Dynes Goch Pafiland
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Dynes Goch PafilandGwlad y brenhinoedd, y tywysogion, y cestyll, y beirdd a’r seintiau. Wedi’i chodi ar lo, llechi, haearn, copr a gwlân.
Iaith fyw hynaf Prydain, pymtheg canrif o frenhinoedd a thywysogion, seintiau a beirdd. Rhoddodd y Brythoniaid a ddaeth yn Gymry gyfreithiau Hywel Dda a chwedlau’r Mabinogi i’r byd. Codon nhw gapeli a chestyll, a chloddio’r glo a’r llechi a yrrodd ac a doiodd y byd. Drwy goncwest a’r Welsh Not, mae’r iaith wedi goroesi, ac mae’r genedl yma o hyd heddiw.
01 · Yr oesoedd
O helwyr oes yr iâ i’r Senedd. Dewiswch oes i ddarllen ei stori, ei phobl a’i lleoedd.
Oes I: 230,000 – 2500 CCNeanderthaliaid, helwyr oes yr iâ, y ffermwyr cyntaf a chodwyr y beddrodau cerrig mawr.
Oes II: 2500 CC – 48 OCMwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.
Oes III: 48 – 410 OCLlengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Oes IV: 410 – 800Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Oes V: 800 – 1100Rhodri, Hywel a Gruffudd: brenhinoedd a dynnodd Gymru ynghyd yn erbyn y Llychlynwyr a’r Saeson.
Oes VI: 1100 – 1282Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Oes VII: 1282 – 1485Gwrthryfeloedd yn erbyn y concwerwr, oes aur barddoniaeth, ac Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru.
Oes VIII: 1485 – 1700Brenin o Gymro, uno â Lloegr, Beibl Cymraeg, rhyfel cartref a’r capeli cyntaf.
Oes IX: 1700 – 1800Ysgolion ym mhob plwyf, deffroad mawr, emynau, ysgolheigion, telynorion a’r eisteddfod wedi’i haileni.
Oes X: 1800 – 1914Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Oes XI: 1914 – 1997Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Oes XII: 1997 – heddiwSenedd ei hun, cyfreithiau newydd, nod o filiwn o siaradwyr a chenedl yn canfod ei llais eto.
Y llinell amser
230,000 CC → heddiw
Dros 400 o ddigwyddiadau mewn trefn, pob un â ffynhonnell.
Ar y dydd hwn yn hanes Cymru
16 Tachwedd Heddiw
Ganed yr actor, y digrifwr a’r cyflwynydd teledu Griff Rhys Jones.
Wyddech chi?
Dan gyfraith Hywel Dda yn yr Oesoedd Canol, gallai gwraig a ymwahanai oddi wrth ei gŵr ar ôl saith mlynedd gymryd hanner eiddo’r cartref.FfynonellauThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986, tt. 310–311 (Saesneg)Cyfraith y gwragedd: os torrai priodas ar ôl saith mlynedd, roedd hawl gan y wraig i hanner popeth oedd ganddynt yn gyffredin.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia, yn dyfynnu Dafydd Jenkins (Saesneg)Os torrai’r briodas ar ôl saith mlynedd, roedd hawl gan y wraig i hanner y cyfan oedd ganddynt yn gyffredin.
02 · Erthyglau
Erthyglau ar y cwestiynau mawr: pam cymaint o gestyll, sut y goroesodd yr iaith, beth a gostiodd glo.
Erthygl · 20 mun NewyddPrif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 5 munBaner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.
Erthygl · 6 munYsgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.
Erthygl · 30 munCarneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.
Erthygl · 15 munYn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Erthygl · 5 munArf Gwent oedd yr arf a enillodd Crécy ac Agincourt yn gyntaf, ac yng nghoedydd a bylchau Cymru y dysgodd y Normaniaid ei ofni.
03 · Map
139 o leoedd hanesyddol ar un map o Gymru, pob un â’i stori, a theyrnasoedd Cymru’n newid drwy amser.
04 · Pobl
Tywysogion, beirdd, seintiau, gwyddonwyr, dyfeiswyr, cantorion ac arwyr y campau: 537 o bobl o bob oes, pob un â thudalen y gallwch ei rhannu.
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Dynes Goch PafilandHanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.
EfnysienBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.
Padarn SantBardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.
Lewis MorrisDilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.
Syr Pryce Pryce-JonesDavid James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.
GwenalltBardd yn Gymraeg ac yn Saesneg y mae ei geiriau, mewn llythrennau dau fetr o uchder, yn coroni Canolfan Mileniwm Cymru.
Gwyneth Lewis05 · Chwedlau
Hen chwedlau Cymru, wedi’u hadrodd o’r newydd, gyda’r hanes go iawn y tu ôl i bob un.
Llundain · Dinas EmrysMae tair gormes yn disgyn ar Ynys Prydain, ac mae dau frawd brenhinol yn eu trechu i gyd. Dyma sut y daeth y dreigiau i Ddinas Emrys.
Arberth, DyfedDaw niwl, mae Dyfed gyfan yn wag, ac mae tywysog amyneddgar yn ei hennill yn ôl â dim ond ei synnwyr.
Preseli · Porth Clais · Afon HafrenI ennill merch y cawr rhaid i dywysog ifanc gyflawni deugain o bethau amhosibl, a’r olaf yn helfa ar draws de Cymru gyfan.
Pennant Melangell, PowysMae ysgyfarnog dan helfa’n cuddio dan fantell gwraig sanctaidd, ac mae brenin Powys yn rhoi’r cwm iddi am byth.
06 · Iaith
Tyfodd y Gymraeg o’r Frythoneg, iaith a siaredid ar draws y rhan fwyaf o Brydain cyn y Rhufeiniaid. Mae ei barddoniaeth hynaf yn dyddio o tua 600 OC, ac mae’n dal yn iaith bob dydd i fwy na hanner miliwn o bobl.
Siaradwyr Cymraeg yn ôl y cyfrifiad
Canran y bobl tair oed a hŷn a allai siarad Cymraeg. Ni chynhaliwyd cyfrifiad yn 1941.
Nod strategaeth Cymraeg 2050 Llywodraeth Cymru yw miliwn o siaradwyr erbyn canol y ganrif.
Datgodiwr enwau lleoedd
Mae’r rhan fwyaf o enwau lleoedd Cymru yn disgrifio’r tir. Teipiwch enw i’w dorri’n ddarnau.
Geiriau i’w dysgu
Clywed enwau o’r hanes: Gwynedd, Deheubarth, Glyndŵr →
Lleisiau Cymraeg go iawn: siaradwyr o Lingua Libre a llais Cymraeg Prifysgol Bangor. Diolch i’r lleisiau
07 · Chwarae
Gemau i bob oed: llys brenhinol mewn 3D, stori rydych chi’n ei dewis, cwis, map ac enwau Cymraeg. Mae eich cynnydd yn cael ei gadw ar eich dyfais.
Stori rydych chi’n ei dewisAtebwch alwad Owain Glyndŵr fel saethydd, bardd neu farchog, a dewiswch eich ffordd drwy’r gwrthryfel.
Crwydro mewn 3DSafwch yn nyffryn Dyfrdwy ar 16 Medi 1400, y diwrnod y cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru.
Crwydro mewn 3DCerddwch i neuadd y tywysogion yn Aber, rhwng y mynyddoedd a’r môr, lle rhoddodd Llywelyn ei ateb yn 1282.
10 cwestiwnDeg cwestiwn o’r llinell amser a’r bobl. Mae pob rownd yn wahanol.
5 rowndRhowch gestyll, trefi a meysydd brwydr ar fap gwag. Pa mor agos allwch chi fynd?
Newydd bob dydd LlunDeg cwestiwn newydd bob dydd Llun, tri ar ben-blwyddi’r wythnos. Un cynnig yr un, a thabl y goreuon.
Crwydro mewn 3DDringwch i orthwr Llywelyn Fawr ar ei graig uwchben afon Lledr, a Moel Siabod y tu ôl iddo.
Crwydro mewn 3DCerddwch i brif lys Gwynedd ym Môn, lle’r oedd Llywelyn Fawr yn Dywysog Aberffraw.
Crwydro mewn 3DCroeswch y ffos i lys pren Owain Glyndŵr ar ei fryn gwyrdd, fel y canodd Iolo Goch iddo.
Rhowch gynnig ar eich enwBeth yw ystyr eich cyfenw? A beth fyddai eich enw yn oes y tywysogion?
Crwydro mewn 3DCerddwch i lys llinach yr Arglwydd Rhys ar ei graig uwchben Tywi, a dringwch y gorthwr crwn.
Crwydro mewn 3DCerddwch drwy un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd: y neuadd fawr, yr aelwyd, sedd y tywysog.
I blantGêm gof i ymwelwyr iau: parwch y gair Cymraeg â’i ystyr.
3 rowndRhowch bum digwyddiad yn eu trefn, yr hynaf yn gyntaf.
6 chwestiwnChwe chwestiwn i ganfod eich tebyg ymhlith y bobl a luniodd Gymru.
Cwisiau, gêm fap, enwau Cymraeg a mwy, gyda bathodynnau i’w casglu.
08 · Ffynonellau
Mae pob digwyddiad, lle a pherson ar y wefan hon yn cysylltu â ffynhonnell. Dyma’r llyfrau a’r casgliadau gorau i fynd ymhellach.
Llyfrau
Ar-lein
Pob un o’r llyfrau a’u hawduron, fesul cyfnod →
Mae’r dolenni i ddigwyddiadau unigol yn mynd i Wicipedia, sydd yn ei dro yn rhestru ffynonellau academaidd. Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘c.’ (circa). Map yn seiliedig ar ffiniau awdurdodau lleol; mae’r map teyrnasoedd yn fras.