
tua 450–1415
Brenhinoedd a thywysogion Cymru
Am fil o flynyddoedd gwlad o deyrnasoedd oedd Cymru. Daeth brenhinoedd mawr â’r rhan fwyaf ohoni ynghyd, rheolodd un brenin y cyfan, a dygodd ei thywysogion y teitl Tywysog Cymru.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
1055–1063 · Un brenin ar Gymru gyfan
Gruffudd ap Llywelyn, Brenin Cymru
Gruffudd ap Llywelyn yw’r un brenin a reolodd Gymru gyfan. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039, ac yn y flwyddyn gyntaf honno trechodd fyddin o Loegr yn Rhyd y Groes ar afon Hafren. Erbyn 1055 roedd ganddo Ddeheubarth, Morgannwg a Gwent hefyd, a hyd 1063 atebai pob rhan o Gymru i un brenin.
Gwthiodd y ffin tua’r dwyrain i Loegr ac enillodd dir yn ôl y tu hwnt i Glawdd Offa. Mae cronicl y tywysogion, Brut y Tywysogion, yn ei alw’n ‘ben a tharian ac amddiffynnwr y Brytaniaid’.
Brenhinoedd a reolodd y rhan fwyaf o Gymru neu’r cyfan ohoni
Rhodri Mawr
Gwynedd, Powys a Seisyllwg: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru, a choncwerwr y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856.
Rhodri Mawr
Tywysogion Cymru
Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, a’r cyntaf i’w alw ei hun yn dywysog: Waliarum princeps, Tywysog Cymru, mewn llythyr at Louis VII o Ffrainc, a princeps Wallensium, Tywysog y Cymry. Roedd Harri’r Ail yn ddig iawn.
Owain GwyneddLlywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd a arweiniodd holl reolwyr Cymru, a dalodd wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.
Llywelyn FawrLlywelyn ap Gruffudd
Cymerodd y teitl Tywysog Cymru yn 1258; fe’i cydnabuwyd gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267.
Llywelyn ap GruffuddDafydd ap Gruffudd
Tywysog Cymru wedi cwymp ei frawd, tywysog olaf Cymru annibynnol.
Dafydd ap GruffuddMadog ap Llywelyn
Perthynas i’r tywysogion, a arweiniodd wrthryfel mawr 1294 ac a elwid yn Dywysog Cymru.
Owain Glyndŵr
Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yn 1400. Cynhaliodd senedd ym Machynlleth a gwnaeth gytundeb â Ffrainc. Ni ddaliwyd ef erioed.
Owain Glyndŵr
Yn 1485 gorymdeithiodd Harri Tudur, ŵyr Owain Tudur o Benmynydd ar Ynys Môn, drwy Gymru dan y ddraig goch i Bosworth, a chyfarchodd y beirdd ef fel y mab darogan. Harri Tudur →
Rhodri Mawr i Harri Tudur
Coed teulu brenhinol
Un teulu mawr oedd tai brenhinol Cymru. Gwelwch sut y priododd Gwynedd, Deheubarth, Powys a Gwent â’i gilydd, a sut y daeth eu gwaed i’r orsedd yn Bosworth gyda Harri Tudur. Tapiwch unrhyw un i oleuo’i linach.
Coed teulu brenhinolCyfraith Hywel · tua 945 i 1543
Cyfreithiau Hywel Dda
Rheolai brenhinoedd Cymru dan eu cyfraith eu hunain am chwe chan mlynedd. Darllenwch sut y’i lluniwyd yn Hendy-gwyn, beth a ddywedai am drosedd, anrhydedd, priodas a thir, a gwelwch y llawysgrifau a’i cariodd.
Cyfreithiau Hywel DdaY teyrnasoedd, fesul un
Gwynedd tua 450–1283 · 43 o reolwyr
Powys tua 425–1293 · 34 o reolwyr
Deheubarth tua 920–1234 · 19 o reolwyr
Dyfed tua 400–905 · 18 o reolwyr
Ceredigion a Seisyllwg tua 450–920 · 15 o reolwyr
Gwent tua 480–1081 · 20 o reolwyr
Glywysing a Morgannwg tua 470–1093 · 20 o reolwyr
Brycheiniog tua 450–1093 · 8 o reolwyr
Buellt, Gwrtheyrnion a Rhwng Gwy a Hafren tua 450–1200 · 18 o reolwyr
Rhos tua 480–600 · 3 o reolwyr
Meirionnydd tua 450–1212 · 5 o reolwyr
Ergyng tua 470–620 · 4 o reolwyrYr Hen Ogledd
Cyn i Gymru a Cumbria gael eu torri ar wahân, Brythoniaid oedd yn rheoli o’r Clud i Hafren. Siaradai teyrnasoedd y gogledd, yr Hen Ogledd, yr un iaith, a lluniwyd y cerddi hynaf yn Gymraeg, gan Aneirin a Thaliesin, i’w brenhinoedd. Cofia traddodiad Cymru hwy fel Gwŷr y Gogledd.
Pob brenin a thywysog, yn eu trefn
Pob un o’r 215 o frenhinoedd, tywysogion ac arglwyddi ar y wefan hon, o bob teyrnas, yr hynaf yn gyntaf. Tapiwch deyrnas i weld ei llinach ei hun.
Y 5ed ganrif
Eochaid Allmuir
‘O dros y môr’. Cyndad Gwyddelig brenhinoedd Dyfed yn hen chwedl Wyddelig y Déisi.
Brychan Brycheiniog
Brenin cyntaf Brycheiniog a thad y saint. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fam oedd Marchell, merch Tewdrig, a’i dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon.
Pasgen ap Gwrtheyrn
Etifedd ei dad yn y ddwy wlad hyn, drwy ganiatâd Emrys Wledig, fel y dywed yr Historia Brittonum.
Cadell Ddyrnllug
Yn ôl traddodiad Cymru, cododd Sant Garmon ef o fod yn was i fod yn frenin, ac ohono ef y daeth brenhinoedd Powys.
Einion Yrth ap Cunedda
Tryffin
Glywys
Brenin cyntaf Glywysing yn ôl traddodiad Cymru, a’r brenin a roddodd ei enw iddi.
Usai ap Ceredig
Caradog Freichfras
Yn ôl traddodiad Cymru, rheolai Went o Gaer-went, ac fe’i cyfrifir ymhlith rhyfelwyr llys Arthur.
Briacad ap Pasgen
Rhain Dremrudd ap Brychan
Y 6ed ganrif
Cadwallon Lawhir ab Einion
‘Llawhir’. Cofir amdano am ennill Ynys Môn yn ôl oddi ar wladychwyr o Iwerddon.
Gwynllyw
Brenin a sant, tad Sant Cadog. Mae Gwynllŵg ac eglwys gadeiriol Casnewydd, Sant Gwynllyw, yn dwyn ei enw.
Meirchion Gul
Serwyl ab Usai
Meprid ap Briacad
Gwyddno Garanhir
Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin Cantre’r Gwaelod, y tir dan Fae Ceredigion, ac yn ei gored ef y cafwyd y baban Taliesin.
Gwyddno GaranhirCadog
Tywysog Glywysing a ddewisodd yr eglwys. Sefydlodd yr ysgol fawr yn Llancarfan ac fe’i hanrhydeddir yn sant.
CadogMaelgwn Gwynedd
Brenin mwyaf ei oes, a elwid yn ‘ddraig yr ynys’, noddwr eglwysi a beirdd, a’i lys yn Negannwy.
Maelgwn GwyneddGwrthefyr (Vortiporius)
Mae ei garreg goffa, mewn Lladin ac Ogam, yn ei alw’n ‘Protector’, teitl Rhufeinig. Fe’i cedwir yn amgueddfa’r sir yn Sir Gaerfyrddin.
Boddw ap Serwyl
Paul ap Meprid
Cynlas Goch ab Owain
Cuneglasus, ‘y coch’, un o’r pum brenin a enwir gan Gildas. Galwodd Gildas ef yn gerbydwr Caer yr Arth, y credir mai Dinarth ger Llandrillo-yn-Rhos ydyw.
Cynfyn ap Peibio
Masgwid Gloff
Rhun Hir ap Maelgwn
Yn ôl traddodiad Cymru, arweiniodd fyddin Gwynedd ymhell i ogledd Prydain.
Brochwel Ysgithrog
Noddwr Santes Melangell. Pan guddiodd yr ysgyfarnog yr oedd yn ei hela dan ei mantell, rhoddodd iddi gwm Pennant Melangell.
Cyngar ap Gwrthefyr
Llywarch Hen
Cefnder Urien a brenin yn y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, daeth i Bowys, lle gosodir englynion mawr Canu Llywarch Hen.
Llywarch HenArthfoddw ap Boddw
Eldog ap Paul
Gwrgan Fawr ap Cynfyn
‘Mawr’. Priododd ei ferch Onbrawst â Meurig ap Tewdrig, a hi oedd mam Athrwys.
Urien Rheged
Brenin Rheged ac arglwydd Catraeth, a ganmolwyd gan Daliesin fel y mwyaf o Wŷr y Gogledd. Arweiniodd Frythoniaid y gogledd yn erbyn yr Eingl a’u gwarchae ar Ynys Fedcawd (Lindisfarne) am dri diwrnod a thair noson.
Urien RhegedPeredur ab Eliffer
Brenin Efrog gyda’i frawd Gwrgi. Cofia traddodiad Cymru’r enw Peredur fel arwr y chwedl Peredur fab Efrog.
Peredur ab ElifferGwrgi ab Eliffer
Beli ap Rhun
Pedr ap Cyngar
Rhydderch Hael
Cyfaill Sant Cyndeyrn a chynghreiriad Urien yn erbyn yr Eingl. Cyfrifir ei ddysgl ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.
Rhydderch HaelGwallawg ap Lleënog
Canmolwyd gan Daliesin, ac un o’r brenhinoedd a ymladdodd ochr yn ochr ag Urien yn erbyn yr Eingl.
Gwallawg ap LleënogCynan Garwyn ap Brochwel
Canmolwyd ef gan Daliesin am ei fuddugoliaethau ar draws Cymru.
Cynan Garwyn ap BrochwelOwain ab Urien
Llaw dde ei dad, a alarwyd yn marwnad Taliesin. Cofia chwedlau Cymru ef fel arwr Iarlles y Ffynnon.
Owain ab UrienIago ap Beli
Y 7fed ganrif
Arthwr ap Pedr
Arthlwys ab Arthfoddw
Tewdrig ap Llywarch
Sant a brenin. Rhoddodd y goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn, yna cododd ei gleddyf eto a gyrru’r Saeson yn ôl wrth y rhyd ar afon Gwy. Bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig (Mathern).
Awst
Eldad ab Eldog
Rhun ab Urien
Mae’r Historia Brittonum yn ei enwi fel y gŵr a fedyddiodd y Brenin Edwin o Northumbria.
Rhun ab UrienMynyddog Mwynfawr
Brenin Din Eidyn. Gwleddodd drichant Y Gododdin am flwyddyn cyn iddynt farchogaeth i Gatraeth, a gwnaeth Aneirin i’w henwau fyw am byth.
Mynyddog MwynfawrCadfan ap Iago
Mae ei garreg goffa yn Llangadwaladr ar Ynys Môn yn ei alw’n ‘ddoethaf ac enwocaf o’r holl frenhinoedd’.
Elwystl ab Awst
Cadwallon ap Cadfan
Gyda Penda o Mersia trechodd Edwin o Northumbria ym Meigen (Hatfield Chase) yn 633, a daliodd ogledd Lloegr am flwyddyn.
Meurig ap Tewdrig
Mab Tewdrig. Priododd Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a rheolodd Went a Glywysing ynghyd.
Nowy ab Arthwr
Athrwys ap Meurig (Arthur)
Yn ôl traddodiad Cymru, y brenin hwn ar Went a Glywysing oedd Arthur, a’i lys yng Nghaerllion. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.
Athrwys ap Meurig (Arthur)Idris ap Gwyddno
Brenin Meirionnydd, a syrthiodd mewn brwydr ar afon Hafren yn 632. Mae traddodiad Cymru’n cysylltu ei enw â Chadair Idris.
Cadafael ap Cynfeddw
Eiludd Powys
Moriud ab Eldad
Owain ap Beli
Trechodd frenin Dál Riata yn Strathcarron yn 642. Trechodd ei frawd Bridei, brenin y Pictiaid, Northumbria yn Dun Nechtain yn 685.
Owain ap BeliCynddylan ap Cyndrwyn
Brenin Pengwern, a alarwyd gan ei chwaer yng ngherddi mawr Canu Heledd: ‘Stafell Gynddylan ys tywyll heno’.
Cadwaladr Fendigaid
‘Y Bendigaid’. Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin olaf y Brythoniaid i hawlio coron yr ynys gyfan, a phroffwydodd y beirdd y dychwelai. Adwaenir y ddraig goch fel ei luman ef.
Morgan Mwynfawr ab Athrwys
‘Mwynfawr’. Yn ôl traddodiad Cymru, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Beli ab Eiludd
Clydog ab Arthlwys
Gwyddgant ap Moriud
Idwal Iwrch ap Cadwaladr
Gwylog ap Beli
Y 8fed ganrif
Cloten ap Nowy
Drwy ei briodas â Cheindrech, etifeddes Brycheiniog, unwyd y ddwy deyrnas am gyfnod.
Beli ap Nwython
Ithel ap Morgan
Rhodri Molwynog ab Idwal
Pasgen ap Gwyddgant
Elisedd ap Gwylog
Enillodd dir Powys yn ôl oddi ar y Saeson â thân a chleddyf, yng ngeiriau’r golofn a gododd ei or-ŵyr iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogSeisyll ap Clydog
Unodd Ystrad Tywi â Cheredigion; galwyd y deyrnas newydd yn Seisyllwg ar ei ôl.
Rhys ab Ithel
Dyfnwal ap Tewdwr
Caradog ap Meirion
Brochfael ab Elisedd
Tewdwr ap Pasgen
Maredudd ap Tewdws
Cadell ap Brochfael
Arthen ap Seisyll
Arthfael ap Rhys
Rhain ap Maredudd
Cynan Dindaethwy ap Rhodri
Y 9fed ganrif
Dyfnwallon ab Arthen
Cyngen ap Cadell
Cododd Golofn Eliseg er anrhydedd i’w hendaid, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 854.
Owain ap Maredudd
Tryffin ap Rhain
Hywel ap Rhodri Molwynog
Ffernfael ap Tewdwr
Y brenin pan ysgrifennwyd yr Historia Brittonum: ‘Ffernfael, sydd yn awr yn rheoli yn nwy wlad Buellt a Gwrtheyrnion’.
Merfyn Frych
Daeth, yn ôl traddodiad Cymru, o Fanaw (Ynys Manaw), ac esgynnodd i’r orsedd drwy ei fam Esyllt, o linach Cunedda. Ohono ef y disgynnodd holl frenhinoedd a thywysogion diweddarach Gwynedd.
Meurig ap Dyfnwallon
Rhys ab Arthfael
Rhodri Mawr
Unodd Bowys a Seisyllwg â Gwynedd a threchodd y Llychlynwyr ar Ynys Môn yn 856: y brenin cyntaf i reoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Rhodri MawrGwgon ap Meurig
Brenin olaf yr hen linach. Priododd ei chwaer Angharad â Rhodri Mawr.
Arthgal ap Dyfnwal
Daliodd Graig y Clud am bedwar mis yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn yn 870.
Arthgal ap DyfnwalHywel ap Rhys
Mae ei groes gerfiedig fawr yn dal i sefyll yn Llanilltud Fawr, a godwyd, yn ei geiriau ei hun, er enaid Rhys ei dad.
Hywel ap RhysFfernfael ap Meurig
Rheolodd Went gyda’i frawd Brochfael. Dan bwysau Eadred a’r Mersiaid, gwnaeth y brodyr heddwch ag Alfred o Wessex, yn ôl Asser.
Tewdwr ap Griffri
Brochfael ap Meurig
Rhun ab Arthgal
Anarawd ap Rhodri
Dialodd am ei dad ym mrwydr Conwy yn 881, a elwir yn y croniclau yn ‘Dial Rhodri’.
Merfyn ap Rhodri
Elisedd ap Tewdwr
Brenin Brycheiniog a drodd, medd Asser, at Alfred o Wessex am nawdd rhag meibion Rhodri Mawr.
Owain ap Hywel
Llywarch ap Hyfaidd
Y 10fed ganrif
Llywelyn ap Merfyn
Cadell ab Arthfael
Rhodri ap Hyfaidd
Hywel Dda and Clydog ap Cadell
Rheolodd y brodyr Seisyllwg gyda’i gilydd. Wedi marw Clydog yn 920, unodd Hywel hi â Dyfed i greu Deheubarth.
Hywel Dda and Clydog ap CadellIdwal Foel ab Anarawd
Syrthiodd yn ymladd y Saeson yn 942. Ohono ef y daeth Gruffudd ap Cynan a’r ddau Lywelyn.
Idwal Foel ab AnarawdHywel Dda
Casglodd gyfreithiau Cymru yn Hendy-gwyn ar Daf, aeth ar bererindod i Rufain yn 928, a rheolodd y rhan fwyaf o Gymru mewn heddwch.
Hywel DdaTewdwr ab Elisedd
Tystiodd i siarteri’r Brenin Athelstan yn 934 fel brenin ymhlith brenhinoedd.
Morgan Hen ab Owain
Unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas a bu fyw i oedran mawr. Dywed rhai mai ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg, eraill mai ar ôl Morgan Mwynfawr.
Owain ap Dyfnwal
Ymladdodd ochr yn ochr â brenin yr Alban a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn Athelstan yn Brunanburh yn 937.
Dyfnwal ab Owain
Teyrnasodd am flynyddoedd lawer, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 975.
Owain ap Hywel Dda
Rheolodd gyda’i frodyr Rhodri ac Edwin ar y dechrau. Credir mai yn ei lys ef y casglwyd yr achau brenhinol Cymreig hynaf.
Nowy ap Gwriad
Ieuaf ab Idwal
Arthfael ap Nowy
Hywel ab Ieuaf
Cadwallon ab Ieuaf
Maredudd ab Owain
Rheolodd Wynedd yn ogystal â Deheubarth, a thalodd i ryddhau ei bobl a gipiwyd gan y Llychlynwyr.
Cynan ap Hywel
Y 11eg ganrif
Aeddan ap Blegywryd
Elystan Glodrydd
Sylfaenydd pumed llwyth brenhinol Cymru. Rheolodd ei feibion a’i wyrion y tiroedd rhwng Gwy a Hafren.
Edwyn ap Gwriad
Owain Foel
Owain Foel, brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Trechodd ef a Malcolm II, brenin yr Alban, wŷr Northumbria yn Carham ar afon Tweed yn 1018.
Owain FoelLlywelyn ap Seisyll
Rheolodd Wynedd a Deheubarth ynghyd. Cofia’r cronicl ei deyrnasiad fel cyfnod pan oedd y wlad yn gyfoethog ac yn llawn.
Iago ab Idwal ap Meurig
Hywel ab Edwin
Gruffudd ap Llywelyn
Mab Llywelyn ap Seisyll. Cymerodd Wynedd a Phowys yn 1039 a gweddill Cymru erbyn 1055: unig frenin Cymru gyfan.
Gruffudd ap LlywelynCadwgan ab Elystan
Gruffudd ap Rhydderch
Rheolodd Went a Deheubarth, a threchodd fyddin esgob Caerwrangon ar afon Gwy yn 1049.
Cadwgan ap Meurig
Maredudd ab Owain ab Edwin
Caradog ap Gruffudd
Mab Gruffudd ap Rhydderch. Enillodd Went yn ôl yn 1065, gan chwalu’r porthdy hela a godasai Harold Godwinson ym Mhorthysgewin, ac aeth ymlaen i reoli Morgannwg hefyd. Syrthiodd ym Mynydd Carn yn 1081.
Bleddyn ap Maenarch
Brenin olaf Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru, syrthiodd yn amddiffyn ei wlad ger Aberhonddu yn 1093, yn yr un frwydr â Rhys ap Tewdwr.
Idnerth ap Cadwgan
Rhys ab Owain
Trahaearn ap Caradog
Cadwgan ap Bleddyn
Un o arweinwyr gwrthryfel mawr 1094, a enillodd y rhan fwyaf o Gymru yn ôl oddi ar y Normaniaid.
Rhys ap Tewdwr
Ymladdodd ochr yn ochr â Gruffudd ap Cynan ym Mynydd Carn yn 1081. Syrthiodd ger Aberhonddu yn 1093, yr olaf i’w alw’n frenin Deheubarth; ar ei ôl tywysogion ac arglwyddi oedd ei rheolwyr.
Gruffudd ap Cynan
Ŵyr Iago ab Idwal ap Meurig, a aned yn alltud yn Iwerddon. Enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn yn 1081, dihangodd o garchar y Normaniaid, a gadawodd Wynedd yn gryf ac mewn heddwch.
Gruffudd ap CynanIestyn ap Gwrgant
Brenin olaf Morgannwg. Daliodd ei ddisgynyddion arglwyddiaethau bryniau Morgannwg am ganrifoedd.
Y 12fed ganrif
Madog ab Idnerth
Rheolodd Faelienydd, Elfael a’r tiroedd o’u cwmpas.
Owain ap Cadwgan
Maredudd ap Bleddyn
Gruffudd ap Rhys
Mab Rhys ap Tewdwr a gŵr Gwenllian. Cododd yn 1116 ac enillodd ran o deyrnas ei dad yn ôl.
Madog ap Maredudd
Brenin olaf Powys gyfan, a ganmolwyd gan ei fardd Cynddelw Brydydd Mawr. Ar ei ôl rhannwyd y deyrnas.
Morgan ab Owain
Enillodd Frynbuga a Chaerllion yn ôl yn 1136, ac fe’i gelwid yn frenin yn ei diroedd ei hun.
Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd. Trechodd y Normaniaid yng Nghrug Mawr yn 1136 a throi Harri II yn ôl yn 1165. Yna daeth y brenin yn dywysog: ef oedd y cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry, princeps, teitl Awgwstws, sef y cyntaf oll.
Owain GwyneddAnarawd ap Gruffudd
Cadwallon ap Madog
Arglwydd Maelienydd a chynghreiriad i’r Arglwydd Rhys.
Cadell ap Gruffudd
Enillodd Gaerfyrddin a Llansteffan yn ôl i’r Cymry, ac yn ddiweddarach aeth ar bererindod i Rufain.
Maredudd ap Gruffudd
Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)
Mab Gwenllian, rheolwr holl dde Cymru ac Ustus De Cymru. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg a chynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yno yn 1176.
Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)Ifor Bach
Arglwydd Senghennydd. Yn 1158 dringodd furiau castell Caerdydd liw nos a chipio Iarll Caerloyw, gyda’i wraig a’i fab, nes cael ei hawliau’n ôl.
Owain Cyfeiliog
Tywysog a bardd. Yn ei gerdd Hirlas Owain mae’n yfed iechyd ei filwyr o’r corn glas hir. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell yn 1170.
Morgan ap Caradog
Arglwydd Afan ac ŵyr Iestyn ap Gwrgant. Yn 1188 tywysodd Gerallt Gymro a’r Archesgob Baldwin ar draws tywod ei wlad.
Gruffudd Maelor ap Madog
Hywel ab Owain Gwynedd
Tywysog a bardd. Mae ei gerddi i Wynedd a’i merched ymhlith goreuon yr oes.
Madog ap Gruffudd Maelor
Sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen yn 1201.
Madog ap Gruffudd MaelorLlywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Tywysog Gwynedd ac, ym mhopeth ond enw, Cymru: talodd rheolwyr eraill Cymru wrogaeth iddo yn Aberdyfi yn 1216.
Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr)
Y 13eg ganrif
Gruffudd ap Madog
Dafydd ap Llywelyn
Mab Llywelyn Fawr a Siwan. Yn 1244 ef oedd y rheolwr cyntaf i wneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo.
Gruffudd ap Gwenwynwyn
Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)
Fe’i cydnabuwyd yn Dywysog Cymru gan frenin Lloegr yng Nghytundeb Trefaldwyn yn 1267. Syrthiodd yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282.
Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf)Madog ap Gruffudd
Dafydd ap Gruffudd
Brawd Llywelyn. Arweiniodd y frwydr am chwe mis wedi Cilmeri, tywysog olaf Cymru annibynnol.
Owain ap Gruffudd (Owen de la Pole)
Y 14eg ganrif
Owain Lawgoch
Gor-nai Llywelyn ap Gruffudd ac olaf tŷ Aberffraw. Capten enwog yng ngwasanaeth Ffrainc, a hawliodd ei etifeddiaeth yn Dywysog Cymru yn 1372.
Owain Lawgoch
Y 15fed ganrif
Owain Glyndŵr
Etifedd Powys Fadog drwy ei dad a Deheubarth drwy ei fam. Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400.
Owain Glyndŵr
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








































