
Chwedlau
Chwedlau Cymru
21 o hen chwedlau, wedi’u hadrodd o’r newydd i’w darllen ar goedd, pob un â’r hanes go iawn y tu ôl iddi.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd, tywysogion a herwyr
Arthur ynghwsg dan y mynydd, ci ffyddlon tywysog, a dau ddyn na allai’r grymus byth eu dal.
Craig y Ddinas · Cefn Bryn · Bannau Brycheiniog NewyddY Brenin Arthur, y brenin sy’n cysgu
Brenin Gwent a Glywysing, a’r straeon y mae Cymru’n eu hadrodd amdano: carreg o’i esgid, ôl pawen ei gi, a’r ogof lle mae’n cysgu.
Moel Hebog · Glyn y GroesOwain Glyndŵr, na fu farw
Ni ddaliwyd tywysog brodorol olaf Cymru erioed. I ble yr aeth?
Beddgelert, GwyneddGelert, y ci ffyddlon
Tywysog, ei hoff gi, a chamgymeriad na ellid ei ddadwneud.
Tregaron · Rhandirmwyn NewyddTwm Siôn Cati
Mae dyn cyfrwysaf Ceredigion yn trechu’r barus, yn cuddio mewn ogof uwchben y Tywi, ac yn diweddu’n ŵr bonheddig uchel ei barch.
Pedair Cainc y Mabinogi
Calon hen chwedloniaeth Cymru: pedair chwedl gysylltiedig am Ddyfed, Gwynedd ac Annwn, i’w darllen yn eu trefn.
Arberth · Glyn Cuch, DyfedPwyll a Rhiannon
Mae tywysog Dyfed yn teyrnasu yn Annwn am flwyddyn, yna’n ymlid arglwyddes ar farch gwyn na all neb ei dal.
Harlech · Ynys MônBranwen a’r ddrudwen
Mae priodas a oedd i ddod â heddwch rhwng Cymru ac Iwerddon yn gorffen mewn distryw i’r ddwy.
Arberth, DyfedManawydan a hud ar Ddyfed
Daw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.
Ardudwy, GwyneddBlodeuwedd
Mae dau ddewin yn creu gwraig o flodau. Daw’n amlwg fod ganddi ewyllys ei hun.
Am y Mabinogion: y llyfrau, y cyfieithiad a’r un chwedl ar ddeg →
Dreigiau ac ymerawdwyr
Y ddraig goch, gormesoedd Lludd, breuddwyd Macsen a hela’r Twrch Trwyth.
Dinas Emrys, GwyneddY ddraig goch a’r ddraig wen
Pam y syrthiai tŵr y brenin o hyd, a sut y cafodd Cymru ei draig.
Llundain · Dinas EmrysCyfranc Lludd a Llefelys
Mae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.
Caernarfon · SegontiumBreuddwyd Macsen Wledig
Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer ym mhen draw’r byd, ac yn ei chael yn Arfon.
Preseli · Porth Clais · Afon HafrenCulhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth
I ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.
Lludd, Macsen a brenhinoedd y Brut: stori Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid →
Saint a beirdd
Santes y cariadon, santes yr ysgyfarnogod, ffynnon sanctaidd na sychodd erioed, a bardd a aned deirgwaith.
Ynys Llanddwyn, Ynys MônSantes Dwynwen
Mae tywysoges na allai gael y gŵr a garai yn gofyn am dri dymuniad, ac yn rhoi’r tri i eraill.
Pennant Melangell, PowysMelangell a’r ysgyfarnog
Mae ysgyfarnog dan helfa’n cuddio dan fantell gwraig sanctaidd, ac mae brenin Powys yn rhoi’r cwm iddi am byth.
Treffynnon · HolywellGwenffrewi a’r ffynnon sanctaidd
Lle syrthiodd santes ifanc, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Mae pererinion wedi dod ati ers mil a thri chant o flynyddoedd.
Llyn Tegid · Y BalaPair Ceridwen a geni Taliesin
Mae tri diferyn o bair gwrach yn troi gwas bach yn bennaf y beirdd.
Llynnoedd, mynyddoedd a’r tylwyth teg
Teyrnas dan y dŵr, morwyn y llyn, y tylwyth teg dan y bryn, bwystfil dŵr, a mynydd sy’n gwneud beirdd.
Bae Ceredigion · Cardigan BayCantre’r Gwaelod
Tir bras dan Fae Ceredigion, a gollwyd mewn un noson am i un dyn anghofio cau llifddor.
Llyn y Fan Fach, Sir GaerfyrddinMorwyn Llyn y Fan Fach
Mae ffermwr yn ennill gwraig o’r llyn, ar un amod.
Abertawe · Swansea NewyddElidyr a’r Tylwyth Teg
Mae bachgen yn rhedeg i ffwrdd o’i wersi ac yn cael ei arwain dan ddaear i wlad y tylwyth teg.
Betws-y-Coed · Glaslyn, EryriAfanc Llyn yr Afanc
Mae anghenfil yn afon Conwy’n boddi’r dyffryn, nes i ferch ddewr ei suo i gysgu ac i ddau ych mawr ei lusgo dros y mynyddoedd.
Cadair Idris, MeirionnyddCadair Idris
Eisteddai cawr o fardd ar y mynydd hwn i ddarllen y sêr. Treuliwch noson arno, a dewch i lawr yn fardd, neu’n wallgof.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf