Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Pennod 10
1800 – 1914
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
O’r 1750au ymlaen daeth Cymru’n bwerdy diwydiannol. Merthyr Tudful oedd prifddinas haearn y byd, toeodd llechi Gwynedd ddinasoedd ar draws y byd, ac erbyn 1913 roedd maes glo’r de yn allforio mwy o lo nag unman arall ar y ddaear. Daeth diwydiant â chaledi a phrotest hefyd: lluniodd Gwrthryfel Merthyr, y Siartwyr yng Nghasnewydd a Helyntion Beca wleidyddiaeth radical Gymreig.
Ail-luniodd diwydiant y bobl yn ogystal â’r tir. Tyfodd y boblogaeth o lai na 600,000 yn 1801 i bron i ddwy filiwn a hanner yn 1911, a daeth y capel yn ganolbwynt bywyd Cymraeg. Pan wawdiodd adroddiad y llywodraeth yn 1847, y Llyfrau Gleision, iaith a moesau’r Cymry, porthodd y dicter a achosodd deimlad cenedlaethol newydd. Cymerodd yr Eisteddfod Genedlaethol ei ffurf fodern yn 1861, hwyliodd ymfudwyr am Batagonia yn 1865, agorodd coleg prifysgol yn Aberystwyth yn 1872, ac erbyn 1907 roedd gan Gymru lyfrgell genedlaethol ac amgueddfa genedlaethol ei hun.
Mae Mary Jones, 15 oed, yn cerdded tua 26 milltir yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg. Mae ei stori’n helpu i ysbrydoli Cymdeithas y Beibl.
Taith Mary JonesMae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.
Robert Owen yn New LanarkMae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
Y locomotif rheilffordd cyntafMae traphont ddŵr Thomas Telford yn cario’r gamlas 38 metr uwchben Afon Dyfrdwy.
Agor PontcysyllteMae rheilffordd Abertawe a’r Mwmbwls yn cludo teithwyr sy’n talu, y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr cyntaf yn y byd.
Rheilffordd y MwmbwlsMae Methodistiaid Calfinaidd Cymru yn ordeinio’u gweinidogion eu hunain ac yn gadael Eglwys Loegr. Daw Cymru’n genedl o gapeli.
Y Methodistiaid yn ymwahanuCyhoeddir rhifyn cyntaf Seren Gomer yn Abertawe, y papur newydd wythnosol cyntaf yn Gymraeg.
Seren GomerMae’r Llynges Frenhinol yn symud ei dociau i Ddoc Penfro. Dros y ganrif nesaf mae’n lansio mwy na 250 o longau, pump ohonynt yn gychod brenhinol.
Doc PenfroYng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.
Yr Orsedd yn ymuno â’r EisteddfodMae William Buckland yn cloddio yn ogof Goat’s Hole ar Benrhyn Gŵyr ac yn dod o hyd i sgerbwd wedi’i liwio’n goch. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Darganfod Dynes Goch PafilandMae pont grog Thomas Telford yn cysylltu Ynys Môn â’r tir mawr, gan gludo’r ffordd o Lundain i Gaergybi ac Iwerddon.
Pont y BorthMae ffwrneisi rhan isaf cwm Tawe yn cynhyrchu’r rhan fwyaf o gopr Prydain. Daw Abertawe’n brifddinas copr y byd.
CopperopolisMae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrDiddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.
Diddymu’r dreth ar lechiMae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.
Agor Rheilffordd FfestiniogMae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.
Y Mabinogion yn SaesnegMae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.
Casnewydd a Merched BecaMae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.
Doc cyntaf CaerdyddMae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.
Rheilffordd Cwm TafMae William Grove o Abertawe yn adeiladu ei fatri nwy, y gell danwydd gyntaf, sy’n gwneud trydan o hydrogen ac ocsigen.
Y gell danwyddMae ffermwyr wedi’u gwisgo fel menywod, dan arweiniad ‘Beca’, yn dymchwel tollbyrth atgas ar draws gorllewin Cymru. Diwygir y tollau y flwyddyn ganlynol.
Merched BecaGyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.
Dowlais, y mwyaf yn y bydMae adroddiad gan y llywodraeth yn beio’r Gymraeg am ‘anwybodaeth’ honedig y bobl, gan ennyn dicter hirhoedlog.
Brad y Llyfrau GleisionMae pont diwbiau haearn Robert Stephenson yn cludo’r rheilffordd dros y Fenai.
Pont BritanniaMae Evan a James James o Bontypridd yn cyfansoddi’r gân a ddaw’n anthem genedlaethol.
Hen Wlad Fy NhadauDarllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.
Detholiad naturiolMae llong sy’n cludo cloddwyr aur adref o Awstralia yn cael ei dryllio ger Moelfre mewn corwynt. Bu farw tua 450 o bobl.
Storm y Royal CharterCynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.
Yr Eisteddfod GenedlaetholMae Pryce Pryce-Jones o’r Drenewydd yn dechrau anfon gwlanen Gymreig drwy’r post, y busnes archebu drwy’r post cyntaf yn y byd. Mae’r Frenhines Victoria ymhlith ei gwsmeriaid.
Geni archebu drwy’r postMae’r Mimosa yn glanio 153 o ymfudwyr ym Mhatagonia. Mae’r Gymraeg yn dal i gael ei siarad yn yr Ariannin heddiw.
Y WladfaRheilffordd Ffestiniog yw’r rheilffordd gul gyntaf yn y byd i gludo teithwyr ag ager, ac mae peirianwyr yn dod o bell i’w hastudio.
Rheilffordd Ffestiniog yn cludo teithwyrMae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.
Etholiad 1868Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.
Y Welsh NotMae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.
Frances Hoggan, meddygMae injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, yn tynnu 112 o wagenni i fyny Rheilffordd Ffestiniog o flaen Comisiwn Ymerodrol Rwsia a pheirianwyr o India. Mae rheilffyrdd cul yn lledu ar draws y byd.
Little WonderMae’r Ddeddf Addysg Elfennol yn sefydlu byrddau ysgol i roi ysgol o fewn cyrraedd pob plentyn yng Nghymru a Lloegr. Nid yw’n dweud gair am y Gymraeg: Saesneg yw’r gwersi, y llyfrau a’r profion.
Y Ddeddf AddysgMae Coleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth, wedi’i dalu’n rhannol gan geiniogau aelodau’r capeli.
Prifysgol i GymruYng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
Sefydlu undeb y chwarelwyrMae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.
MyfanwySefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam ac mae Cymru’n chwarae’r Alban yn ei gêm ryngwladol gyntaf, y trydydd tîm cenedlaethol hynaf yn y byd.
Cymdeithas Bêl-droed CymruMae David Edward Hughes yn dangos ei feicroffon carbon, cyndad pob meicroffon ers hynny. Mae’n rhoi’r ddyfais i’r byd heb batent.
Y meicroffonMae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
Cranogwen yn golygu Y FrythonesMae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.
Tre’r SosbanY Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.
Deddf Cau ar y SulDaw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.
Undeb Rygbi CymruMae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.
Colegau yng Nghaerdydd a BangorMae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.
Dr William Price ac amlosgiYn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.
Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolionSefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.
Cymru FyddMae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.
Agor y Gyfnewidfa LoMae Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yn creu ysgolion uwchradd sirol, flynyddoedd cyn bod gan Loegr drefn debyg.
Ysgolion i bob sirMae David Davies, Llandinam, a’r perchnogion glo yn agor Dociau’r Barri. Erbyn 1913 y Barri yw porthladd glo prysuraf y byd.
Agor Dociau’r BarriMae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.
Ethol Lloyd GeorgeMae’r cyfrifiad yn holi am iaith am y tro cyntaf: mae mwy na hanner pobl Cymru yn siarad Cymraeg.
Y Gymraeg yn y cyfrifiadMae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.
Prifysgol CymruMae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.FfynonellauMarconi in South Wales ↗Cylchlythyr Cymdeithas Cyn-weithwyr Marconi, 2021 (Saesneg)Ar 13 Mai 1897 anfonodd Marconi y neges ddiwifr gyntaf erioed dros fôr agored, ar draws Môr Hafren rhwng Ynys Echni a Thrwyn Larnog. Y neges: “Are you ready”.Lavernock ↗Wikipedia, ar sail dyddiadur George Kemp (Saesneg)Ddydd wrth ddydd, 10 i 13 Mai 1897: offer Preece ar Ynys Echni, offer Marconi yn Larnog, yr erial hirach, a’r negeseuon ‘Are you ready?’, ‘Can you hear me?’, ‘Yes, loud and clear.’
Radio dros y môrSefydlir Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Daw’r ‘Ffed’ yn llais i’r maes glo am hanner canrif.
Y FfedMae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.
Llechi Cymru ar eu hanterthDaw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.
Y Llydawiaid yn yr OrseddMae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.
Streic Fawr y PenrhynMae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.
Keir Hardie dros FerthyrDan arweiniad Lloyd George, mae cynghorau sir Cymru yn gwrthod gweithredu Deddf Addysg 1902.
Gwrthryfel CymruMae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.
Diwygiad 1904Llofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.
Y siec filiwn punt gyntafMae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.
Cymru’n curo’r Crysau DuonGwneir Caerdydd, a dyfodd yn gyfoethog ar lo, yn ddinas. Cyn hir mae ei chanolfan ddinesig wen ym Mharc Cathays yn un o’r gorau ym Mhrydain.
Caerdydd yn dod yn ddinasMae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.
Y Llyfrgell a’r Amgueddfa GenedlaetholMae Cymru’n curo Lloegr, yr Alban, Iwerddon a Ffrainc mewn un tymor, y Gamp Lawn gyntaf yn hanes rygbi.
Y Gamp Lawn gyntafTelir y pensiynau henoed cyntaf, a gyflwynwyd gan y Canghellor o Gymro David Lloyd George.
Y pensiynau henoed cyntafMae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.
Terfysgoedd TonypandyYn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.
Terfysgoedd LlanelliMae ffrwydrad ym Mhwll yr Universal yn lladd 439 o ddynion a bechgyn, y trychineb glofaol gwaethaf ym Mhrydain. Mae cynnyrch glo Cymru ar ei uchaf yr un flwyddyn.
SenghennyddMae maes glo’r de yn cyrraedd ei anterth: 56 miliwn tunnell o lo, a 232,800 o ddynion yn gweithio yn ei byllau.
Anterth y gloArloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesDilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.
John FrostFicer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
Thomas Price (Carnhuanawc)Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.
William Crawshay IIO’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
Betsi CadwaladrMab y chwarelwr o Lanymynech y gyrrodd ei ddyfeisiadau’r oes ddiwydiannol: y mul nyddu hunanweithiol, a’r peiriannau a wnâi beiriannau.
Richard RobertsFe’i ganed ger Conwy a daeth yn gerflunydd Prydeinig enwocaf ei ddydd, gan weithio yn Rhufain am bron i hanner can mlynedd.
John GibsonCenhadwr o Gymro a roddodd, gyda’i gyd-Gymro David Jones, iaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar, yn 1835.
David GriffithsYsgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.
John Jones (Tegid)Y glöwr a’r halier a arweiniodd weithwyr Merthyr yng ngwrthryfel 1831, ac yr arbedwyd ei fywyd tra aeth Dic Penderyn i’r crocbren.
Lewsyn yr HeliwrMeistr haearn o Gwm Nedd a wnaeth haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn yn 1837 ac a aeth â’r dull i Bennsylvania.
David ThomasSiartydd, derwydd a meddyg llysieuol yr arweiniodd ei amlosgiad o’i fab bach at gyfreithloni amlosgi.
Dr William PriceNoddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.
Arglwyddes LlanoferThomas Rees o Fynachlog-ddu, a arweiniodd ymosodiad cyntaf Merched Beca ar dollborth, yn Efail-wen yn 1839.
Twm CarnabwthCrogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Dic PenderynYmgyrchydd o Fôn a wnaeth fwy na neb i roi i Gymru ei hysgolion, ei choleg prifysgol cyntaf a’r Eisteddfod Genedlaethol fodern.
Syr Hugh OwenGwehydd Pontypridd a’i fab y telynor a gyfansoddodd Hen Wlad Fy Nhadau yn Ionawr 1856, anthem genedlaethol Cymru.
Evan James a James JamesBarnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.
Syr William GroveAS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.
Henry RichardDysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.
Arglwyddes Charlotte GuestPeiriannydd o Ferthyr a sefydlodd y gwaith haearn a thref Hughesovka yn Wcráin yn 1869, y ddinas a elwir heddiw’n Donetsk.
John HughesCyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.
Thomas GeeArloeswr ffotograffiaeth o Abertawe y mae ei lluniau hamddenol o deulu, plant ac anifeiliaid o’r 1850au yn cynnwys y llun hynaf y gwyddys amdano o ddyn eira.
Mary DillwynMab llifiwr o Landinam a adeiladodd reilffyrdd ar draws canolbarth Cymru, suddo pyllau cyfoethocaf y Rhondda ac adeiladu Dociau’r Barri.
David Davies, LlandinamLlafurwr o Fôn ar gei llechi Bangor a ddysgodd seryddiaeth ei hun, a luniodd lensys a drychau ei delesgopau ei hun, ac a ysgrifennodd ac a ddarlithiodd am y sêr yn Gymraeg.
John Jones, SeryddwrGweinidog o’r Bala a freuddwydiodd am famwlad Gymraeg dros y môr ac a arweiniodd y cynllun i wladychu Patagonia.
Michael D. JonesFe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.
Alfred Russel WallaceMab fferm o gyffiniau Dinbych a dynnodd y ffotograff cyntaf i ddangos mai troell yw nifwl Andromeda, yn 1888.
Isaac RobertsDyfeisiwr o deulu o Gorwen a adeiladodd y meicroffon carbon yn 1878 ac a oedd y cyntaf i anfon a derbyn tonnau radio, yn 1879.
David Edward HughesJohn Ceiriog Hughes, telynegwr mwyaf annwyl Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ysgrifennodd eiriau llawer o’r caneuon y mae’r Cymry’n eu canu o hyd.
CeiriogWilliam Thomas o Ynys-ddu yng Ngwent, bardd meddylgar mawr Cymru oes Victoria, a geisiodd ystyr bywyd yn ei gerdd hir Y Storm wedi marw’r ferch a garai.
IslwynMab i deulu o feddygon esgyrn o Fôn; achubodd sblint Thomas ddegau o filoedd o fywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Hugh Owen ThomasDilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.
Syr Pryce Pryce-JonesPeiriannydd o Gaernarfon a ddaeth â’r ffôn i Brydain ac a gefnogodd neges ddiwifr gyntaf Marconi dros y môr, o Gymru yn 1897.
Syr William PreeceY gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.
CaradogTeiliwr o’r Wyddgrug y gwnaeth ei nofelau Rhys Lewis ac Enoc Huws ef yn nofelydd Cymraeg mwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Daniel OwenArgraffydd o Gaernarfon a helpodd i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, adeiladu ei rheilffordd a rhoi ei enw i dref Trelew.
Lewis JonesPerchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.
George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd PenrhynSarah Jane Rees o Langrannog, athrawes morwriaeth, bardd buddugol a golygydd cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
CranogwenMeddyg y Frenhines Fictoria o Wynfe yn Sir Gaerfyrddin, y sefydlodd ei gasgliad mawr o lawysgrifau Lyfrgell Genedlaethol Cymru.
Syr John WilliamsY bachgen fferm o Bonterwyd a ddaeth yn athro Celteg cyntaf Rhydychen, a gasglodd lên gwerin Cymru, ac a fu’n brifathro Coleg Iesu.
Syr John RhŷsBachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.
Joseph ParryFe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.
Syr Henry Morton StanleyY cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.
William John ParryGaned yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.
Frances HogganMab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.
Syr Samuel GriffithY nofelydd o Abertawe a gymerodd waith sinc dyledus ei thad yn 1892, a dalodd bob dyledwr a’i wneud yn llwyddiant, un o’r menywod cyntaf i redeg busnes diwydiannol mawr ym Mhrydain.
Amy DillwynSaer o Saundersfoot a gafodd batent ar beiriant hedfan yn 1894. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i hedfanodd yn 1896, saith mlynedd cyn y brodyr Wright.
Bill FrostY gweinidog a’r ysgrifwr o Abergele a alwodd ar y Cymry i ddefnyddio’u hiaith eu hunain ym mhob rhan o fywyd, ac y mae ei ryddiaith ymhlith y gorau yn y Gymraeg.
Emrys ap IwanY bardd o weithiwr haearn o Dreboeth y mae ei emyn Calon Lân yn cael ei ganu gan bob tyrfa Gymreig, o’r capel i’r stadiwm rygbi.
GwyrosyddArweinydd y chwarelwyr o Fynydd Llandygái a arweiniodd ddynion y Penrhyn yn anghydfod 1896 ac a safodd wrth eu hochr yn gynghorwr drwy Streic Fawr 1900–1903.
William Hugh Williams (Arafon)Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.
Elizabeth Phillips HughesLlawfeddyg o’r Rhyl, un o’r cyntaf yn y byd i ddefnyddio pelydr-X i drin claf, a achubodd filoedd o filwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.
Syr Robert JonesHanesydd o Lanuwchllyn a ysgrifennodd i bobl gyffredin Cymru, sefydlodd Cymru’r Plant a rhoi’r Gymraeg yn ôl yn yr ysgolion.
Syr O. M. EdwardsMab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.
Tom EllisYr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.
Clara Novello DaviesMab Michael D. Jones a fapiodd diroedd y gwladfawyr Cymreig ym Mhatagonia ac a fforiodd ddyffrynnoedd yr Andes.
Llwyd ap IwanBrodyr o haearnwerthwyr Stryd Stepney, Llanelli, a ddyfeisiodd yr olwyn sbâr yn 1904. Yn India gelwir olwyn sbâr yn ‘stepney’ o hyd.
Thomas a Walter DaviesPêl-droediwr o’r Waun a chwaraeodd dros Gymru am 25 mlynedd, helpodd i sefydlu undeb y chwaraewyr a chwarae mewn rownd gynderfynol Cwpan FA yn 49 oed.
Billy MeredithIs-swyddog o Rosili, un o bump o griw Scott a gyrhaeddodd Begwn y De ar 17 Ionawr 1912.
Edgar EvansCyn-löwr o Gasllwchwr y taniodd ei bregethu’r diwygiad crefyddol mawr olaf yng Nghymru.
Evan Roberts
Traphont Pontcysyllte 1805
Merthyr Tudful 1831
Blaenafon 1789
Tirwedd Llechi 1900
Pont y Borth 1826
Llyfrgell Genedlaethol Cymru 1907
Gwaith Copr yr Hafod 1810
Westgate, Casnewydd 1839
Tonypandy 1910
Senghennydd 1913
Castell Penrhyn 1820s
Pwll Mawr, Blaenafon 1880
Llechwedd, Blaenau Ffestiniog 1846
Llanfairpwllgwyngyll 1860s
Trwyn Larnog 1897Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf