Hanes Cymru: Cymru

Gwlad y brenhinoedd, y tywysogion, y cestyll, y beirdd a’r seintiau. Wedi’i chodi ar lo, llechi, haearn, copr a gwlân.

Iaith fyw hynaf Prydain, pymtheg canrif o frenhinoedd a thywysogion, seintiau a beirdd. Rhoddodd y Brythoniaid a ddaeth yn Gymry gyfreithiau Hywel Dda a chwedlau’r Mabinogi i’r byd. Codon nhw gapeli a chestyll, a chloddio’r glo a’r llechi a yrrodd ac a doiodd y byd. Drwy goncwest a’r Welsh Not, mae’r iaith wedi goroesi, ac mae’r genedl yma o hyd heddiw.

230,000 blwyddyn o hanes
1,400+ blwyddyn o farddoniaeth
827 o safleoedd cestyll yng Nghymru
538,300 siaradwr Cymraeg (2021)

01 · Yr oesoedd

Deuddeg oes Cymru

O helwyr oes yr iâ i’r Senedd. Dewiswch oes i ddarllen ei stori, ei phobl a’i lleoedd.

Oes I: 230,000 – 2500 CC

Oes y Cerrig

Pwy oedd pobl gyntaf Cymru, a phwy a gododd ei beddrodau cerrig mawr?

Neanderthaliaid, helwyr oes yr iâ, y ffermwyr cyntaf a chodwyr y beddrodau cerrig mawr.

Oes II: 2500 CC – 48 OC

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Pwy a gododd fryngaerau Cymru, a phwy oedd derwyddon Môn?

Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.

Oes III: 48 – 410 OC

Cymru Rufeinig

Sut y daliodd Brythoniaid Cymru eu tir yn erbyn Rhufain am ddeng mlynedd ar hugain?

Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.

Oes IV: 410 – 800

Oes y Seintiau

Pwy oedd y seintiau a roddodd eu henwau i gannoedd o leoedd yng Nghymru?

Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.

Oes V: 800 – 1100

Oes y Brenhinoedd

Sut y tynnodd Rhodri Mawr a Hywel Dda deyrnasoedd Cymru ynghyd?

Rhodri, Hywel a Gruffudd: brenhinoedd a dynnodd Gymru ynghyd yn erbyn y Llychlynwyr a’r Saeson.

Oes VI: 1100 – 1282

Oes y Tywysogion

Sut y daeth rheolwyr Gwynedd i hawlio awdurdod ledled Cymru?

Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.

Oes VII: 1282 – 1485

Cymru Glyndŵr

Pam y cododd Owain Glyndŵr, a beth oedd ei eisiau i Gymru?

Gwrthryfeloedd yn erbyn y concwerwr, oes aur barddoniaeth, ac Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru.

Oes VIII: 1485 – 1700

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Sut y helpodd Beibl Cymraeg 1588 yr iaith i oroesi?

Brenin o Gymro, uno â Lloegr, Beibl Cymraeg, rhyfel cartref a’r capeli cyntaf.

Oes IX: 1700 – 1800

Oes yr Adfywiad

Sut y daeth Cymru’n genedl o ddarllenwyr, emynau ac eisteddfodau?

Ysgolion ym mhob plwyf, deffroad mawr, emynau, ysgolheigion, telynorion a’r eisteddfod wedi’i haileni.

Oes X: 1800 – 1914

Y Gymru Ddiwydiannol

Sut y daeth glo, haearn a llechi Cymru i bweru’r byd?

Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.

Oes XI: 1914 – 1997

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Sut y brwydrodd pobl Cymru i achub eu hiaith?

Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.

Oes XII: 1997 – heddiw

Cymru Heddiw

Beth y mae Cymru wedi’i wneud â’i senedd ei hun?

Senedd ei hun, cyfreithiau newydd, nod o filiwn o siaradwyr a chenedl yn canfod ei llais eto.

Heddiw

Ar y dydd hwn yn hanes Cymru

16 Tachwedd Heddiw

  • 1953Ganed

    Griff Rhys Jones

    Ganed yr actor, y digrifwr a’r cyflwynydd teledu Griff Rhys Jones.

    Griff Rhys Jones
Y flwyddyn gyfan 528 o ddyddiadau, fesul diwrnod
Her y dydd Ym mha flwyddyn? Un digwyddiad newydd bob dydd. Chwe chynnig i ddyfalu’r flwyddyn. Chwe chynnig. Her newydd bob hanner nos.

Wyddech chi?

Dan gyfraith Hywel Dda yn yr Oesoedd Canol, gallai gwraig a ymwahanai oddi wrth ei gŵr ar ôl saith mlynedd gymryd hanner eiddo’r cartref.

Darllen yr hanes llawn →

02 · Erthyglau

Y straeon y tu ôl i’r dyddiadau

Erthyglau ar y cwestiynau mawr: pam cymaint o gestyll, sut y goroesodd yr iaith, beth a gostiodd glo.

Erthygl · 20 mun Newydd

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd

Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.

Erthygl · 5 mun

Cenedl o brotestwyr

Baner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.

Erthygl · 6 mun

Ysgolion hynaf Prydain

Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.

Erthygl · 30 mun

Llinellau ar draws y tir: llinellau ley a charneddau Cymru

Carneddau ar bennau’r mynyddoedd, meini hirion, bryngaerau, tomenni a hen eglwysi sy’n disgyn mewn llinell syth ar draws y tir. Alfred Watkins a’i hen ffyrdd syth, yr eglwysi a godwyd ar hen leoedd sanctaidd, ac wyth llinell ar draws Cymru, wedi’u mesur ar grid yr Arolwg Ordnans ei hun a’u tynnu ar y mapiau a ddefnyddiodd Watkins, gyda chyfeirnod grid pob safle.

Erthygl · 15 mun

Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru

Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.

Erthygl · 5 mun

Y bwa hir Cymreig

Arf Gwent oedd yr arf a enillodd Crécy ac Agincourt yn gyntaf, ac yng nghoedydd a bylchau Cymru y dysgodd y Normaniaid ei ofni.

Pob un o’r 46 erthygl Erthyglau ar gwestiynau mawr hanes Cymru, o 5 i 32 munud.

04 · Pobl

Y rhai a luniodd Gymru

Tywysogion, beirdd, seintiau, gwyddonwyr, dyfeiswyr, cantorion ac arwyr y campau: 537 o bobl o bob oes, pob un â thudalen y gallwch ei rhannu.

c. 31,000 BC

Dynes Goch Pafiland

Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop · Dynes Goch Pafiland★ Y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop (archaeoleg)

Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Dynes Goch Pafiland
Y Pedair Cainc

Efnysien

Hanner brawd Branwen, a dorrodd y pair (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Hanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.

Efnysien
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid · Lleurwg (Lles ap Coel) (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
fl. 6th century

Padarn Sant

Sefydlydd Llanbadarn Fawr · Padarn Sant (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

Padarn Sant
1701–1765

Lewis Morris

Bardd a mapiwr o Fôn (wedi’i gofnodi)

Bardd, ysgolhaig a syrfëwr o Fôn a fapiodd holl arfordir Cymru ac a arweiniodd adfywiad dysg Gymraeg y Morrisiaid.

Lewis Morris
1834–1920

Syr Pryce Pryce-Jones

Dyfeisiwr archebu drwy’r post · Syr Pryce Pryce-Jones★ Busnes archebu drwy’r post cyntaf y byd, y Drenewydd 1861 (wedi’i gofnodi)

Dilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.

Syr Pryce Pryce-Jones
1899–1968

Gwenallt

Bardd ffydd, diwydiant a Chymru (wedi’i gofnodi)

David James Jones o Bontardawe, enillydd y gadair ddwywaith, a ysgrifennodd am weithfeydd alcam ei fachgendod, ffermydd ei deulu yn Sir Gaerfyrddin, a’i ffydd yn Nuw ac yng Nghymru.

Gwenallt
born 1959

Gwyneth Lewis

Bardd Cenedlaethol cyntaf Cymru★ Bardd Cenedlaethol cyntaf Cymru, 2005 (wedi’i gofnodi)

Bardd yn Gymraeg ac yn Saesneg y mae ei geiriau, mewn llythrennau dau fetr o uchder, yn coroni Canolfan Mileniwm Cymru.

Gwyneth Lewis

Pob un o’r 537 o bobl → Cymru oedd y cyntaf

06 · Iaith

Cymraeg, iaith hynaf Prydain

Tyfodd y Gymraeg o’r Frythoneg, iaith a siaredid ar draws y rhan fwyaf o Brydain cyn y Rhufeiniaid. Mae ei barddoniaeth hynaf yn dyddio o tua 600 OC, ac mae’n dal yn iaith bob dydd i fwy na hanner miliwn o bobl.

Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl

Siaradwyr Cymraeg yn ôl y cyfrifiad

Canrif o ddirywiad, a’r frwydr yn ôl

Canran y bobl tair oed a hŷn a allai siarad Cymraeg. Ni chynhaliwyd cyfrifiad yn 1941.

0%20%40%60%189119211951198120211891: 54.4%54.4%1901: 49.9%1911: 43.5%1921: 37.1%1931: 36.8%1951: 28.9%1961: 26.0%1971: 20.8%1981: 18.9%1991: 18.7%2001: 20.8%20.8%2011: 19.0%2021: 17.8%17.8%

Nod strategaeth Cymraeg 2050 Llywodraeth Cymru yw miliwn o siaradwyr erbyn canol y ganrif.

Datgodiwr enwau lleoedd

Beth mae’r enw’n ei olygu?

Mae’r rhan fwyaf o enwau lleoedd Cymru yn disgrifio’r tir. Teipiwch enw i’w dorri’n ddarnau.

Geiriau i’w dysgu

  • Yma o hyd UM-a oh HEED‘still here’ yn Saesneg
  • Cymru am byth KUM-ree am BITH‘Wales for ever’ yn Saesneg
  • Naw NOW‘Nine’ yn Saesneg
  • Nos da nohs DAH‘Good night’ yn Saesneg
  • Penblwydd hapus pen-BLOO-ith HAP-iss‘Happy birthday’ yn Saesneg
  • Brython BRUTH-on‘a Briton (plural Brythoniaid)’ yn Saesneg
  • Mabinogi mab-in-OG-ee‘the four branches of old Welsh tales’ yn Saesneg
  • Hywel Dda HUH-wel THA‘Hywel the Good, the lawgiver’ yn Saesneg
  • Allanfa ahl-AN-va‘Exit’ yn Saesneg
  • Chwech KHWEKH‘Six’ yn Saesneg

Clywed enwau o’r hanes: Gwynedd, Deheubarth, Glyndŵr →

Lleisiau Cymraeg go iawn: siaradwyr o Lingua Libre a llais Cymraeg Prifysgol Bangor. Diolch i’r lleisiau

07 · Chwarae

Profwch eich hun

Gemau i bob oed: llys brenhinol mewn 3D, stori rydych chi’n ei dewis, cwis, map ac enwau Cymraeg. Mae eich cynnydd yn cael ei gadw ar eich dyfais.

Stori rydych chi’n ei dewis

Marchogaeth gyda Glyndŵr, 1400

Atebwch alwad Owain Glyndŵr fel saethydd, bardd neu farchog, a dewiswch eich ffordd drwy’r gwrthryfel.

Crwydro mewn 3D

Glyndyfrdwy mewn 3D

Safwch yn nyffryn Dyfrdwy ar 16 Medi 1400, y diwrnod y cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru.

Crwydro mewn 3D

Garth Celyn mewn 3D

Cerddwch i neuadd y tywysogion yn Aber, rhwng y mynyddoedd a’r môr, lle rhoddodd Llywelyn ei ateb yn 1282.

10 cwestiwn

Y cwis

Deg cwestiwn o’r llinell amser a’r bobl. Mae pob rownd yn wahanol.

5 rownd

Ble yng Nghymru?

Rhowch gestyll, trefi a meysydd brwydr ar fap gwag. Pa mor agos allwch chi fynd?

Newydd bob dydd Llun

Cwis yr wythnos

Deg cwestiwn newydd bob dydd Llun, tri ar ben-blwyddi’r wythnos. Un cynnig yr un, a thabl y goreuon.

Crwydro mewn 3D

Dolwyddelan mewn 3D

Dringwch i orthwr Llywelyn Fawr ar ei graig uwchben afon Lledr, a Moel Siabod y tu ôl iddo.

Crwydro mewn 3D

Aberffraw mewn 3D

Cerddwch i brif lys Gwynedd ym Môn, lle’r oedd Llywelyn Fawr yn Dywysog Aberffraw.

Crwydro mewn 3D

Sycharth mewn 3D

Croeswch y ffos i lys pren Owain Glyndŵr ar ei fryn gwyrdd, fel y canodd Iolo Goch iddo.

Rhowch gynnig ar eich enw

Enwau Cymraeg

Beth yw ystyr eich cyfenw? A beth fyddai eich enw yn oes y tywysogion?

Crwydro mewn 3D

Dinefwr mewn 3D

Cerddwch i lys llinach yr Arglwydd Rhys ar ei graig uwchben Tywi, a dringwch y gorthwr crwn.

Crwydro mewn 3D

Llys Rhosyr mewn 3D

Cerddwch drwy un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd: y neuadd fawr, yr aelwyd, sedd y tywysog.

I blant

Parau geiriau

Gêm gof i ymwelwyr iau: parwch y gair Cymraeg â’i ystyr.

3 rownd

Her y llinell amser

Rhowch bum digwyddiad yn eu trefn, yr hynaf yn gyntaf.

6 chwestiwn

Pa ffigwr o hanes ydych chi?

Chwe chwestiwn i ganfod eich tebyg ymhlith y bobl a luniodd Gymru.

Pob un o’r 16 gêm

Cwisiau, gêm fap, enwau Cymraeg a mwy, gyda bathodynnau i’w casglu.

08 · Ffynonellau

Darllen pellach

Mae pob digwyddiad, lle a pherson ar y wefan hon yn cysylltu â ffynhonnell. Dyma’r llyfrau a’r casgliadau gorau i fynd ymhellach.

Llyfrau

Ar-lein

Pob un o’r llyfrau a’u hawduron, fesul cyfnod →

Mae’r dolenni i ddigwyddiadau unigol yn mynd i Wicipedia, sydd yn ei dro yn rhestru ffynonellau academaidd. Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘c.’ (circa). Map yn seiliedig ar ffiniau awdurdodau lleol; mae’r map teyrnasoedd yn fras.