Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

Cyfraith Hywel

Cyfreithiau Hywel Dda

Y gyfraith a ddaliodd Gymru ynghyd am chwe chan mlynedd: wedi’i llunio yn Hendy-gwyn, wedi’i chario yn llyfrau’r cyfreithwyr, yn deg i fenywod, yn drugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.

Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Hywel Dda, â’i goron a’i deyrnwialen: llun y brenin yn Peniarth 28, wedi’i dynnu tua thri chan mlynedd wedi ei farw
Hywel Dda, â’i goron a’i deyrnwialen: llun y brenin yn Peniarth 28, wedi’i dynnu tua thri chan mlynedd wedi ei farwLlun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · CC0 · Wikimedia Commons
Ei henwCyfraith Hywel
Wedi’i henwi ar ôlHywel Dda, brenin bron y cyfan o Gymru, bu farw 950
Ei threfnuyn y Tŷ Gwyn ar Daf, Hendy-gwyn, yn y Grawys, tua 945, medd y llyfrau
Ei hysgrifennu ganMeistr Blegywryd, gyda deuddeg lleygwr doeth
Y llyfrauLlyfr Cyfnerth, Llyfr Blegywryd, Llyfr Iorwerth, a fersiynau Lladin
Copïau sydd wedi goroesitua deugain, y rhai hynaf o’r drydedd ganrif ar ddeg
Ei syniad mawrunioni cam drwy dalu, yn lle dial
Mewn grym hyd1536 i 1543; clywyd yr achos olaf y gwyddys amdano yn 1540

Am chwe chan mlynedd bu pobl Cymru’n byw dan eu cyfraith eu hunain. Nid o Rufain y daeth hi, nac o Loegr, nac oddi wrth unrhyw frenin estron. Tyfodd o arferion y Brythoniaid, fe’i hysgrifennwyd yn Gymraeg, fe’i dadleuwyd gan gyfreithwyr Cymreig mewn llysoedd Cymreig, a dygai enw un brenin o Gymro: Hywel Dda. Ei henw oedd Cyfraith Hywel.

Mae’n un o gampau mawr Ewrop yr Oesoedd Canol. Mewn oes pan setlai llawer o’r cyfandir un lladdiad ag un arall, gofynnai cyfraith Cymru am dâl a heddwch. Rhoddai bris teg ar bob colled, o anrhydedd brenin i gath fach. Rhoddai i wraig ran o bopeth wedi saith mlynedd o briodas. Rhannai dir tad rhwng ei feibion i gyd. Ac ni chosbai’r newynog am gymryd bwyd i aros yn fyw.

Mae’r dudalen hon yn adrodd yr hanes cyfan: sut y lluniwyd y gyfraith, y llyfrau a’i cariodd, yr hyn a ddywedai am drosedd, anrhydedd, priodas, plant, tir ac anifeiliaid, y lluniau a dynnodd ei hysgrifwyr, a sut y parhaodd hyd y Deddfau Uno. Ar y gwaelod mae cwis: gwelwch pa mor dda y byddech wedi gwneud fel ynad yng Nghymru Hywel.

Y gyfraith mewn dyddiadau

  1. tua 880 Ganwyd Hywel ap Cadell, ŵyr i Rodri Mawr.
  2. 920 Hywel yn uno Dyfed a Seisyllwg yn un deyrnas, Deheubarth.
  3. 928 Hywel yn mynd ar bererindod i Rufain.
  4. 942 Hywel yn frenin Gwynedd a Phowys hefyd, gan reoli bron y cyfan o Gymru.
  5. tua 945 Y cynulliad yn y Tŷ Gwyn ar Daf, fel yr adrodda’r llyfrau cyfraith.
  6. 950 Marw Hywel. Geilw’r cronicl ef yn frenin y Brythoniaid.
  7. diwedd y 1100au Llyfr Cyfnerth yn cymryd ffurf yn y tiroedd rhwng Gwy a Hafren.
  8. dechrau’r 1200au Iorwerth ap Madog yn adolygu cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr.
  9. tua 1250 Ysgrifennu Llyfr Du’r Waun a Peniarth 28, y copïau hynaf sydd gennym.
  10. 1278 i 1282 Llywelyn ap Gruffudd yn mynnu barnu tir Cymru dan gyfraith Cymru.
  11. 1284 Statud Rhuddlan yn disodli cyfraith droseddol Cymru. Mae cyfraith Cymru am dir, teulu a chytundebau’n parhau.
  12. y 1300au a’r 1400au Cyfreithwyr yn dal i gopïo’r llyfrau. Daw llawer o’r deugain llawysgrif o’r blynyddoedd hyn.
  13. 1536 a 1543 Y Deddfau Uno yn dod â Chymru dan gyfraith Lloegr.
  14. 1540 Clywed yr achos olaf y gwyddys amdano dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin.
  15. 1841 Aneurin Owen yn argraffu’r llyfrau cyfraith yn llawn: Ancient Laws and Institutes of Wales.
  16. 1986 Dafydd Jenkins yn cyhoeddi The Law of Hywel Dda, cyfieithiad modern.
  17. 2011 Pobl Cymru’n pleidleisio i’r Senedd wneud ei chyfreithiau ei hun.
  18. 2012 Y Ddeddf gyntaf a wnaed yng Nghymru, yn Gymraeg a Saesneg, yn dod yn gyfraith.

01

Y cynulliad yn y Tŷ Gwyn

Hywel Dda yn trefnu cyfreithiau Cymru, paentiad gan William Edward Jones yn 1876
Hywel Dda yn trefnu cyfreithiau Cymru, paentiad gan William Edward Jones yn 1876Llun: William Edward Jones, 1876 (Aberystwyth University School of Art) · Public domain · Wikimedia Commons

Mae pob llyfr cyfraith yn dechrau â’r un stori. Gwelodd Hywel ap Cadell, brenin Cymru oll, fod cyfreithiau ac arferion y wlad wedi mynd yn ddryslyd, ac yn cael eu torri’n aml. Felly galwodd ato, i’r Tŷ Gwyn ar Daf, chwe gŵr o bob rhan o’i deyrnas. Dywed rhai llyfrau chwech o bob cantref; dywed eraill chwech o bob cwmwd. Gyda hwy daeth esgobion, abadau a chlerigwyr dysgedig Cymru.

Daethant yn y Grawys, a dywed y llyfrau iddynt dreulio’r deugain niwrnod cyfan yn ymprydio a gweddïo, gan ofyn i Dduw eu harwain at gyfraith dda. Mae un llyfr yn egluro’r enw: hela-dy i’r brenin oedd y Tŷ Gwyn, wedi’i godi o wiail gwynion wedi’u pilio. Safai ger afon Taf, lle saif tref Hendy-gwyn ar Daf heddiw.

Aethant drwy’r hen gyfreithiau fesul un. Rhai a adawsant i sefyll, rhai a ddiwygiasant, rhai a roesant o’r neilltu’n llwyr, a rhai cyfreithiau newydd a wnaethant.

O’r cynulliad cyfan dewisodd Hywel ddeuddeg o’r lleygwyr doethaf, ac un ysgolhaig, Meistr Blegywryd, i roi trefn ar y gyfraith a’i hysgrifennu. Pan oedd y gwaith ar ben fe’i darllenwyd yn uchel ger eu bron i gyd. Gosododd yr esgobion felltith yr eglwys ar unrhyw un a’i torrai.

Gwnaed tri chopi, medd llyfr Gwynedd: un i fynd gyda’r llys i ble bynnag yr âi’r brenin, un i Aberffraw, prif lys y gogledd, ac un i Ddinefwr, prif lys y de. Yna aeth Hywel i Rufain gyda’i esgobion, medd y llyfrau, a darllenwyd y gyfraith gerbron y Pab, a’i chael yn dda, a daeth adref gyda’i fendith.

Ysgrifennwyd y copïau sydd gennym i gyd ddwy neu dair canrif wedi Hywel, a pharhaodd y gyfraith i dyfu wrth i gyfreithwyr ei defnyddio, felly mae ysgolheigion yn dal i bwyso a mesur pa rannau sy’n mynd yn ôl i’w ddydd ef. Ond dyna sut yr adroddai’r gyfraith ei dechreuad ei hun, a daliai pob cyfreithiwr yng Nghymru, yn y gogledd a’r de, mai cyfraith Hywel ydoedd.

02

Meistr Blegywryd

Cyhoeddi cyfreithiau Hywel Dda, fel y’i darluniwyd mewn llyfr i blant ysgol Cymru yn 1905
Cyhoeddi cyfreithiau Hywel Dda, fel y’i darluniwyd mewn llyfr i blant ysgol Cymru yn 1905Llun: From Flame Bearers of Welsh History (1905), National Library of Wales · Public domain · Wikimedia Commons

O’r holl wŷr doeth yn y Tŷ Gwyn, dim ond un a enwir yn y llyfrau: Blegywryd ab Einion. Geilw’r llyfrau Cymraeg ef yn athro, ac yn ‘yr un ysgolhaig doethaf’. Geilw’r llyfrau Lladin ef yn clericus doctissimus, clerigwr dysgedig iawn, ac yn ddoctor y gyfraith i osgordd Hywel. Ef a gymerodd y gyfraith y cytunodd y cynulliad arni a’i hysgrifennu.

Mae Llyfr Llandaf, a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, yn enwi Blegywryd ab Einion yng Ngwent yn y 950au, a gall mai’r un gŵr ydyw. Mae ei enw’n fyw o hyd yn Llyfr Blegywryd, llyfr cyfraith Dyfed a Deheubarth, y tybiodd rhai ysgolheigion mai ef sydd agosaf o’r holl lyfrau at gyfraith teyrnas Hywel ei hun.

03

Y tri llyfr cyfraith

Ni chadwyd y gyfraith mewn un llyfr ond mewn llawer, wedi’u copïo â llaw gan gyfreithwyr a’u defnyddiai yn y llys ac a ychwanegai atynt wrth i achosion godi. Mae ysgolheigion yn rhannu’r llyfrau Cymraeg yn dri theulu, pob un wedi’i enwi ar ôl cyfreithiwr a phob un yn perthyn i ran o Gymru. Wrth eu hochr saif y llyfrau Lladin, a wnaed i wŷr eglwysig ac i lysoedd a ysgrifennai yn Lladin.

Y gororau rhwng Gwy a Hafren

Llyfr Cyfnerth

Y byrraf o’r tri ac, yn ôl ysgolheigion, yr hynaf ei ffurf, yn cymryd siâp yn niwedd y ddeuddegfed ganrif. Galwodd Aneurin Owen ef yn Gwentian Code. Mae’n cadw peth o’r gyfraith symlaf a hynaf oll.

Dyfed a Deheubarth, teyrnas Hywel ei hun

Llyfr Blegywryd

Wedi’i enwi ar ôl athro cyfraith Hywel. Cyfraith y de-orllewin ydyw, wedi’i llunio gan wŷr eglwysig dysgedig, a galwodd Aneurin Owen ef yn Dimetian Code, cod Dyfed. Copi ohono yw llawysgrif Boston.

Gwynedd, yn nyddiau Llywelyn Fawr

Llyfr Iorwerth

Y llawnaf a’r mwyaf datblygedig o’r llyfrau, wedi’i adolygu gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg. Ynddo y mae Llyfr Prawf Ynad. Galwodd Aneurin Owen ef yn Venedotian Code, cod Gwynedd.

I wŷr eglwysig a llysoedd a ysgrifennai yn Lladin

Y llyfrau Lladin

Mae pum fersiwn Ladin wedi goroesi. Nid cyfraith estron mohonynt ond cyfraith Hywel wedi’i throi i iaith yr eglwys. Peniarth 28, â’i luniau enwog, yw’r hynaf ohonynt.

04

Y tu mewn i lyfr cyfraith

Mae dwy ran fawr i lyfr cyfraith Cymraeg. Y gyntaf yw Cyfraith y Llys: y brenin, y frenhines a’r edling, pedwar swyddog ar hugain y llys brenhinol, eu dyletswyddau, eu hawliau a’u rhoddion. Yr ail yw Cyfraith y Wlad: popeth arall, o ladd a lladrata i briodas, tir, cytundebau, cyd-aredig, a gwerth anifeiliaid a choed.

Tair Colofn Cyfraith

Mae llyfrau’r gogledd yn ychwanegu trydedd ran, Llyfr Prawf Ynad, y bu’n rhaid i ŵr ei wybod cyn y gallai eistedd yn ynad. Wrth ei galon y mae Tair Colofn Cyfraith: naw affaith galanas, naw affaith tân a naw affaith lladrad. Affaith oedd unrhyw un a helpai gam ymlaen heb ei wneud ei hun: yr un a ddangosai’r ffordd at y dioddefwr, yr un a ddaliai’r march, yr un a safai heb wneud dim. Daliai cyfraith Cymru bob un ohonynt yn gyfrifol, a gosod pris ar bob un.

Cyfraith y gellid ei chofio

Hoffai cyfreithwyr Cymru osod y gyfraith yn drioedd, yn yr un modd ag y cadwai’r beirdd hanes y Brythoniaid yn y trioedd. Mae’r llyfrau’n llawn ohonynt: tri pheth na ellir eu gwerthu, tri math o dystion, tair ffordd o brofi hawl. Gallai cyfreithiwr gario’r gyfraith yn ei gof yn ogystal ag yn ei lyfr.

Yr ynadon

Yng Ngwynedd roedd yr ynad yn gyfreithiwr wedi’i hyfforddi. Yn ôl Llyfr Iorwerth rhaid oedd iddo fod yn bump ar hugain oed o leiaf a chael ei holi gan ynad y llys cyn y câi farnu, a thalai bedair ceiniog ar hugain am y fraint. Mewn rhannau o’r de eisteddai tirfeddianwyr rhydd y fro gyda’i gilydd i farnu, a’r ynadon proffesiynol wrth eu hochr. Rhaid oedd i ynad y profwyd ei farn yn gam dalu gwerth ei dafod, fel y dywedai’r gyfraith.

05

Llys y brenin

Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28
Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28Llun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · CC0 · Wikimedia Commons
Y distain, stiward llys y brenin, yn Peniarth 28
Y distain, stiward llys y brenin, yn Peniarth 28Llun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · Public domain · Wikimedia Commons

Mae Cyfraith y Llys yn agor drws i neuadd frenhinol Gymreig fil o flynyddoedd yn ôl. Eisteddai’r brenin ym mhen y neuadd, a’i etifedd, yr edling, yn ei ymyl. Daeth teitl yr edling o’r gair Saesneg ætheling, tywysog o waed brenhinol; roedd sarhaed y frenhines a’r edling ill dau’n draean un y brenin. O’u cwmpas eisteddai’r pedwar swyddog ar hugain, pob un yn ei le ei hun, pob un â’i gyfran ei hun o’r cig, y medd, y meirch a’r dillad a roddai’r brenin ar dair gŵyl fawr y flwyddyn: y Nadolig, y Pasg a’r Sulgwyn.

Mae’r gyfraith yn dweud wrthym y pethau lleiaf amdanynt. Câi offeiriad y teulu’r wisg y gwnaethai’r brenin ei benyd ynddi yn y Grawys. Câi ynad y llys fwrdd chwarae gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines pan dderbyniai ei swydd. Câi bardd teulu delyn gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines, a phan âi’r osgordd i frwydr canai iddynt Unbennaeth Prydain. Dim ond tair diod a gâi’r hebogydd yn y neuadd, rhag i hebogau’r brenin gael eu hesgeuluso er mwyn y medd.

Penteulu Capten osgordd y llys, yn aml mab neu nai’r brenin.
Offeiriad teulu Offeiriad y llys, a gâi wisg Grawys y brenin.
Distain Y stiward, yng ngofal bwyd a diod y llys.
Ynad llys Barnwr y llys, ceidwad y gyfraith yng ngŵydd y brenin.
Hebogydd Yr hebogydd. Tair diod yn unig yn y neuadd, er mwyn yr hebogau.
Pengwastrawd Y pen-gwastrawd, meistr meirch y brenin.
Gwas ystafell Gwas yr ystafell, a gadwai ystafell y brenin.
Bardd teulu Bardd y llys, a ganai Unbennaeth Prydain cyn brwydr.
Gostegwr Y gostegwr, a alwai’r neuadd i dawelwch a dirwyo’r swnllyd.
Pencynydd Y pencynydd, meistr y cŵn hela.
Meddydd Y meddydd, a fragai’r medd.
Meddyg Y meddyg, a iachâi bobl y llys.
Trulliad Y trulliad, ceidwad y ddiod.
Drysor Porthor drws y neuadd.
Cog Y cogydd.
Canhwyllydd Y canhwyllydd, a oleuai fwrdd y brenin.
Troediog Y troediog, a eisteddai dan draed y brenin yn y wledd a bwyta o’r un ddysgl.

06

Galanas: tâl yn lle dial

Wrth galon y gyfraith roedd syniad syml a grymus. Pan laddai un person un arall, ni adewid teulu’r marw i ddial, ac ni adewid i alanastra redeg ymlaen am genedlaethau. Yn hytrach talai’r lladdwr a’i dylwyth alanas, pris gwaed, i dylwyth y marw. Unwaith y’i talwyd, ildiai teulu’r marw yr hawl i ddial. Daeth lladdiad yn ddyled a setlai dau deulu gyda’i gilydd.

Rhannai’r tylwyth y gost, hyd at gefndryd pell, a thalai pob cefnder ei ran a derbyniai pob cefnder i’r marw ei ran yntau. Talai ochr y tad ddwy ran ac ochr y fam un. Talai’r lladdwr ei ran ei hun hefyd. Costiai lladd o gynllwyn ddwbl. Dim ond y drosedd waethaf oll, lladd drwy wenwyn, a gosbid â marwolaeth.

Dibynnai’r pris ar statws y sawl a laddwyd, ac fe’i cyfrifid mewn gwartheg, cyfoeth Cymru:

Bonheddig canhwynol, Cymro rhydd o’i enedigaeth63 o wartheg, gyda thri dyrchafiad
Uchelwr heb swydd126 o wartheg, gyda thri dyrchafiad
Y brenintair gwaith ei sarhaed, gyda thri dyrchafiad

Gallai gŵr a wadai ladd glirio’i hun ar ei lw, ond roedd arno angen tri chant o wŷr i dyngu gydag ef. Gwnâi’r gyfraith hi’n anodd iawn i neb gelwyddu ei ffordd allan o ladd.

07

Sarhaed: pris anrhydedd

Un gŵr yn tynnu gwallt un arall, wedi’i dynnu ger cyfraith sarhad ac anafiadau yn Peniarth 28: roedd pris ar hynny hyd yn oed
Un gŵr yn tynnu gwallt un arall, wedi’i dynnu ger cyfraith sarhad ac anafiadau yn Peniarth 28: roedd pris ar hynny hyd yn oedLlun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · CC0 · Wikimedia Commons

Ystyr sarhaed yw sarhad a’r tâl sy’n ddyledus amdano. Yng nghyfraith Cymru roedd ergyd, clwyf, gwthiad, tynnu barf neu air o gywilydd i gyd yn gamau yn erbyn anrhydedd person, a rhaid oedd talu am bob un ohonynt, yn ôl statws y sawl a gafodd gam.

Sarhaed y brenin oedd y fwyaf oll: can buwch am bob cantref a reolai, gwialen arian yn cyrraedd o’r llawr i gorun ei ben wrth iddo eistedd yn ei gadair, a ffiol aur yn dal llond llwnc i’r brenin. Dywed llyfr arall glawr aur cyn lleted ag wyneb y brenin. Traean sarhaed y brenin oedd sarhaed y frenhines, heb yr aur a’r arian.

Roedd pris ar bob clwyf

Gosodai’r llyfrau werth y corff fesul rhan, fel y gellid talu am anaf heb ffraeo:

Llaw, troed, llygad, gwefus, trwyn, neu glust a gollodd ei chlyw6 buwch a 120 ceiniog yr un
Bysbuwch ac 20 ceiniog
Dant blaen24 ceiniog, gyda thri dyrchafiad
Amrantceiniog am bob blewyn
Craith ar yr wynebmwy na chraith lle cuddiai dillad hi

Roedd clwyf a ddangosai ar yr wyneb yn werth mwy, am fod ei gywilydd i’w weld bob dydd. Roedd hyd yn oed ffioedd y meddyg wedi’u gosod yn y gyfraith.

08

Llwon, meichiau a thystion

Nid oedd heddlu na charchardai yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Gweithiai’r gyfraith am fod pobl yn rhoi eu gair, ac am fod eu cymdogion yn sefyll y tu ôl iddo.

Gallai person a gyhuddwyd o gam ei wadu ar ei lw, a dod â rhaith, criw o gynorthwywyr llw, i dyngu eu bod yn ei gredu. Po waethaf y cyhuddiad, mwyaf o wŷr rhaith yr oedd eu hangen: ychydig am fân ladrad, tri chant i wadu lladd. Roedd llw anudon yn bechod gerbron Duw yn ogystal â throsedd gerbron dynion, wedi’i dyngu ar greiriau’r saint yn yr eglwys.

Diogelid bargen gan fach, sef mechnïydd, a addawai o flaen tystion y telid y ddyled, ac y bu’n rhaid iddo wneud i’r dyledwr dalu os gwrthodai. Gellid gwystlo tir am bedair blynedd ar y tro, ac adnewyddu’r gwystl hyd at dair gwaith; wedi un mlynedd ar bymtheg âi’r tir am byth i’r sawl a’i daliai. Gellid galw gwybyddiaid, tystion a welodd fargen yn cael ei gwneud, i ddweud hynny gerbron yr ynad.

09

Menywod a phriodas

Gŵr a gwraig yn cusanu ger cyfraith priodas yn Peniarth 28
Gŵr a gwraig yn cusanu ger cyfraith priodas yn Peniarth 28Llun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · CC0 · Wikimedia Commons

Rhoddai cyfraith Hywel hawliau i fenywod y byddai menywod mewn llawer o Ewrop yn aros canrifoedd amdanynt. Gallai gwraig briod o waed rhydd roi ei chrys, ei mantell, ei phenlliain, ei hesgidiau a’i blawd a’i bwyd ei hun heb ofyn i’w gŵr. A dywedai’r gyfraith yn blaen fod pob gwraig i fynd ei ffordd ei hun yn rhydd.

Tair rhodd

Dôi priodferch â thri math o eiddo i briodas. Ei gwaddol oedd ei chyfran gan ei theulu ei hun. Y cowyll oedd rhodd ei gŵr iddi ar y bore wedi’r briodas, a’i heiddo hi yn unig ydoedd. Ei hagweddi oedd y swm a oedd yn eiddo iddi o hawl pe deuai’r briodas i ben yn ei saith mlynedd cyntaf, wedi’i osod yn ôl tras ei theulu.

Saith mlynedd

Wedi saith mlynedd daeth priodas yn bartneriaeth gyfartal. Pe gwahanai’r pâr wedyn, rhennid popeth a feddent yn ddau hanner. Y wraig a rannai a’r gŵr a ddewisai, felly roedd gan y wraig bob rheswm i rannu’n deg, ac ni allai’r gŵr gwyno. Yna âi’r gyfraith drwy’r aelwyd, fesul eitem:

Y gŵrY wraig
Y mochY defaid
Os defaid a geifr yn unig: y defaidOs defaid a geifr yn unig: y geifr
Un stênY llestri llaeth eraill i gyd
Y llestri yfedY gogr mân
Maen uchaf y felin lawMaen isaf y felin law
Y dillad gwely isafY dillad gwely uchaf

Gwraig a gafodd gam

Pe bai gŵr yn anffyddlon, talai’r gyfraith i’w wraig am y cywilydd: chweugain y tro cyntaf, punt yr ail dro, a’r trydydd tro gallai ei adael a chymryd y cyfan a oedd yn eiddo iddi. Gallai hyd yn oed daro’r wraig arall heb dalu amdano.

10

Plant, teulu a thir

Yng Nghymru Hywel safai’r teulu, y tylwyth, y tu ôl i bob person. Talai am eu camweddau a chael ei dalu am y camau a wnaed iddynt, a daliai’r tir ynghyd.

Cyfran i bob mab

Pan fu farw gŵr rhydd, nid i’w fab hynaf yn gyfan y rhoddid ei dir, fel yn Lloegr. Âi i’w feibion i gyd, yn gyfrannau cyfartal. Hon oedd y gyfran. Y mab ieuengaf a wnâi’r rhaniad a dewisai ei frodyr yn eu tro, felly roedd gan yr ieuengaf bob rheswm i rannu’n deg. Yr ieuengaf hefyd a gadwai gartref y teulu, y prif dyddyn â’i wyth erw, a’r adeiladau gydag ef.

Roedd gan fab a anwyd y tu allan i briodas yr un hawl i gyfran â’i frodyr, unwaith y’i harddelai ei dad. Yng nghyfraith Cymru ni thalai plentyn am y modd y daeth i’r byd. Gallai mab hawlio’r tir a ddaliai ei dad drwy ddadannudd, hawl i aelwyd a daliad ei dad, a deuai teulu a ddaliodd ei dir am bedair cenhedlaeth yn berchnogion cyfreithlon arno, yn briodorion, â hawl na ellid ei dwyn oddi arnynt.

Goroesodd y gyfran y tywysogion, ac mewn mannau hyd yn oed y Deddfau Uno. Roedd teuluoedd bonedd yn y gogledd yn dal i rannu tir yn ôl yr hen reolau Cymreig yn yr unfed ganrif ar bymtheg.

11

Bara i’r newynog

Cofir un rheol o’r gyfraith yn anad yr un arall. Ni chrogid ac ni chosbid fel lleidr y sawl mewn angen a gerddodd drwy dair tref mewn diwrnod, a galw mewn naw tŷ ym mhob tref, heb gael na bwyd na lloches, ac a gymerodd fwyd wedyn i aros yn fyw.

Fil o flynyddoedd yn ôl ni wnâi cyfraith Cymru drosedd o newyn. Syrthiai’r cywilydd ar y saith tŷ ar hugain a drodd y newynog o’r drws.

12

Gwerth pob peth

Gwerth cath, wedi’i osod yn llawr gardd Hywel Dda yn Hendy-gwyn
Gwerth cath, wedi’i osod yn llawr gardd Hywel Dda yn Hendy-gwynLlun: ceridwen, geograph.org.uk · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Fel y gellid talu’n deg am unrhyw golled, rhoddai’r gyfraith werth ar bron bopeth a allai fod gan aelwyd: anifeiliaid, offer, coed, tai, a phob rhan o anifail. Diogelid y prynwr hefyd. Roedd gan bob anifail ei deithi, y rhinweddau y dylai eu bod ganddo, ac os oedd un yn eisiau talai’r gwerthwr ran o’r pris yn ôl. Rhaid oedd i gath, er enghraifft, fod yn berffaith ei chlust, ei llygad, ei chynffon, ei dannedd a’i hewinedd, lladd llygod, a pheidio â bwyta’i chathod bach.

Ac roedd y gath a warchodai ysgubor y brenin yn werth mwy eto. Pe lladdai rhywun hi, delid y gath gerfydd ei chynffon â’i thrwyn at y llawr, a thywalltai’r lladdwr wenith drosti nes cuddio blaen ei chynffon. Y twr hwnnw o ŷd oedd y pris.

O baradwys y mae bonedd gwenyn; ac oherwydd pechod dyn y daethant oddi yno, a rhoddodd Duw ei ras arnynt; ac am hynny ni ellir canu’r offeren heb y cwyr.

Cyfraith Hywel Dda, am werth gwenyn

Rhestr brisiau Hywel

BethEi werth yn y gyfraith
Cath fach, o’i geni hyd nes yr agoro’i llygaid1 geiniog
Cath fach, hyd nes y dalio lygoden2 geiniog
Cath sy’n dal llygod4 ceiniog
Y gath sy’n gwarchod ysgubor y brenintwr o wenith i’w chuddio
Cenau gellgi’r brenin, a’i lygaid ynghau24 ceiniog
Oen sugno1 geiniog
Porchell yn ei dorllwyth1 geiniog
Iâr, neu geiliog1 geiniog cwta
Corn, llygad, clust neu gynffon buwch4 ceiniog yr un
Caseg fridio120 ceiniog
Palffrai, march marchogaethmarc, 160 ceiniog
Hebog cyn ei folltio120 ceiniog
Mam-haid o wenyn24 ceiniog
Haid gyntaf16 ceiniog
Sarhaed y brenin100 buwch am bob cantref, gwialen arian a ffiol aur
Sarhaed y frenhinestraean un y brenin
Galanas bonheddig canhwynol63 o wartheg
Llaw, troed, llygad, gwefus neu drwyn6 buwch a 120 ceiniog
Bysbuwch ac 20 ceiniog
Dant blaen24 ceiniog
Amrantceiniog y blewyn
Telyn y brenin120 ceiniog
Y tâl i ddod yn ynad yng Ngwynedd24 ceiniog
Gwraig a gafodd gam, y tro cyntafchweugain
Gwraig a gafodd gam, yr ail dropunt, 240 ceiniog

Ceiniog arian oedd ceiniog. Darn llai oedd ‘ceiniog cwta’. Gwartheg oedd mesur mawr cyfoeth: roedd punt yn 240 ceiniog.

13

Y llyfrau sydd wedi goroesi

Mae tua deugain llawysgrif o’r gyfraith wedi dod i lawr atom, y rhan fwyaf yn llyfrau bach plaen a wnaed i’w cario i’r llys a’u defnyddio, nid i eistedd ar silff. Mae llawer wedi’u treulio gan ddefnydd, â nodiadau wedi’u gwasgu i’r ymylon gan gyfreithwyr yn ychwanegu achosion eu dydd eu hunain. Cedwir y rhan fwyaf yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, lle ychwanegwyd llawysgrifau Peniarth at gofrestr Cof y Byd UNESCO yn y DU yn 2010.

Daw’r rhai hynaf o ganol y drydedd ganrif ar ddeg. Llyfr Du’r Waun, Peniarth 29, yw’r copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf yn y byd. Mae Peniarth 28, copi Lladin o tua’r un oed, yn enwog am ei luniau pin bach o bobl y gyfraith: y brenin ar ei orsedd, yr ynad, yr hebogydd, y distain, gŵr a gwraig, a dynion yn ffraeo. Yn 2012 daeth y Llyfrgell Genedlaethol â llawysgrif Boston adref, llyfr cyfraith poced o Ddyfed o’r bedwaredd ganrif ar ddeg a fu yng ngofal Cymdeithas Hanes Massachusetts yn America am fwy na 150 o flynyddoedd.

Y Brenin Hywel ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28, llyfr cyfraith Lladin y drydedd ganrif ar ddeg
Y Brenin Hywel ar ei orsedd, y llun cyntaf yn Peniarth 28, llyfr cyfraith Lladin y drydedd ganrif ar ddegLlun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 28) · CC0 · Wikimedia Commons

Peniarth 28 Lladin · tua 1250

Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg
Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn GymraegLlun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 29) · Public domain · Wikimedia Commons

Peniarth 29 · Llyfr Du’r Waun Cymraeg · tua 1250 · cyfraith Gwynedd

Llyfr cyfraith Cymraeg o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, â’i luniau bach ei hun ar yr ymyl
Llyfr cyfraith Cymraeg o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, â’i luniau bach ei hun ar yr ymylLlun: Unknown scribe, National Library of Wales · CC0 · Wikimedia Commons

NLW MS 20143A Cymraeg · y bedwaredd ganrif ar ddeg · yn ei chloriau pren canoloesol

Llawysgrif Boston: llyfr cyfraith bach i’w gario o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, â chyfraith Dyfed, Llyfr Blegywryd
Llawysgrif Boston: llyfr cyfraith bach i’w gario o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, â chyfraith Dyfed, Llyfr BlegywrydLlun: Unknown scribe, National Library of Wales (the Boston manuscript) · CC0 · Wikimedia Commons

NLW MS 24029A · Llawysgrif Boston Cymraeg · y bedwaredd ganrif ar ddeg · Llyfr Blegywryd

Coch a du: tudalen o Gyfraith Hywel yn Peniarth 38
Coch a du: tudalen o Gyfraith Hywel yn Peniarth 38Llun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 38) · CC0 · Wikimedia Commons

Peniarth 38 Cymraeg · copi cyfreithiwr

Copi cyfreithiwr, wedi’i dreulio gan ei ddefnyddio: Peniarth 36
Copi cyfreithiwr, wedi’i dreulio gan ei ddefnyddio: Peniarth 36Llun: Unknown scribe, National Library of Wales (Peniarth MS 36) · CC0 · Wikimedia Commons

Peniarth 36 Cymraeg · copi cyfreithiwr

Lluniau ar yr ymylon

Llanwodd ysgrifydd NLW MS 20143A waelod ei dudalennau â chreaduriaid mewn inc coch a gwyrdd, wedi’u tynnu wrth ymyl y cyfreithiau a addurnant.

A dragon with a fish’s tail
Draig â chynffon pysgodyn
A mermaid
Môr-forwyn
A winged lion
Llew asgellog
A peacock
Paun
A dragon’s head
Pen draig
A man with a spear
Gŵr â gwaywffon

Lluniau: Unknown scribe, National Library of Wales (NLW MS 20143A), CC0, Wikimedia Commons

14

Wedi’i hamddiffyn gan y tywysogion

Roedd y gyfraith yn rhan o’r hyn a wnâi’r Cymry’n genedl, ac amddiffynnodd tywysogion Cymru hi hyd y diwedd. Pan geisiodd Edward I gael profi ffrae am dir Arwystli dan gyfraith Lloegr, atebodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, fod pob gwlad dan reolaeth y brenin, Gasgwyn, yr Alban, Iwerddon a Lloegr, yn cadw’i chyfreithiau a’i harferion ei hun, ac y dylai Cymru gadw’i rhai hithau. Roedd hawl y Cymry i’w barnu dan gyfraith Cymru yn un o’r achosion a gododd yn ei ryfel olaf, yn 1282.

Hyd yn oed wedi cwymp y tywysogion parhaodd y gyfraith yn fyw. Daeth Statud Rhuddlan yn 1284 â chyfraith Lloegr i ladd, lladrata a llosgi, ond parhaodd cyfraith Cymru am dir, teulu, cytundebau a meichiau ledled y wlad, ac yn y Mers eisteddai llysoedd Cymreig hyd yr unfed ganrif ar bymtheg. Dim ond y Deddfau Uno, yn 1536 a 1543, a ddaeth â hi i ben. Yr achos olaf y gwyddys iddo gael ei glywed dan gyfraith Hywel oedd ffrae am dir yn Sir Gaerfyrddin yn 1540, tua chwe chan mlynedd wedi’r cynulliad ar y Taf.

15

Cyfraith Hywel heddiw

Y garreg goffa yn Hendy-gwyn: ‘Er anrhydedd i Hywel Dda, brenin Cymru oll yn y ddegfed ganrif, pen a moliant yr holl Frytaniaid. Ar ei enw ef y galwyd Cyfraith Gymreig yr Oesau Canol. Cysylltir ef yn arbennig â’r fro hon.’
Y garreg goffa yn Hendy-gwyn: ‘Er anrhydedd i Hywel Dda, brenin Cymru oll yn y ddegfed ganrif, pen a moliant yr holl Frytaniaid. Ar ei enw ef y galwyd Cyfraith Gymreig yr Oesau Canol. Cysylltir ef yn arbennig â’r fro hon.’Llun: welshbabe, geograph.org.uk · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gardd y dderwen yng Nghanolfan Hywel Dda, Hendy-gwyn, un o chwe gardd sydd bob un yn adrodd am un rhan o’r gyfraith
Gardd y dderwen yng Nghanolfan Hywel Dda, Hendy-gwyn, un o chwe gardd sydd bob un yn adrodd am un rhan o’r gyfraithLlun: ceridwen, geograph.org.uk · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ni adawodd cyfraith Hywel gof Cymru erioed. Daliodd cyfreithwyr ac ysgolheigion i gopïo ac astudio’r llyfrau ymhell wedi i’r llysoedd beidio â’u defnyddio. Yn 1841 argraffodd Aneurin Owen hwy i gyd yn Ancient Laws and Institutes of Wales, ac yn 1986 rhoddodd Dafydd Jenkins gyfieithiad modern i’r byd, The Law of Hywel Dda. Heddiw mae prosiect Cyfraith Hywel yn rhoi geiriau’r llawysgrifau ar-lein i unrhyw un chwilio drwyddynt.

Yn Hendy-gwyn saif Canolfan Hywel Dda a’i gardd goffa, a gynlluniwyd gan yr artist Peter Lord, lle mae’r traddodiad yn gosod y cynulliad. Mae chwe rhan i’r ardd, pob un wedi’i phlannu â’i choeden ei hun a phob un yn adrodd am un wedd ar y gyfraith: cymdeithas a thylwyth, trosedd a chamweddau, menywod, cytundebau, eiddo, a’r brenin a’i lys. Mae placiau llechen ag enamel ynddynt yn dangos y cyfreithiau mewn lluniau. Mae bwrdd iechyd gorllewin Cymru’n dwyn ei enw hefyd: Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda.

Ac mae Cymru’n gwneud ei chyfreithiau ei hun unwaith eto. Yn 2011 pleidleisiodd pobl Cymru i’w Senedd wneud cyfreithiau, ac yn 2012 daeth y Ddeddf gyntaf a wnaed yng Nghymru, yn Gymraeg a Saesneg â statws cyfartal, yn gyfraith. Fwy na mil o flynyddoedd wedi’r cynulliad ar y Taf, gwneir cyfreithiau Cymru yng Nghymru unwaith eto.

Beth fyddai cyfraith Hywel yn ei ddweud?

Chi yw’r ynad. Deuddeg achos o’r llyfrau cyfraith: dewiswch y dyfarniad a roddai cyfraith Hywel.

Achos 1 o 12

Lleddir gŵr mewn ffrae. Beth mae cyfraith Hywel yn ei ofyn?

Geiriau’r gyfraith

Y geiriau Cymraeg a ddefnyddiai’r cyfreithwyr. Tapiwch y seinydd i glywed pob un.

Cyfraith
y drefn a’r rheolau a gadwai’r wladKUV-ryth
Ynad
barnwrUN-ad
Galanas
y pris gwaed a delid am laddga-LAN-ass
Sarhaed
sarhad neu anaf, a’r tâl sy’n ddyledus amdanoSAR-hyed
Dirwy
dirwy drom a delid i’r brenin neu’r arglwyddDEER-wee
Camlwrw
dirwy ysgafnach a delid i’r brenin neu’r arglwyddkam-LOO-roo
Tylwyth
y teulu estynedigTUL-with
Cyfran
rhannu tir rhwng y meibion i gydKUV-ran
Gwaddol
cyfran priodferch gan ei theuluGWA-thol (th as in ‘this’)
Cowyll
rhodd y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodasKOW-ihl
Agweddi
hawl gwraig pe deuai’r briodas i ben o fewn saith mlyneddag-WETH-ee (th as in ‘this’)
Mach
mechnïydd, a warantai ddyledMAHKH (ch as in ‘loch’)
Rhaith
criw o gynorthwywyr llwHRYTH
Teithi
y rhinweddau y dylai anifail eu bod ganddoTAY-thee
Edling
etifedd yr orseddED-ling
Penteulu
capten osgordd y breninpen-TAY-lee
Cantref
can tref, un o ardaloedd CymruKAN-trev
Cwmwd
hanner cantrefKOO-mood

Ffynonellau: y llyfrau cyfraith mewn cyfieithiad (Aneurin Owen, Ancient Laws and Institutes of Wales, 1841; Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda, 1986); y Bywgraffiadur Cymreig (Blegywryd); Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Canolfan Hywel Dda, Hendy-gwyn. Mae’r gwerthoedd yn amrywio ychydig o un llyfr cyfraith i’r llall; rhoddwn un fersiwn.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf