Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

18 Medi 1644

Trefaldwyn

Brenhinwyr a Seneddwyr yn y Rhyfel Cartref

Llun: Adfeilion Castell Trefaldwyn o Hafren, wedi’u tynnu gan Frederick Calvert yn 1823 · Frederick Calvert, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

18 Medi 1644Cymru’r Tuduriaid a’r StiwartiaidBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd18 Medi 1644
Pwy a ymladdoddBrenhinwyr a Seneddwyr yn y Rhyfel Cartref
Yn erbynY Rhyfel Cartref
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Ar 18 Medi 1644, islaw castell Trefaldwyn, cyfarfu tua wyth mil o wŷr mewn brwydr. Trechwyd byddin y Brenhinwyr a warchaeai ar y castell gan fyddin y Senedd a ddaeth i’w ryddhau, ac ar ôl y dydd hwnnw ni allai’r brenin byth eto godi byddin maes yng ngogledd a chanolbarth Cymru.

Cymru dros y brenin#

Safai llawer o Gymru dros y Brenin Siarl. Drwy 1643 bu cadlywyddion y Brenhinwyr yn ysgarmesu ar hyd y Mers â gwŷr y Senedd o ganolbarth Lloegr, dan arweiniad Syr Thomas Myddelton a’r Cyrnol Thomas Mytton ymhlith eraill. Ddiwedd y flwyddyn honno ceisiodd y brenin godi byddin maes yng ngogledd Cymru a Swydd Gaer dan yr Arglwydd Byron, o gatrodau Seisnig a ddaeth yn ôl o Iwerddon, ond rhwystrwyd Byron yn Nantwich ym mis Ionawr 1644. Yn y gwanwyn gwnaeth y Tywysog Rupert ei ganolfan yn Amwythig, yna aeth â’i fyddin ef a byddin Byron tua’r gogledd i ryddhau Efrog, a’i drechu ym Marston Moor ar 2 Gorffennaf.

Cipio Trefaldwyn#

Yn gynnar ym mis Medi daeth Myddelton a Mytton i fyny Dyffryn Hafren o Groesoswallt a chipio’r Drenewydd yn ddirybudd, a chyda hi gonfoi o bowdr gwn a oedd ar ei ffordd at y Brenhinwyr dan warchae yn Lerpwl. Aethant ymlaen i Drefaldwyn. Roedd muriau’r dref yn adfeilion, ond roedd y castell ar ei fryn i’r gorllewin yn lle cadarn. Roedd ei berchennog a’i gadlywydd, yr Arglwydd Herbert, yn wael, ac ildiodd ef ar delerau ar 5 Medi.

Y gwarchae#

Dridiau’n ddiweddarach daeth Brenhinwyr dan Syr Michael Erneley a Syr William Vaughan o Amwythig a dal gwŷr y Senedd ar wasgar yn chwilio am borthiant. Caeodd Mytton ei hun yn y castell gyda 500 o wŷr traed, tra marchogodd Myddelton ymaith gyda’r marchogion i geisio cymorth. Cloddiodd y Brenhinwyr ffosydd a gwrthgloddiau o amgylch y castell, ac wrth i Byron ac eraill ymuno â hwy tyfodd eu byddin i 2,800 o wŷr traed, 1,400 o farchogion a 300 o ddragwniaid.

Casglodd y Senedd fyddin i ryddhau’r castell o lawer cyfeiriad: 300 o farchogion Myddelton, gwŷr traed o Swydd Gaer dan Syr William Brereton, gwŷr o’r gwarchae ar Lerpwl dan Syr John Meldrum, a gymerodd yr awenau, a llu o Swydd Efrog dan Syr William Fairfax. Gyda’i gilydd roeddent yn 2,000 o wŷr traed a 1,500 o farchogion.

Islaw’r castell#

Ar 17 Medi gadawodd Byron warchodlu ar y gweithfeydd gwarchae a threfnu ei fyddin ar fryn â hen wrthgloddiau ar ei gopa, i’r gogledd-orllewin o’r castell. Trefnodd Meldrum ei wŷr ar dir gwastad ddwy filltir i’r gogledd ger afon Camlad, gyda Chlawdd Offa’n gwarchod ei ystlys. Ni ddigwyddodd dim y diwrnod hwnnw.

Fore trannoeth marchogodd tua thraean o farchogion Meldrum ymaith i chwilio am borthiant, ac ymosododd Byron, gan geisio cipio Salt Bridge dros y Camlad a thorri llwybr encilio gwŷr y Senedd. Gyrrodd catrawd farch y Cyrnol Marcus Trevor farchogion y Senedd yn ôl, ond ailgasglodd gwŷr traed Swydd Gaer a sefyll. Pan wrthymosododd gwŷr Meldrum, chwalodd marchogion Myddelton farchoglu’r Brenhinwyr a gyrrodd gwŷr traed Brereton eu gwŷr traed yn ôl, a’r tu ôl i Byron rhuthrodd Mytton allan o’r castell a gwasgaru’r gwarchodlu wrth y gweithfeydd gwarchae. Collodd y Brenhinwyr tua 500 yn farw a 1,500 yn garcharorion.

Arweiniodd Syr William Fairfax, y taflwyd ei wŷr traed o Swydd Efrog yn ôl deirgwaith, ruthr olaf yn erbyn picellwyr y Brenhinwyr, a chafodd gymaint â phymtheg clwyf. Bu fyw am un awr ar bymtheg, a gofynnodd i Brereton ddweud wrth y Senedd iddo dreulio’i fywyd yn dda yn ei gwasanaeth.

Wedi Trefaldwyn#

Daliai gwŷr y brenin gestyll a threfi caerog o hyd ar draws gogledd Cymru, a chartref Myddelton ei hun, Castell y Waun, yn eu plith. Yn 1645 gorymdeithiodd Siarl ei hun o Gastell Rhaglan i ryddhau Byron yng Nghaer, a’i drechu yn Rowton Heath y tu allan i’r ddinas. Ond wedi Trefaldwyn ni allai’r Brenhinwyr byth eto gasglu byddin maes yng ngogledd a chanolbarth Cymru, ac mae adfeilion y castell yn sefyll o hyd ar y bryn uwchben y maes.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Darllen mwy ar y wefan hon

Cytundeb Trefaldwyn

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf