Hanes Cymru / Pennod 3

48 – 410 OC

Cymru Rufeinig

Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Cyrhaeddodd byddin Rhufain ffiniau Cymru yn 48 OC, ac yma y cafwyd ymladd caletaf holl goncwest Prydain. Arweiniodd Caradog y Silwriaid a’r Ordofigiaid nes iddo gael ei drechu yn 51, ymosodwyd ar dderwyddon Ynys Môn yn 60, a chymerodd tan tua 78 i ddarostwng yr olaf o’r llwythau. I ddal y wlad cododd Rhufain ddwy gaer fawr i’r llengoedd ar ei hymylon, yng Nghaerllion a Chaer, a’u cysylltu â rhwydwaith o ffyrdd a chaerau llai fel Segontium yng Nghaernarfon.

Ar ôl y milwyr daeth trefi, masnach a ffyrdd newydd o fyw. Daeth Caer-went a Chaerfyrddin yn brifddinasoedd llwythol gyda marchnadoedd, baddonau a themlau, lledodd filâu ar draws tiroedd ffrwythlon y de, a chloddiwyd aur yn Nolaucothi. Gadawodd y Lladin gannoedd o eiriau yn y Gymraeg, yn eu plith pont, ffenestr, llyfr ac eglwys, a chyrhaeddodd Cristnogaeth gyda’r merthyron Iŵl ac Aaron yng Nghaerllion. Yn 383 aeth Magnus Maximus, Macsen Wledig y chwedlau diweddarach, â milwyr o Brydain i gipio’r ymerodraeth, ac erbyn 410 roedd rheolaeth Rhufain ar ben. Hoffai’r brenhinoedd a’i dilynodd honni mai ef oedd eu cyndad.

Llinell amser

  1. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

    Caradog yn ymladd yr ymosodiad
  2. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

    Rhufain yn cwrdd â’r Decangli
  3. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

    Brwydr olaf Caradog
  4. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

    Caradog yn siarad yn Rhufain
  5. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

    Y Silwriaid yn trechu lleng
  6. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

    Caer ym Mrynbuga
  7. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  8. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

    Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn
  9. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn
  10. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

    Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin
  11. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

    Frontinus a’r Silwriaid
  12. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

    Caer Caerllion
  13. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest
  14. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium
  15. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi
  16. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion
  17. Sarn Helen (archaeoleg)

    Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

    Sarn Helen
  18. Caer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)

    Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

    Caer-went, tref y Silwriaid
  19. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

    Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
  20. Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist (wedi’i gofnodi)

    Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

    Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist
  21. Cyngor y Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

    Cyngor y Silwriaid
  22. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd
  23. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron
  24. Esgobion Prydain yn Arles (wedi’i gofnodi)

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

    Esgobion Prydain yn Arles
  25. Caer Gybi (archaeoleg)

    Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

    Caer Gybi
  26. Y Déisi yn Nyfed (cronicl cynnar:Diarddel y Déisi, yr 8fed ganrif)

    Mae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.

    Y Déisi yn Nyfed
  27. Macsen Wledig (wedi’i gofnodi)

    Cyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.

    Macsen Wledig
  28. Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon (wedi’i gofnodi)

    Mae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.

    Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon

Pobl

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron
d. 388

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain (wedi’i gofnodi)

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Macsen Wledig
y 4edd ganrif

Cynan Meiriadog

Sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiad Cymru a Llydaw (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.

Cynan Meiriadog
c. 354–c. 418

Pelagius

Yr awdur Brythonig cyntaf (wedi’i gofnodi)

Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.

Pelagius
fl. c. 400

Coel Hen

Cyndad yr Hen Ogledd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Brenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.

Coel Hen
fl. late 4th century

Elen Luyddog

Ymerodres ac adeiladydd ffyrdd (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Ymerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.

Elen Luyddog

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf