerddi, ac mae’r Mabinogion yn dweud wrth ei wrandawyr fod peth yn y chwedl yn ‘un o’r Tri Matgudd’ neu’n ‘un o’r Tri Anfad Balfawd’. Daeth yr argraffiad modern mawr, gan yr ysgolhaig Rachel Bromwich, allan gyntaf yn 1961 ac mae mewn print o hyd.

Y llyfrau sy’n cadw’r trioedd

Mae’r casgliad hynaf o’r trioedd yn Peniarth 16, a ysgrifennwyd yn nhrydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg ac sydd heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae’n cadw chwech a deugain ohonynt. Ysgrifennwyd un arall, Peniarth 45, tua 1275. Mae Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest yn cadw casgliad hwy eu hunain, a rhyngddynt oll casglodd Rachel Bromwich a rhifo chwech a phedwar ugain o drioedd Ynys Prydain. Mae Llyfr Du Caerfyrddin, y llyfr hynaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, yn cadw trioedd y meirch.

O’u darllen ochr yn ochr â’r Brutiau, croniclau Cymru, mae’r trioedd yn dangos beth a ystyriai’r beirdd yn fwyaf gwerth ei gofio: nid dyddiadau, ond pobl. Cadwyd haelioni brenin, ffyddlondeb gosgordd, march arwr a chelfyddyd dewin i gyd fesul tri, yn barod i’r bardd alw arnynt yn ei gân.

Ceir trioedd drwy holl lên Cymru: yng nghyfraith Hywel Dda, yn y gramadegau a ddysgai eu crefft i’r beirdd, mewn casgliadau o ddywediadau doeth, ac yng nghasgliad mawr Iolo Morganwg o lên Morgannwg. Gwnaeth cenhedloedd eraill drioedd hefyd, y Gwyddyl yn eu plith, ond ni wnaeth neb fwy ohonynt na’r Cymry.

Enwau Ynys Prydain

Cyn y trioedd, mae’r Llyfr Gwyn a’r Llyfr Coch yn rhoi darn byr o’r enw Enwau Ynys Prydain. Ei henw cyntaf, cyn ei chymryd na’i chyfanheddu, oedd Clas Myrddin. Wedi ei chyfanheddu, Y Fêl Ynys oedd hi. Ac wedi i Brydain fab Aedd Mawr ei hennill, fe’i galwyd yn Ynys Prydain. Mae tair prif ynys yn gorwedd ger ei glannau, Môn, Manaw a Gwyth, a thair prif afon, Tafwys, Hafren a Humyr.

Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410
Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Brenhinoedd a llysoedd

Tri Lleithiclwyth Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Arthur yn ben teyrnedd ym Mynyw, a Dewi yn ben esgob, a Maelgwn Gwynedd yn ben hynaf
  2. Arthur yn ben teyrnedd yng Nghelli Wig yng Nghernyw, a’r Esgob Bytwini yn ben esgob, a Charadog Freichfras yn ben hynaf
  3. Arthur yn ben teyrnedd ym Mhen Rhionydd yn y Gogledd, a Chyndeyrn Garthwys yn ben esgob, a Gwrthmwl Wledig yn ben hynaf

Y triawd cyntaf yn yr hen gasgliadau. Mae’n enwi Arthur yn ben teyrnedd yr Ynys gyfan, yn cynnal llys yn Nhyddewi, yng Nghernyw ac yn y Gogledd.

Tri Hael Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Nudd Hael mab Senyllt
  2. Mordaf Hael mab Serwan
  3. Rhydderch Hael mab Tudwal Tudglyd

Ac Arthur ei hun oedd haelach na’r tri.

Tri thywysog o’r Hen Ogledd. Am fil o flynyddoedd wedyn cymharai’r beirdd eu noddwyr â hwy: bod ‘mor hael â Nudd’ oedd y mawl uchaf.

Tair Prif Riain Llys Arthur

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Gwenhwyfar ferch Gywryd Gwent
  2. Gwenhwyfar ferch Wythyr fab Greidiol
  3. Gwenhwyfar ferch Ogfran Gawr

Tair brenhines, a phob un yn Wenhwyfar. Mae un ohonynt, yn y triawd hwn, yn ferch o Went, y deyrnas lle, yn ôl traddodiad Cymru, y teyrnasai Arthur.

Arwyr a gosgorddion

Tri Diwair Deulu Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Teulu Cadwallon fab Cadfan, a fu gydag ef saith mlynedd yn Iwerddon heb ofyn dim ganddo yn yr holl amser hwnnw
  2. Teulu Gafran fab Aeddan, a aeth i’r môr gyda’u harglwydd
  3. Teulu Gwenddolau fab Ceidiaw yn Arfderydd, a ymladdodd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd

Ffyddlondeb oedd rhinwedd uchaf gosgordd. Daeth Cadwallon yn ôl o alltudiaeth i ennill Gwynedd yn ôl a dod yn un o frenhinoedd mwyaf y Brythoniaid.

Tri Goruchel Garcharor Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Llŷr Llediaith, a garcharwyd gan Euroswydd
  2. Mabon fab Modron
  3. Gwair fab Geirioedd

Ac un a oedd yn oruchelach na’r tri: Arthur, a fu dair noson yng ngharchar yng Nghaer Oeth ac Anoeth, a thair noson yn y carchar dan lech Echymeint. Ac un gwas a’i rhyddhaodd bob tro: Goreu fab Custennin, ei gefnder.

Mabon fab Modron yw’r carcharor a ryddhaodd gwŷr Arthur yn chwedl Culhwch ac Olwen, wedi holi anifeiliaid hynaf y byd ble’r oedd.

Tri Gwrddfeichiad Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Pryderi fab Pwyll, a gadwai’r moch a ddaeth o Annwn yng Nglyn Cuch yn Nyfed
  2. Drystan fab March, a gadwai foch March tra aeth y meichiad â neges at Esyllt
  3. Coll fab Collfrewy, a gadwai Henwen, yr hwch fawr, a’i dilyn ar draws y wlad

Nofiodd Henwen y môr a rhoi ei rhoddion i’r wlad wrth fynd: yng Ngwent, medd y triawd, gadawodd ronyn o wenith a gwenynen, ac ers hynny y gwenith gorau a dyf yng Ngwent. Yn Arfon esgorodd ar gath fach, a dyfodd yn Gath Palug, cath fawr Môn.

Cyfrinachau’r Ynys

Tri Matgudd Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Pen Bendigeidfran, a gladdwyd yn y Gwynfryn yn Llundain a’i wyneb tua Ffrainc. Tra byddai yno, ni ddôi gormes byth i’r Ynys hon.
  2. Y dreigiau a gladdodd Lludd fab Beli yn Ninas Emrys yn Eryri
  3. Esgyrn Gwerthefyr Fendigaid, a gladdwyd ym mhrif borthladdoedd yr Ynys

Ac mae’r triawd yn mynd ymlaen: Arthur ei hun a ddatguddiodd ben Brân, am na fynnai i’r Ynys gael ei hamddiffyn gan unrhyw nerth ond ei nerth ei hun.

Mae Ail Gainc y Mabinogi yn gorffen â chladdu pen Brân, ac yn ei alw’n drydydd o’r Tri Matgudd.

Tri Anfad Balfawd Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Y balfawd a drawodd Matholwch ar Franwen
  2. Y balfawd a drawodd Gwenhwyfach ar Wenhwyfar, ac o’i herwydd y bu gwaith Camlan
  3. Y balfawd a drawyd ar Gadwaladr Fendigaid

Mae’r Ail Gainc yn adrodd sut y trawyd Branwen yn Iwerddon, a sut y croesodd ei brawd Brân y môr gydag Ynys Prydain gyfan i’w dwyn adref.

Tywysogion yr Hen Ogledd a Chymru

Tri Phost Cad Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Dunawd fab Pabo Post Prydain
  2. Gwallawg fab Lleenawg
  3. Cynfelyn Drwsgl

Tri rhyfelwr o’r Hen Ogledd yn y chweched ganrif, pan ddaliai’r Brythoniaid y tiroedd o Glud hyd Ferswy o hyd. Cofid Pabo, tad Dunawd, ei hun fel Post Prydain.

Tri Gwyndeyrn Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Owain fab Urien
  2. Rhun fab Maelgwn
  3. Rhufawn Befr fab Dewrarth Wledig

Moliannwyd Owain fab Urien Rheged gan Daliesin yn ei oes, ac mae’n fyw o hyd fel arwr chwedl Iarlles y Ffynnon. Teyrnasodd Rhun fab Maelgwn Gwynedd ar Wynedd ar ôl ei dad.

Tri Lleddf Unben Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn
  2. Manawydan fab Llŷr Llediaith
  3. Gwgon Gwron fab Peredur fab Eliffer Gosgorddfawr

Tywysogion na cheisient deyrnas, er na allai neb ei gwrthod iddynt. Manawydan yw arwr amyneddgar, doeth Trydedd Gainc y Mabinogi, a Llywarch Hen yw hen dywysog yr englynion, a oroesodd ei feibion oll.

Llys Arthur

Tri Unben Llys Arthur

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Gobrwy fab Echel Forddwyd-twll
  2. Ffleudur Fflam fab Godo
  3. Caedrieith fab Seidi

Enwir y tri ymhlith rhyfelwyr Arthur yn chwedl Culhwch ac Olwen, yn y rhestr fawr o wŷr ei lys.

Tri Oferfardd Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Arthur
  2. Cadwallon fab Cadfan
  3. Rhahawd fab Morgant

Canai oferfardd er mwyn y gân, nid am fywoliaeth fel beirdd y llys. Mae’r triawd yn cofio dau o frenhinoedd mwyaf y Brythoniaid, Arthur a Chadwallon, fel beirdd hefyd.

Tri Eurgrydd Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Caswallon fab Beli, pan aeth i Rufain i geisio Fflur
  2. Manawydan fab Llŷr, pan oedd yr hud ar Ddyfed
  3. Lleu Llaw Gyffes, pan geisiodd ef a Gwydion enw ac arfau gan Arianrhod

Tri arwr a wnaeth esgidiau aur mewn cuddwisg. Mae’r Drydedd a’r Bedwaredd Gainc yn adrodd sut y gwnaeth Manawydan a Lleu hynny, mor dda fel na allai cryddion eraill y dref werthu dim.

Tri Rhuddfoawg Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Rhun fab Beli
  2. Lleu Llaw Gyffes
  3. Morgant Mwynfawr

Ac roedd un mwy mewn brwydr na’r tri: Arthur.

Rhyfelwyr y gadawai eu dicter ôl coch ar draws tir eu gelynion, fel na thyfai glaswellt lle buont.

Llongau, meirch a hud

Tri Llynghesog Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Geraint fab Erbin
  2. Gwenwynwyn fab Naf
  3. March fab Meirchiawn

Tri arglwydd llynges. Galerir am Geraint, tywysog Dyfnaint, mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin am frwydr Llongborth, lle gorweddai ei longau.

Tri Phrif Hud Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Hud Math fab Mathonwy, a ddysgodd i Wydion fab Dôn
  2. Hud Uthr Bendragon, a ddysgodd i Fenw fab Teirgwaedd
  3. Hud Rhuddlwm Gorr, a ddysgodd i Goll fab Collfrewy

Hud a basiwyd o athro i ddisgybl. Math a Gwydion yw dewiniaid mawr y Bedwaredd Gainc, a wnaeth Flodeuwedd o flodau.

Tri Marchlwyth Ynys Prydain

Allwch chi enwi’r tri? Tapiwch i weld
  1. Du y Moroedd, march Elidir Mwynfawr, a gariodd saith dyn a hanner o Benllech yn y Gogledd hyd Benllech ym Môn
  2. Corfan, march meibion Eliffer, a’u cariodd i frwydr Arfderydd
  3. Heith, march meibion Gwrthmwl Wledig, a’u cariodd i fyny Maelawr yng Ngheredigion

Tri march cryfaf yr Ynys, a gofir am y llwythi a gariasant. Cariodd Du y Moroedd ei farchogion dros y dŵr i Fôn.

Trioedd y gyfraith

Mae llyfrau cyfraith Hywel Dda yn cadw casgliadau o drioedd cyfreithiol, sy’n gosod y gyfraith fesul tri er mwyn i ynad ei chario yn ei ben: rheolau prawf a thystion, tir a theulu, gwerth pethau a dyletswyddau llys y brenin. Yn fyr, yn glir ac yn hawdd eu cofio, dyma sut y dysgid y gyfraith.

Trioedd y Meirch

Mae un set gyfan, Trioedd y Meirch, yn enwi meirch yr arwyr: y meirch chwim, cryf a ffyddlon y marchogai rhyfelwyr yr Ynys arnynt i’r frwydr. Roedd yn rhaid i fardd eu hadnabod, oherwydd câi march gwych a roddwyd gan noddwr ei foli mor gynnes â’r noddwr ei hun. Mae eu copi hynaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, a ysgrifennwyd tua 1250.

Trioedd Iolo Morganwg

Argraffodd y Myvyrian Archaiology gyfres fawr newydd o drioedd, o lawysgrifau Morgannwg yn ôl tystiolaeth Iolo Morganwg ei hun. Maent yn sôn am Hu Gadarn, a arweiniodd y Cymry i Ynys Prydain o Wlad yr Haf, am dair colofn y genedl, ac am ddoethineb y beirdd. Fe’u darllenwyd a’u caru ledled Cymru drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a rhoesant i’r Orsedd lawer o’i hiaith, a’i harwyddair, Y Gwir yn erbyn y Byd.

Gwnewch eich triawd eich hun

Rhowch gynnig arni: dewiswch deitl a thri pheth sy’n perthyn iddo. Tri pheth gorau am fy nhref. Tri pherson y byddwn yn eu gwahodd i wledd. Tri lle yng Nghymru yr hoffwn eu gweld. Dyna sut yr hyfforddai’r beirdd eu cof, a sut y dysgent y beirdd ifanc a ddaeth ar eu hôl.

Tudalen o Lyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350, un o’r llyfrau sy’n cadw’r Trioedd
Tudalen o Lyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350, un o’r llyfrau sy’n cadw’r Trioedd · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf