

O tua 600 hyd heddiw
Llenyddiaeth Cymru
Pedwar can mlynedd ar ddeg o farddoniaeth a rhyddiaith: beirdd cyntaf yr Hen Ogledd, beirdd y tywysogion, Dafydd ap Gwilym, Beibl 1588, yr emynau a cherddi’r gadair heddiw.
Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Mae llenyddiaeth Gymraeg ymhlith yr hynaf yn Ewrop. Canwyd ei cherddi cyntaf tua’r flwyddyn 600, cyn llunio’r gerdd gyntaf yn Saesneg, a gellir eu darllen o hyd yn yr iaith y’u lluniwyd ynddi. Am bedair canrif ar ddeg ni thorrodd yr edau: o feirdd yr Hen Ogledd i feirdd y tywysogion, o Ddafydd ap Gwilym i Feibl William Morgan, o emynau Pantycelyn i gerddi’r gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol heddiw.
Goroesodd am fod Cymru’n parchu ei beirdd. Rhoddodd cyfraith Hywel Dda sedd i’r pencerdd wrth ochr y brenin. Talodd teuluoedd i gopïwyr gopïo’r hen gerddi ar femrwn. Rhoddodd argraffwyr, pregethwyr ac athrawon lyfrau ym mhob cartref. Yn fwy na dim, dysgodd pobl gyffredin y cerddi ar eu cof a’u trosglwyddo.
Trioedd Ynys Prydain Cof Ynys Prydain, wedi’i gadw fesul tri.
Llyfrau mawr Cymru Y Llyfr Du, y Llyfr Coch, Llyfrau Aneirin a Thaliesin, a Beibl 1588.
Llawysgrifau canoloesol Cymru Pob llyfr mawr a ysgrifennwyd â llaw yng Nghymru’r Oesoedd Canol, a ble i’w ddarllen ar-lein.
Brutus o Gaerdroea Brenin cyntaf y Brythoniaid, a’r Brut a adroddodd ei hanes.
Y Mabinogion Un chwedl fawr ar ddeg o Gymru’r Oesoedd Canol.
Cyfraith Hywel Dda Llyfrau cyfraith Cymru, a lle’r bardd ynddynt.tua 550–1100
Y Cynfeirdd
Mae’r stori’n dechrau yn yr Hen Ogledd: y teyrnasoedd Brythonig a ymestynnai o afon Clud i’r Pennines, pan siaredid mamiaith y Gymraeg o Gaeredin i Gernyw. Yno, tua’r flwyddyn 600, lluniodd dau fardd gerddi a ddarllenir o hyd. Taliesin oedd bardd Urien, brenin Rheged. Aneirin oedd bardd y Gododdin, a’u caer oedd Din Eidyn, y gaer sydd heddiw’n Gaeredin.
Mae hanes a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yr Historia Brittonum, yn enwi beirdd mawr yr oes honno: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian, a oedd ‘yn enwog yr un pryd mewn barddoniaeth Frythoneg’. Collwyd cerddi’r tri arall. Cariwyd rhai Aneirin a Thaliesin i’r de i Gymru, eu canu a’u copïo am saith canrif, a’u hysgrifennu o’r diwedd yn Llyfr Aneirin a Llyfr Taliesin.
Mae’r Gododdin yn cofio gosgordd Mynyddog Mwynfawr, a fu’n gwledda yn ei neuadd am flwyddyn cyn marchogaeth i Gatraeth, lle syrthiodd bron pob un ohonynt. Mae pob pennill yn anrhydeddu un rhyfelwr. Am un ohonynt, Gwawrddur, dywed y bardd iddo borthi brain duon ar fur y gaer, ‘ceni bai ef Arthur’, er nad Arthur ydoedd: un o’r cyfeiriadau cynharaf at enw Arthur yn unman.
Canodd Taliesin fawl i Urien fel brenin hael Rheged a tharian ei bobl mewn brwydr, a galarodd am ei fab Owain. Mae sawl un o’i gerddi’n gorffen â’r un addewid: nes iddo heneiddio a marw, ni fyddai’n llawen oni bai ei fod yn moli Urien.
Yna daeth beirdd Cymru ei hun. O’r nawfed a’r ddegfed ganrif daw englynion Llywarch Hen a’i feibion, a llais Heledd, tywysoges Powys, yn galaru am ei brawd Cynddylan a’i neuadd losg ym Mhengwern. O’r un cyfnod daw Armes Prydein, a broffwydodd y byddai’r Cymry’n uno â’r Gwyddyl, y Cernywiaid, y Llydawiaid a gwŷr y Gogledd dan Gynan a Chadwaladr, ac yn ennill Ynys Prydain yn ôl.
Y farddoniaeth Gymraeg hynaf a ysgrifennwyd sydd wedi goroesi yw deuddeg englyn yn ymylon llyfr Lladin o’r nawfed ganrif, llawysgrif Juvencus, sydd heddiw yng Nghaergrawnt.
Gwŷr a aeth Gatraeth oedd ffraeth eu llu, glasfedd eu hancwyn, a gwenwyn fu.
Aneirin, Y Gododdin
Stafell Gynddylan ys tywyll heno, heb dân, heb wely.
Canu Heledd, y nawfed neu’r ddegfed ganrif
Hwiangerdd bedair canrif ar ddeg oed
Yng nghanol penillion y rhyfelwyr yn Llyfr Aneirin mae cân fach y mae mam yn ei chanu i’w phlentyn, Dinogad. Mae’n sôn wrtho am ei bais fraith o grwyn bele, ac am ei dad, a âi i hela â’i waywffon a’i gŵn ac na ddôi byth adref heb iwrch, baedd, carw, grugiar o’r mynydd neu bysgodyn o raeadr Derwennydd. Mae’n un o’r hwiangerddi hynaf mewn unrhyw iaith yn Ewrop.
Darllen mwy amdanynt

tua 1100–1282
Beirdd y Tywysogion
Pan enillodd Gruffudd ap Cynan Wynedd yn ôl, dechreuodd oes newydd o farddoniaeth gydag ef. Ei brif fardd, Meilyr Brydydd, yw’r cyntaf o’r Gogynfeirdd, neu Feirdd y Tywysogion. Am bron i ddau gan mlynedd buont yn gwasanaethu llysoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, gan foli dewrder a haelioni eu harglwyddi mewn iaith fawreddog, hen a bwriadol anodd, fel carreg gerfiedig.
Roedd gan y pencerdd le yng nghyfraith Hywel Dda a sedd anrhydedd yn y neuadd. Canai’r bardd teulu i’r osgordd cyn brwydr. Hyfforddai bardd am flynyddoedd, a gwyddai ar ei gof hanes, achau a hen chwedlau Ynys Prydain.
Gofynnodd Meilyr am gael ei gladdu ar Ynys Enlli, ynys y saint, i aros yno am yr atgyfodiad. Canodd ei fab Gwalchmai am fuddugoliaethau Owain Gwynedd. Gwasanaethodd Cynddelw Brydydd Mawr Fadog ap Maredudd o Bowys, Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys. Roedd dau dywysog yn feirdd gwych eu hunain: Hywel ab Owain Gwynedd, a ganodd am harddwch Meirionnydd, ac Owain Cyfeiliog o Bowys, y mae ei Hirlas Owain yn enwi ei ryfelwyr fesul un wrth i’r corn yfed fynd o law i law.
Canodd Prydydd y Moch i Lywelyn Fawr; Dafydd Benfras a Bleddyn Fardd i Lywelyn ap Gruffudd. Pan syrthiodd Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282, lluniodd Gruffudd ab yr Ynad Coch y farwnad fwyaf yn yr iaith Gymraeg, lle mae’r byd i gyd fel petai’n chwalu gan alar.
Oni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw? Oni welwch chwi’r deri’n ymdaraw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch, marwnad Llywelyn ap Gruffudd, 1282
Yr eisteddfod gyntaf, 1176
Adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ŵyl fawr yn ei gastell newydd yn Aberteifi. Gosododd ddwy gadair yn wobrau, un am farddoniaeth ac un am gerddoriaeth, a gwahodd beirdd a cherddorion o bob rhan o Gymru. Aeth cadair y beirdd i feirdd Gwynedd, a chadair y gerddoriaeth i ŵr ifanc o lys Rhys ei hun. Dyma’r eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, a’r gadair yw’r anrhydedd uchaf y gall bardd Cymraeg ei hennill o hyd.
Goroesodd y rhan fwyaf o farddoniaeth oes y tywysogion am i ddau lyfr ei chasglu: Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest.
Darllen mwy amdanynt

tua 1330–1600
Beirdd yr Uchelwyr
A’r tywysogion wedi mynd, cafodd y beirdd noddwyr newydd ymhlith yr uchelwyr, bonedd Cymru, yn eu neuaddau a’u plastai ar hyd a lled y wlad. Am dair canrif teithiai’r beirdd o dŷ i dŷ ar eu clera, adeg y Nadolig, y Pasg a’r Sulgwyn, gan foli, galaru a diddanu, ac roedd tai Cymru’n atseinio gan farddoniaeth.
Eu mesur mawr oedd y cywydd: cwpledi odledig o linellau seithsill, a phob llinell wedi’i rhwymo gan gynghanedd. Fe’i codwyd i’w uchelfannau gan y mwyaf o holl feirdd Cymru, Dafydd ap Gwilym o Frogynin, ger Aberystwyth, tua 1340. Canodd am gariad ac am fyd natur, am yr wylan, y gwynt, y niwl, merched Llanbadarn a’i gariadon Morfudd a Dyddgu, gyda ffresni sy’n swyno darllenwyr o hyd bron saith can mlynedd yn ddiweddarach. Yn ôl traddodiad Cymru, gorwedd dan ywen yn Ystrad Fflur.
Dilynodd oes aur. Canodd Iolo Goch i lys Owain Glyndŵr yn Sycharth, â’i naw neuadd, ei bysgodlyn, ei berllan a’i ddrysau ar agor i’r beirdd bob amser. Trodd Siôn Cent farddoniaeth at yr enaid. Canodd Lewys Glyn Cothi a Guto’r Glyn drwy Ryfeloedd y Rhosynnau, ac ysgrifennodd Lewys un o’r cerddi mwyaf teimladwy mewn unrhyw iaith, ei farwnad i’w fab bach Siôn y Glyn, a fu farw’n bump oed. Dilynodd Dafydd Nanmor, Tudur Aled a Gutun Owain, ac atebodd Gwerful Mechain o Bowys y dynion yn eu mesurau eu hunain, yn ffraeth ac yn feiddgar.
Yn yr eisteddfod a gynhaliwyd yng Nghaerfyrddin tua 1451, gosododd Dafydd ab Edmwnd reolau’r pedwar mesur ar hugain ac ennill cadair arian. Defnyddir y rheolau hynny o hyd: bob blwyddyn yn yr Eisteddfod Genedlaethol, rhoddir y gadair am awdl yn y mesurau caeth.
Cadwai’r beirdd yr hen ddysg hefyd: achau’r uchelwyr, y Trioedd, y chwedlau a hanes Ynys Prydain. Ysgrifennwyd llawer o lawysgrifau mawr y bymthegfed a’r unfed ganrif ar bymtheg yn llaw’r beirdd eu hunain.
Yr wylan deg ar lanw dioer, unlliw ag eiry neu wenlloer.
Dafydd ap Gwilym, ‘Yr Wylan’
Darllen mwy amdanynt

Beth yw cynghanedd?
Cynghanedd yw cyfatebiaeth seiniau o fewn un llinell o farddoniaeth. Hi yw calon y mesurau caeth, ac nid oes gan unrhyw iaith arall ddim byd tebyg iddi. Mae pedwar prif fath:
| Cynghanedd groes | Mae cytseiniaid hanner cyntaf y llinell yn cael eu hailadrodd, yn yr un drefn, yn yr ail hanner. |
|---|---|
| Cynghanedd draws | Yr un peth, ond mae ambell gytsain ar ddechrau’r ail hanner heb ei hateb, wedi’i ‘thraws’ neidio. |
| Cynghanedd sain | Mae’r llinell yn dair rhan: mae’r ddwy gyntaf yn odli, a’r ail a’r drydedd yn cyfateb yn eu cytseiniaid. |
| Cynghanedd lusg | Mae diwedd y rhan gyntaf yn odli â’r goben, y sillaf acennog ychydig cyn diwedd y llinell. |
Dyma linell gan R. Williams Parry, o’i englynion er cof am Hedd Wyn. Mae seiniau b, r, dd, t, r yr hanner cyntaf yn dod yn ôl yn yr un drefn yn yr ail, ar ôl y gair ‘dan’ sydd heb ei ateb: cynghanedd draws.
Y bardd trwmdan bridd tramor
b · r · dd · t · r = b · r · dd · t · r · R. Williams Parry, ‘Hedd Wyn’
1546–1750
Y llyfr printiedig a’r Beibl
Yn 1546 argraffodd Syr John Prys o Aberhonddu y llyfr cyntaf yn Gymraeg. Mae’n dechrau â’r geiriau Yny lhyvyr hwnn, ‘yn y llyfr hwn’, ac mae ynddo’r wyddor, y calendr, y Credo, Gweddi’r Arglwydd a’r Deg Gorchymyn, er mwyn i’w bobl eu dysgu yn eu hiaith eu hunain.
Yn 1567 rhoddodd William Salesbury, gyda’r Esgob Richard Davies a Thomas Huet, y Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn Gymraeg i Gymru. Yr un flwyddyn, ym Milan, argraffodd Gruffydd Robert ran gyntaf ei ramadeg Cymraeg. Yna yn 1588 daeth y llyfr mwyaf oll: y Beibl cyfan yn Gymraeg, wedi’i gyfieithu gan William Morgan yn ei ficerdy yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Rhoddodd safon urddasol o ryddiaith i’r iaith a’i chario i bob eglwys blwyf yn y wlad, a chred llawer mai dyma’r prif reswm fod y Gymraeg yn cael ei siarad o hyd.
Dilynodd ysgolheigion y Dadeni Cymreig. Cyhoeddodd Siôn Dafydd Rhys ei ramadeg yn 1592. Diwygiodd Dr John Davies o Fallwyd y Beibl yn 1620 ac ysgrifennu gramadeg mawr (1621) a geiriadur (1632). Yn 1630 daeth y Beibl Bach, yn ddigon rhad i deuluoedd ei gadw gartref. Rhoddodd Rhys Prichard, yr Hen Ficer o Lanymddyfri, y ffydd mewn penillion syml a ddysgai pobl ar eu cof, ac ysgrifennodd Morgan Llwyd o Wrecsam Lyfr y Tri Aderyn (1653).
Yn 1703 cyhoeddodd Ellis Wynne o’r Lasynys Weledigaetheu y Bardd Cwsc, peth o’r rhyddiaith Gymraeg orau a ysgrifennwyd erioed. Yn 1716 adroddodd Theophilus Evans hanes y Cymry o’r dechrau un yn Nrych y Prif Oesoedd, y llyfr hanes anwylaf yn Gymraeg am ddau gan mlynedd.
Mynnwch ddysg yn eich iaith.
William Salesbury, 1547
Darllen mwy amdanynt

1735–1900
Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod
Yn y ddeunawfed ganrif cafodd Cymru lais newydd yn yr emyn. Ysgrifennodd William Williams Pantycelyn gannoedd o emynau Cymraeg, yn eu plith Arglwydd, arwain trwy’r anialwch, a genir yn Saesneg fel Guide me, O thou great Jehovah. Lluniodd Ann Griffiths o Ddolwar Fach, y cadwyd ei hemynau yng nghof ei morwyn Ruth a’u hysgrifennu wedi ei marw, beth o’r farddoniaeth grefyddol fwyaf mewn unrhyw iaith. Dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones ran fawr o’r genedl i ddarllen.
Copïodd Morrisiaid Môn, Lewis, Richard a William, hen lawysgrifau a chasglu beirdd o’u cwmpas, a chododd eu cyfaill Goronwy Owen farddoniaeth glasurol Cymru i uchelfannau newydd cyn hwylio i Virginia. Yn Llundain argraffodd cymdeithas y Gwyneddigion, Owain Myfyr ac Iolo Morganwg yr hen farddoniaeth am y tro cyntaf yn y Myvyrian Archaiology of Wales (1801–07). Yn 1792, ar Fryn y Briallu, cynhaliodd Iolo gyfarfod cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, sydd wedi coroni a chadeirio beirdd Cymru byth ers hynny.
Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth y Gymraeg yn iaith llyfrau, papurau newydd a chylchgronau wrth y cannoedd. Rhoddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest y Mabinogion i’r byd. Tyfodd yr eisteddfod yn ŵyl i’r genedl gyfan, a chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf o’r math modern yn Aberdâr yn 1861. Ysgrifennodd Daniel Owen, teiliwr yr Wyddgrug, y nofelau Cymraeg mawr: Rhys Lewis, Enoc Huws a Gwen Tomos.
Arglwydd, arwain trwy’r anialwch fi, bererin gwael ei wedd.
William Williams Pantycelyn
Darllen mwy amdanynt

1900–heddiw
Yr ugeinfed ganrif a heddiw
Roedd yr ugeinfed ganrif yn un o’r cyfoethocaf yn holl hanes llenyddiaeth Gymraeg. Enillodd T. Gwynn Jones ac R. Williams Parry gadeiriau â cherddi o harddwch newydd, ac ysgrifennodd T. H. Parry-Williams am Ryd-ddu ac Eryri. Enillodd Hedd Wyn, bardd bugail Trawsfynydd, y gadair ym Mhenbedw yn 1917, bum wythnos wedi iddo syrthio yn Passchendaele, a gorchuddiwyd y gadair â lliain du.
Ysgrifennodd Kate Roberts, brenhines rhyddiaith Gymraeg, am bobl y chwareli yn Rhosgadfan. Ysgrifennodd Saunders Lewis ddramâu mawr, a deffrodd ei ddarlith radio Tynged yr Iaith (1962) genhedlaeth i sefyll dros y Gymraeg. Canodd Waldo Williams am y Preseli ac am heddwch; cariodd Gwenallt, Euros Bowen ac Alan Llwyd y mesurau caeth ymlaen; rhoddodd T. Llew Jones eu straeon antur eu hunain i blant Cymru.
Mae gan Gymru ail lenyddiaeth fawr hefyd, yn Saesneg: Dylan Thomas, R. S. Thomas, Gwyn Thomas, Emyr Humphreys, Raymond Williams a llawer mwy. Ac mae’r hen grefftau’n fyw ac yn ffynnu. Ysgrifennir cynghanedd heddiw yn yr eisteddfodau, yn Nhalwrn y Beirdd ar y radio, a chan blant yn yr ysgol.
Beth yw byw? Cael neuadd fawr rhwng cyfyng furiau.
Waldo Williams, ‘Pa beth yw dyn?’
Darllen mwy amdanynt

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









































