Hanes Cymru / Chwedlau

Un chwedl ar ddeg

Y Mabinogion

Chwedlau mawr Cymru’r Oesoedd Canol: Pedair Cainc y Mabinogi, y chwedlau brodorol a’r tair rhamant, a gadwyd am chwe chan mlynedd yn y Llyfr Gwyn a’r Llyfr Coch.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Beth yw’r Mabinogion?

Y Mabinogion yw’r enw a roddir ar un chwedl ar ddeg a ysgrifennwyd yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol. Maent ymhlith straeon gorau Ewrop yr Oesoedd Canol a rhai o’r straeon rhyddiaith cynharaf a ysgrifennwyd yn unman ym Mhrydain: chwedlau am frenhinoedd a swynwyr, cewri a rhai sy’n newid eu ffurf, teithiau i Annwn a helfeydd ar draws y wlad, wedi’u gosod yng ngwlad go iawn Cymru, yn Arberth a Harlech, yn Ardudwy ac Arfon, ar y Preseli ac ar lannau Hafren.

Am ganrifoedd fe’u hadroddwyd ar lafar gan y cyfarwyddiaid, storïwyr proffesiynol llysoedd Cymru, a’u gwyddai ar eu cof. Fe’u hysgrifennwyd rhwng yr unfed ganrif ar ddeg a’r drydedd ganrif ar ddeg, a gellir clywed llais y cyfarwydd ynddynt o hyd: yn yr ymadroddion a ailadroddir, y rhestrau o enwau, a’r diweddglo sy’n troi at y gwrandawr.

A siarad yn fanwl, y Mabinogi yw’r Pedair Cainc yn unig, a phob un yn gorffen â’r geiriau ‘ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi’. Unwaith yn unig y ceir y ffurf ‘Mabinogion’ yn y llawysgrifau, ond fe’i dewiswyd gan yr Arglwyddes Charlotte Guest yn deitl i’w chyfieithiad, a dyna enw’r casgliad cyfan byth ers hynny. Mae’n debyg mai ar y gair mab y seiliwyd y gair, ac efallai mai ‘chwedlau ieuenctid’, neu ‘chwedl’ yn syml, oedd ei ystyr gyntaf.

Y Llyfr Gwyn a’r Llyfr Coch

Daw bron y cwbl sydd gennym o’r chwedlau o ddau lyfr mawr, y ddau dros chwe chan mlwydd oed.

Llyfr Gwyn RhydderchTua 1350. Ysgrifennwyd i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barc Rhydderch, ger Llangeitho yng Ngheredigion, noddwr mawr i feirdd Cymru. Heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.
Llyfr Coch HergestTua 1382 hyd 1410. Ysgrifennwyd yn bennaf gan y copïydd Hywel Fychan i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe. Fe’i henwyd ar ôl Llys Hergest, ger Ceintun, lle’i cadwyd am gyfnod. Heddiw yng Ngholeg Iesu, Rhydychen.
Darnau hŷnMae rhannau o Branwen a Manawydan, ac o’r rhamantau, wedi goroesi mewn llawysgrifau Cymraeg o’r drydedd ganrif ar ddeg, gan mlynedd cyn y ddau lyfr mawr.

Rhyngddynt mae’r ddau lyfr yn cadw’r casgliad cyfan, a llawer mwy: barddoniaeth Gymraeg o Daliesin hyd at Feirdd y Tywysogion, hanes brenhinoedd Prydain, y Trioedd, a llyfrau cyfraith a meddygaeth. Yn y Llyfr Coch yn unig y goroesodd Breuddwyd Rhonabwy. Heb ofal y teuluoedd a dalodd am y llyfrau hyn, a’r copïwyr a’u hysgrifennodd, byddai’r chwedlau wedi’u colli.

Yr Arglwyddes Charlotte Guest

Cyrhaeddodd y chwedlau’r byd ehangach drwy wraig hynod. Roedd yr Arglwyddes Charlotte Guest, 1812 hyd 1895, yn wraig i John Josiah Guest, meistr gwaith haearn mawr Dowlais ym Merthyr Tudful. Daeth i Gymru’n briodferch ifanc, dysgodd Gymraeg, a rhwng 1838 ac 1845 cyhoeddodd y chwedlau yn Gymraeg ac yn Saesneg, gyda nodiadau hir, mewn saith rhan gain.

Gweithiodd gydag ysgolheigion Cymreig: John Jones, Tegid, a oedd wedi copïo’r Llyfr Coch â llaw yn Rhydychen, a Thomas Price, Carnhuanawc. Rhoddodd hi ei enw i’r casgliad, ac at yr un chwedl ar ddeg ychwanegodd ddeuddegfed, Hanes Taliesin, stori geni’r bardd, o lawysgrif ddiweddarach. Darllenwyd ei chyfieithiad ar draws Ewrop ac America, a chymerodd Tennyson ei Geraint hi ar gyfer ei Idylls of the King.

Cyfieithwyd y chwedlau lawer gwaith ers hynny, gan gynnwys gan Gwyn Jones a Thomas Jones yn 1948 a chan Sioned Davies yn 2007, ac fe’u darllenir yn y Gymraeg wreiddiol mewn ysgolion a phrifysgolion ledled Cymru.

Arthur yn y chwedlau

Mae Arthur yn cynnal llys mewn pump o’r un chwedl ar ddeg. Yn Culhwch ac Olwen, yr hynaf ohonynt, mae ei lys yng Nghelli Wig yng Nghernyw a’i enw yw ‘penteyrnedd yr ynys hon’. Ym Mreuddwyd Rhonabwy mae’n gwersylla ar lan Hafren ar drothwy brwydr Baddon. Yn y tair rhamant mae ei lys yng Nghaerllion ar Wysg, yng nghalon Gwent, y deyrnas lle, yn ôl traddodiad Cymru, y teyrnasai Arthur fel Athrwys ap Meurig.

Pedair Cainc y Mabinogi

Pedair chwedl gysylltiedig am dai brenhinol Dyfed a Gwynedd. Mae Pryderi, mab Pwyll a Rhiannon, yn ymddangos yn y pedair.

Y chwedlau brodorol

Pedair chwedl heb batrwm estron, wedi’u gwreiddio yn hanes a llên hynaf Ynys Prydain.

Breuddwyd Macsen Wledig

Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer yn Aber Seint, yn cael Elen yn Arfon, ac mae gwŷr Prydain yn ennill Rhufain ac yn ymsefydlu yn Llydaw.

Breuddwyd Macsen WledigDarllen y chwedl →

Breuddwyd Rhonabwy

Yn nyddiau Madog ap Maredudd, brenin Powys, mae milwr o’r enw Rhonabwy’n llochesu mewn tŷ myglyd, truenus ac yn gorwedd i gysgu ar groen llo melyn. Am dair nos a thri diwrnod mae’n breuddwydio. Gwêl Arthur yn gwersylla ar lan Hafren yn Rhyd-y-groes ar drothwy brwydr Baddon, a’i lu’n disgleirio ym mhob lliw. Mae Arthur yn eistedd yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain ab Urien, ac wrth iddynt chwarae mae brain Owain a llanciau Arthur yn ymladd brwydr eu hunain. Mae’r chwedl yn gorffen drwy ddweud nad oes bardd na chyfarwydd a ŵyr y freuddwyd heb lyfr, oherwydd holl liwiau’r meirch, yr arfau a’r baneri.

Breuddwyd Rhonabwy

Y tair rhamant

Chwedlau am farchogion yn llys Arthur yng Nghaerllion. Mae tair cerdd Ffrangeg gan Chrétien de Troyes yn adrodd yr un straeon; dadleuir o hyd ai o’r Ffrangeg y daeth y Gymraeg, ai o’r Gymraeg y daeth y Ffrangeg, ynteu’r ddwy o chwedlau Brythonig hŷn. Mae eu henwau, eu lleoedd a’u dweud yn Gymreig drwyddynt draw.

Owain, neu Iarlles y Ffynnon

Yng Nghaerllion mae’r marchog Cynon yn sôn am ffynnon mewn cwm pell: tywallt ddŵr ar ei llech ac fe dorr storm, a daw marchog du allan i ymladd. Mae Owain ab Urien yn mynd yno, yn trechu’r marchog ac, â help y forwyn gall Luned a’i modrwy anweledig, yn priodi Iarlles y Ffynnon. Yna mae’n ei hanghofio, am dair blynedd yn llys Arthur, ac yn crwydro’r diffeithwch o’i gof gan alar. Mae’n achub llew rhag sarff, mae’r llew’n ei ddilyn fel ci, ac o’r diwedd mae’n ennill ei arglwyddes yn ôl. Roedd Owain ab Urien yn frenin go iawn ar Reged, a ganmolwyd gan Daliesin.

Owain, neu Iarlles y Ffynnon

Peredur fab Efrog

Megir Peredur yn nyfnder y goedwig gan ei fam, a gollodd ei gŵr a chwe mab i ryfel ac sydd am ei gadw rhagddo. Ond un diwrnod gwêl dri marchog yn mynd heibio, ac ni all dim ei atal rhag eu dilyn i lys Arthur. Yn syml ac yn gryf, tyf yn bennaf o’r marchogion. Yn neuadd ei ewythr gwêl orymdaith ryfedd: gwaywffon yn ffrydio gwaed, a phen gŵr ar ddysgl fawr. Chwedl ei ymchwil i’w deall yw’r fersiwn Gymraeg o’r stori a eilw’r Ffrancwyr y Greal.

Peredur fab Efrog

Geraint fab Erbin

Ar ddydd hela’r carw gwyn, mae Geraint yn marchogaeth allan i ddial sarhad ar Wenhwyfar, brenhines Arthur. Ar y ffordd mae’n cwrdd ag Enid, merch i arglwydd a gollodd bopeth, yn ymladd drosti, ac yn ei hennill. Yn ddiweddarach, gan ei hamau ar gam, mae’n gwneud iddi farchogaeth o’i flaen yn fud drwy wlad beryglus. Dro ar ôl tro mae hi’n torri’r tawelwch i’w rybuddio o berygl, nes iddo weld ei ffyddlondeb o’r diwedd a’u cariad yn gyfan eto. Canmolir Geraint ab Erbin, brenin Dyfnaint, mewn cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin am ei ran ym mrwydr Llongborth.

Geraint fab Erbin

A deuddegfed: Taliesin

Ychwanegodd yr Arglwyddes Charlotte Guest stori geni’r bardd at ei Mabinogion. Mewn llawysgrif ddiweddarach y mae, ond i’r un byd y perthyn.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf