Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Pennod 2
2500 CC – 48 OC
Mwynwyr copr, gofaint aur, brenhinoedd y bryngaerau a’r derwyddon: y Brythoniaid cyn Rhufain.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Tua 2500 CC dysgodd pobl yng Nghymru weithio copr ac aur, ac yn fuan gymysgu copr â thun i wneud efydd. Ar y Gogarth cloddiodd mwynwyr ag offer o asgwrn a charreg gilometrau o dwneli ar ôl mwyn copr, yn un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd, a theithiodd copr Cymru ar draws Prydain a thros y môr. Gwaith gorau’r oes yw mantell aur yr Wyddgrug, a guriwyd o un darn o aur tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl. Gosodwyd penaethiaid Oes yr Efydd dan garneddau fel Bryn Cader Faner, ac mae powlen Caergwrle, o siâl wedi’i addurno â thun ac aur, yn dangos cwch yn marchogaeth y tonnau.
O tua 700 CC daeth haearn i’w ddefnyddio, a choronwyd y bryniau â chaerau: cannoedd ohonynt, o Dre’r Ceiri yn uchel ar yr Eifl i Gastell Henllys yn Sir Benfro, lle mae tai crwn yn sefyll eto ar eu hen sylfeini. Brythoniaid oedd eu pobl, yn siarad yr iaith Frythoneg y tyfodd y Gymraeg ohoni, a byddai’r Rhufeiniaid yn dysgu enwau eu pobloedd: y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli. Yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn rhoesant gleddyfau, gwaywffyn, offer cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision i’r dyfroedd, ac Ynys Môn oedd cadarnle mawr y derwyddon. Yn 54 CC arweiniodd Caswallon, fel y cofia traddodiad Cymru am Cassivellaunus, y Brythoniaid yn erbyn Iŵl Cesar, a phan gyrhaeddodd byddin Rhufain ffiniau Cymru yn 48 OC cyfarfu â brenhinoedd a rhyfelwyr a oedd yn barod i ymladd.
Claddir disg bychan o aur ger mwyngloddiau copr Cwmystwyth. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a ddarganfuwyd yng Nghymru hyd yma.
Disg haul Banc TynddolMae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
Copr o’r GogarthAr grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.
Bryn Cader FanerCladdwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.
Clogyn aur yr WyddgrugMae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.
Copr Mynydd ParysGwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.
Powlen CaergwrleYn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.
Brutus yn dod i Ynys PrydainYmhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.
Yr haearn cyntafMae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.
Llwythau’r bryngaerauCodir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.
Castell HenllysMae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.
Offrymau Llyn Cerrig BachAr gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.
Tre’r CeiriMae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.
Pobloedd CymruMae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.
Caswallon yn erbyn CesarYn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.
Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon PrydainYnys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.
Derwyddon MônMae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.
Ffydd Crist yn cyrraedd PrydainY brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliTywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.
PwyllMerch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.
RhiannonMab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.
PryderiBrenin Annwn yn y Gainc Gyntaf, â’i gŵn gwynion clustgoch. Cyfnewidiodd le â Phwyll am flwyddyn a buont yn gyfeillion am oes.
ArawnArglwydd Gwent Is Coed yn y Gainc Gyntaf, a achubodd fachgen newydd-anedig rhag crafanc anferth Nos Galan Mai, a’i fagu, a dod ag ef adref at Riannon.
Teyrnon Twrf LiantMerch Gwyn Gloyw a gwraig Pryderi, un o’r pedwar a adawyd yng ngwlad wag Dyfed yn y Drydedd Gainc.
CigfaChwaer Bendigeidfran a Manawydan, a roddwyd yn wraig i frenin Iwerddon. Cludodd ei drudwen ei llythyr dros y môr, ac mae ei bedd ar lan Alaw ym Môn.
Branwen ferch LlŷrBrawd Bendigeidfran a Branwen, un o’r saith a ddaeth adref o Iwerddon, ac arwr y Drydedd Gainc, a enillodd Ddyfed gyfan yn ôl â’i synnwyr a’i amynedd.
Manawydan fab LlŷrBrenin Iwerddon a hwyliodd i Harlech i ofyn am Franwen, a gafodd y pair dadeni, ac a dynnwyd i’r rhyfel rhwng y ddwy ynys.
MatholwchHanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.
EfnysienArglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, swynwr mwyaf y Mabinogi, a glywai unrhyw sibrwd a gludai’r gwynt. Gyda Gwydion gwnaeth Flodeuwedd o flodau.
Math fab MathonwyMab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.
Gwydion fab DônMab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.
Gilfaethwy fab DônMorwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.
Goewin ferch PebinMerch Dôn a chwaer Gwydion, arglwyddes caer fôr Caer Arianrhod, mam Dylan a Lleu. Rhoddwyd ei henw, ‘yr olwyn arian’, i sêr y Goron Ogleddol.
Arianrhod ferch DônMab Arianrhod, a aeth am y môr cyn gynted ag y’i ganed a nofio fel pysgodyn. Ni thorrodd ton dano erioed, a galarodd y môr amdano.
Dylan Eil TonMab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.
Lleu Llaw GyffesFe’i gwnaed gan Fath a Gwydion o flodau’r dderwen, y banadl a’r erwain i fod yn wraig i Leu. Carodd Ronw Pebr, a’i throi’n dylluan, sy’n dal i ddwyn ei henw yn Gymraeg.
BlodeuweddArglwydd Penllyn, a garodd Flodeuwedd ac a drawodd Leu â’r waywffon. Daeth ei ddiwedd y tu ôl i’r llech ger afon Cynfal a elwir yn Llech Ronw o hyd.
Gronw PebrY dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Llwyd fab Cil CoedY brenin mwyaf grymus ym Mhrydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a alwyd yn Frenin y Brythoniaid gan awdur Rhufeinig. Ef oedd tad Caradog, ac mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Cynfelyn.
CynfelynCawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.
BendigeidfranYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf