Hanes Cymru

Hanes teulu

Dod o hyd i’ch teulu Cymreig

Mae’r Cymry wedi gwybod erioed pwy oedd eu pobl. Sut roedd yr hen enwau’n gweithio, o ble daeth y cyfenwau mawr, a sut i ddod o hyd i’ch teulu eich hun yng nghofnodion Cymru, gam wrth gam.

Llun: Soar-y-mynydd, y capel gwyngalchog anghysbell ymhlith coed a bryniau ger Tregaron · Jeremy Segrott, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ychydig o bobloedd sydd wedi gofalu cymaint am eu llinach â’r Cymry. Dan yr hen gyfraith Gymreig deuai hawl dyn i’w gyfran o dir y teulu drwy ei dras, felly roedd yn rhaid iddo allu enwi’r hynafiaid y daeth y tir i lawr drwyddynt. Roedd adnabod eich pobl yn rhan o bwy oeddech chi.

Mae hyd yn oed y werin yn cadw eu hachau, a gallant nid yn unig enwi eu teidiau a’u hendeidiau yn rhwydd, ond mynd yn ôl i’r chweched neu’r seithfed genhedlaeth, neu tu hwnt.

Gerallt Gymro, Disgrifiad o Gymru, tua 1194

Rhoddodd Gerallt esiampl o’i deulu ei hun: ei berthynas Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, yr âi ei linach yn ôl naw cenhedlaeth at Rodri Mawr. Gallwch ei dilyn isod, enw wrth enw, fel y byddai Cymro o’r ddeuddegfed ganrif wedi’i dweud.

Rhys ap Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr ab Einion ab Owain ap Hywel ap Cadell ap Rhodri
  1. 1Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys 1132–1197
  2. 2Gruffudd ap Rhys c. 1090–1137
  3. 3Rhys ap Tewdwr d. 1093
  4. 4Tewdwr ab Einion
  5. 5Einion ab Owain
  6. 6Owain ap Hywel d. 988
  7. 7Hywel Dda d. 950
  8. 8Cadell ap Rhodri d. 909
  9. 9Rhodri Mawr d. 878

Mae pob enw’n fab i’r un oddi tano: naw cenhedlaeth, o’r Arglwydd Rhys (bu farw 1197) hyd Rodri Mawr (bu farw 878).

Ap a ferch: ffordd y Cymry o enwi

Am y rhan fwyaf o hanes Cymru nid oedd gan neb gyfenw. Roedd gennych eich enw eich hun ac enw eich tad: Llywelyn ap Gruffudd, Llywelyn fab Gruffudd; Gwenllian ferch Llywelyn. Daw ap o’r hen air mab, ac mae’n troi’n ab o flaen llafariad, fel yn Rhys ab Owain. Daw ferch, a ysgrifennid yn aml yn verch, o merch.

Gallai enw gario llinach gyfan: ystyr Dafydd ap Ieuan ap Rhys ap Gruffudd yw Dafydd, mab Ieuan, mab Rhys, mab Gruffudd. Roedd gan bob cenhedlaeth enw newydd, a chedwid cof y teulu yn y gadwyn.

Cadwai menyw ei henw ei hun ar hyd ei hoes. Pan briododd Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, â Gruffudd ap Rhys, arhosodd yn Gwenllian ferch Gruffudd: merch ei thad, yn ei hawl ei hun.

Câi rhai pobl eu hadnabod wrth air a’u disgrifiai, yn lle enw eu tad neu yn ogystal ag ef: Dafydd Llwyd, Ieuan Fychan (yr ieuengaf), Gwilym Ddu, Morgan Goch. Daeth y geiriau hynny’n gyfenwau hefyd yn nes ymlaen.

O ap Hywel i Powell: sut y daeth y cyfenwau

Daeth enwau teuluol sefydlog, a âi i lawr heb newid o riant i blentyn, i Gymru ar batrwm Lloegr o’r bymthegfed ganrif ymlaen. Dan y Tuduriaid y bonedd a’u cymerodd gyntaf; lledodd yr arfer yn araf drwy deuluoedd eraill, ac mewn rhai ardaloedd gwledig parhaodd yr hen ffordd o ap a ferch hyd ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Pan setlai teulu ar gyfenw, enw’r tad oedd hwnnw fel arfer, wedi’i rewi yn ei unfan. Weithiau glynai’r ap neu’r ab wrth ei flaen: aeth ap Hywel yn Powell, ap Rhys yn Price, ab Owain yn Bowen, ap Rhisiart yn Pritchard ac ap Huw yn Pugh. Yn llawer amlach cymerodd enw’r tad -s Saesneg: aeth plant John yn Jones, plant Dafydd yn Davies, plant Gwilym yn Williams, plant Ifan yn Evans.

Dyna pam mae cyn lleied o gyfenwau gan gynifer o deuluoedd Cymru. Wrth astudio cofrestri priodasau 1813 i 1837, canfu John a Sheila Rowlands fod y deg cyfenw mwyaf cyffredin yn cyfrif am 55.85 y cant o Gymru, o’i gymharu â 5.15 y cant o Loegr. Ym Mhenllyn, o gwmpas y Bala, roedd bron un person o bob tri yn Jones.

Efallai y gellid casglu naw rhan o ddeg o’n cydwladwyr yn y dywysogaeth dan lai na 100 o gyfenwau gwahanol.

Y Cofrestrydd Cyffredinol, 1856

Mae’n arwydd o ba mor hir y cadwodd Cymru ei ffordd ei hun o enwi. Mae Jones, Davies neu Price heddiw yn cario mewn un gair gof am dad y dywedid ei enw yn Gymraeg.

Lle glynodd yr ap

  • Powell ap Hywel
  • Price, Pryce, Prys ap Rhys
  • Bowen ab Owain
  • Bevan ab Ifan
  • Pritchard ap Rhisiart
  • Parry ap Harri
  • Pugh ap Huw
  • Probert ap Robert
  • Prosser ap Rosser
  • Prothero ap Rhydderch
  • Beynon ab Einion
  • Bellis ab Elis

Enwau o air Cymraeg

  • Lloyd, Floyd llwyd
  • Vaughan fychan: yr ieuengaf, y lleiaf
  • Wyn, Wynne, Gwyn gwyn: gwyn, golau, bendigaid
  • Gough, Goch coch: pengoch
  • Dee du: gwallt tywyll
  • Voyle, Moyle moel
  • Gethin cethin: tywyll, ffyrnig
  • Annwyl, Anwyl annwyl

Yr ugain cyfenw mwyaf cyffredin yng Nghymru

  1. 1Jones 60.6kO John: Siôn neu Ioan yn Gymraeg.
  2. 2Williams 37.8kO William: Gwilym.
  3. 3Davies 36.8kO Dafydd, enw’r nawddsant.
  4. 4Evans 24.7kO Ifan neu Ieuan, ffurfiau Cymraeg ar John.
  5. 5Thomas 23.0kO Tomos.
  6. 6Roberts 17.1kO Robert, ffefryn yn y gogledd.
  7. 7Hughes 13.4kO Huw.
  8. 8Lewis 13.0kYn aml am Llywelyn, enw’r ddau dywysog mawr.
  9. 9Morgan 11.7kHen enw Cymraeg, enw’r brenhinoedd a roddodd ei enw i Forgannwg.
  10. 10Griffiths 10.9kO Gruffudd, enw brenhinoedd a thywysogion.
  11. 11Edwards 10.3kO Edward, yn aml yn lle Iorwerth.
  12. 12Owen 8.8kO Owain, enw Owain Gwynedd ac Owain Glyndŵr.
  13. 13James 7.7kO James: Iago.
  14. 14Morris 7.5kO Morys.
  15. 15Price 7.5kO ap Rhys.
  16. 16Rees 7.3kO Rhys, enw brenhinoedd a thywysogion Deheubarth.
  17. 17Phillips 6.3kO Phylip.
  18. 18Jenkins 6.2kO Siencyn, ffurf anwes ar John.
  19. 19Harris 5.8kO Harri.
  20. 20Lloyd 5.6kO llwyd.

Cofnodion yn chwe chyfeirlyfr ffôn Cymru yn 1986, mewn miloedd.

Dod o hyd i’ch hynafiaid Cymreig, gam wrth gam

  1. Dechrau gartref

    Ysgrifennwch yr hyn y mae eich teulu’n ei wybod yn barod: enwau, dyddiadau, ffermydd, capeli a threfi. Holwch yr hynaf yn gyntaf. Chwiliwch am Feibl y teulu, lle byddai genedigaethau a marwolaethau’n aml wedi’u hysgrifennu y tu mewn i’r clawr, ac am gardiau coffa, cardiau aelodaeth capel, llythyrau a lluniau. Mae pob enw a lle sydd gennych nawr yn arbed oriau wedyn.

  2. Tystysgrifau geni, priodi a marw, o 1837

    Dechreuodd cofrestru sifil yng Nghymru a Lloegr ym mis Gorffennaf 1837. Chwiliwch y mynegai am ddim ar FreeBMD, yna archebwch y dystysgrif gan y Swyddfa Gofrestru Gyffredinol. Mae tystysgrif geni’n enwi’r ddau riant, a thystysgrif priodas y ddau dad, felly mae pob un yn mynd â chi genhedlaeth ymhellach yn ôl.

    FreeBMD Archebu tystysgrif

  3. Y cyfrifiad, bob deng mlynedd o 1841

    Mae’r cyfrifiad yn rhestru pob aelwyd ar un noson: enwau, oed, gwaith, ble y ganed pob person ac, o 1851, sut roedden nhw’n perthyn. Mae’r ffurflenni o 1841 hyd 1921 ar-lein; collwyd cyfrifiad 1931 mewn tân yn 1942, ac ni chymerwyd un yn 1941. O 1891 ymlaen gofynnai’r cyfrifiad yng Nghymru pa iaith a siaradai pob person, felly efallai y gwelwch eich teulu wedi’u cofnodi’n siaradwyr Cymraeg.

    Canllaw’r cyfrifiad FamilySearch (am ddim)

  4. Cofrestri plwyf a chopïau’r esgob

    Cyn 1837 ysgrifennid bedyddiadau, priodasau a chladdedigaethau yng nghofrestr y plwyf, a gedwid drwy orchymyn o 1538. Mae’r rhai gwreiddiol yn yr archifdai sirol heddiw, a llawer wedi’u mynegeio ar-lein. Bob blwyddyn âi copi at yr esgob, ac mae trawsgrifiadau’r esgob, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn rhedeg o 1598 hyd tua 1860; gallant lenwi bwlch lle collwyd cofrestr.

    Archifau Cymru Cofnodion yr eglwys yn y Llyfrgell

  5. Cofnodion y capeli

    Gwlad y capeli oedd Cymru: erbyn 1851 âi tua thri o bob pedwar addolwr i’r capel. Mae cofrestri capeli o’r cyfnod cyn 1837 yn yr Archifau Gwladol yn Kew a gellir eu chwilio ar-lein; mae rhai diweddarach yn yr archifdai sirol neu gyda’r capel o hyd. Cofiwch fod yn rhaid i deuluoedd y capel briodi yn eglwys y plwyf rhwng 1754 ac 1837, felly chwiliwch am eu priodasau yno. Mae hanesion capeli, llyfrau dathlu a chylchgronau’r enwadau’n aml yn enwi aelodau, diaconiaid a gweinidogion.

    Cofnodion capeli yn y Llyfrgell

  6. Ewyllysiau

    Cyn 1858 profid ewyllysiau yng Nghymru yn y llysoedd eglwysig, ac mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn eu cadw i gyd: tua 190,000 o ewyllysiau, o tua 1521 hyd 1858, wedi’u rhoi ar-lein i bawb eu darllen. Mae ewyllys yn enwi plant, wyrion, ffermydd a hyd yn oed gwely gorau’r teulu. Ceir ewyllysiau o 1858 ymlaen drwy chwiliad profiant y llywodraeth.

    Ewyllysiau Cymru cyn 1858 Ewyllysiau ar ôl 1858

  7. Mapiau’r degwm: dod o hyd i’r fferm

    Yn y blynyddoedd ar ôl 1836 lluniwyd map o bob plwyf, gyda llyfr yn enwi perchennog a thenant pob cae, ei enw, ei ddefnydd a’i faint. Ar wefan Lleoedd Cymru y Llyfrgell Genedlaethol gallwch ddod o hyd i fferm eich teulu, cerdded ei chaeau wrth eu henwau a gosod yr hen fap dros fap heddiw.

    Lleoedd Cymru

  8. Papurau newydd, yn Gymraeg ac yn Saesneg

    Mae gan Bapurau Newydd Cymru Ar-lein fwy na miliwn o dudalennau o 120 o bapurau, o 1804 hyd 1919, i’w chwilio am ddim. Chwiliwch am ysgrifau coffa, newyddion y capel, gwobrau eisteddfod, llythyrau ymfudwyr adref, damweiniau yn y pwll a’r chwarel, a’r colofnau newyddion lleol lle gall eich pobl ymddangos wrth eu henw a’u fferm.

    Papurau Newydd Cymru Ar-lein

  9. Ymweld, neu ofyn am help

    Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth ac archifdai sirol Cymru yn croesawu haneswyr teulu, a gellir gweld yno lawer o gofnodion nad ydynt ar-lein. Mae cymdeithasau hanes teulu lleol yn adnabod eu plwyfi, eu capeli a’u mynwentydd eu hunain yn well na neb.

    Y Llyfrgell i haneswyr teulu Archifau Cymru

Pa gofnodion sy’n cwmpasu eich hynafiad?

1850

Mae pob math o gofnod wedi’i restru isod. Symudwch y llithrydd i weld pa rai sy’n cwmpasu eich blwyddyn.

Cynghorion ar gyfer cofnodion Cymru

Chwiliwch am enw’r fferm

Gyda chynifer o bobl o’r enw John Jones, roedd y wlad yn eu hadnabod wrth eu cartref: John Jones, Tŷ Coch, neu Jac Penlan. Mae’r cyfrifiad, llyfrau’r capel a map y degwm i gyd yn rhoi’r fferm, ac yn aml dyna’r ffordd sicraf o wahaniaethu rhwng un teulu ac un arall.

Disgwyliwch enw mewn dwy iaith

Gall yr un person fod yn Dafydd yn llyfr y capel ac yn David ar y cyfrifiad, Gwilym a William, Siân a Jane, Ieuan ac Evan neu John. Mae’r cofrestri hynaf yn aml yn Lladin hefyd: Johannes, Davidus, Gulielmus.

Gwyliwch y cyfenw’n newid

Lle parhaodd yr hen ffordd, gall cyfenw newid mewn un genhedlaeth: gall mab Thomas Evans fod yn William Thomas, a’i fab yntau yn Evan Williams. Dilynwch yr enwau cyntaf, nid y cyfenwau’n unig.

Chwiliwch am briodas teulu’r capel yn yr eglwys

Rhwng 1754 ac 1837 priodai hyd yn oed y teuluoedd capel ffyddlonaf yn eglwys y plwyf, felly mae eu priodasau yng nghofrestr y plwyf a bedyddiadau eu plant yng nghofrestr y capel.

Adnabod yr enwau barddol

Âi beirdd, gweinidogion a cherddorion yn aml wrth enw barddol. Ellis Humphrey Evans o’r Ysgwrn oedd Hedd Wyn, ac Islwyn oedd y bardd William Thomas. Gall enw barddol mewn papur newydd neu ar garreg fedd eich arwain at fywyd cyfan.

Dilynwch y teulu dros y môr

Ymsefydlodd teuluoedd o Gymru ym Mhennsylvania o’r 1680au, yn nhrefi glofaol America, ym Mhatagonia o 1865 a ledled y byd. Argraffai papurau Cymru eu llythyrau adref, a chadwai’r capeli a godwyd ganddynt eu cofrestri eu hunain.

Geiriau a welwch ar garreg fedd Gymraeg

Er cof am
In memory of
Er serchus gof am
In loving memory of
annwyl briod
dear husband or wife
gwraig
wife
gŵr
husband
mab
son
merch
daughter
plentyn, plant
child, children
a fu farw
who died
hunodd
fell asleep (died)
yn … mlwydd oed
aged …
o’r plwyf hwn
of this parish
bedyddiwyd
was baptised
priodwyd
were married
claddwyd
was buried
aelod
member (of the chapel)

Ymhellach yn ôl: achau Cymru

Os yw eich llinach yn cyrraedd un o hen deuluoedd y bonedd, gall achau Cymru fynd â hi lawer ymhellach. Cadwai’r beirdd achau’r teuluoedd y canent iddynt, ac yn 1585 gwnaed Lewys Dwnn o Fetws Cedewain yn ddirprwy herodr dros Gymru gyfan. Hyd 1614 marchogodd o dŷ i dŷ yn ysgrifennu llinach pob teulu, ac argraffwyd ei lyfrau yn 1846 fel Heraldic Visitations of Wales.

Yn yr ugeinfed ganrif casglodd yr ysgolhaig Peter Bartrum bob ach Gymreig y gallai ddod o hyd iddi yn Welsh Genealogies AD 300–1400 ac AD 1400–1500, gan olrhain teuluoedd yn ôl at Bymtheg Llwyth Bonheddig Gwynedd, at y seintiau ac at y brenhinoedd a’r tywysogion. Mae ei gyfrolau ar gael i’w darllen am ddim ar-lein bellach.

Gall llawer o deuluoedd Cymru olrhain llinach, drwy ferch neu fab iau, at dai brenhinol Gwynedd, Deheubarth neu Bowys. Mae ein coed teulu brenhinol yn dangos prif linachau pob un.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf