255 o frwydrau, cyrchoedd, gwarchaeau a gwrthryfeloedd, o’r Derwyddon ar y Fenai i Helmand: pwy a ymladdodd, yn erbyn pwy, beth ddigwyddodd, a ble. Lle mae cronicl yn enwi ardal yn unig, mae’r dyddiad yn dweud hynny.
Llun: Castell Carreg Cennen ar ei graig galchfaen uwchben y caeau, a gwartheg yn pori islaw · Worldfootage, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru allan am 216. Dyma bob brwydr y mae’r croniclau’n gadael i ni ei henwi, yn erbyn Rhufain, y Saeson, y Llychlynwyr, y Normaniaid, brenhinoedd Lloegr a mwy, 78 ohonynt yn fuddugoliaethau Cymreig. Dewiswch yn erbyn pwy y bu brwydr isod, neu tapiwch groes ar y map.
Caradog gyda’r Ordofigiaid a’r Silwriaid yn erbyn Ostorius Scapula
Dewisodd Caradog fryn gydag afon o’i flaen a rhagfuriau o gerrig, rywle yn y canolbarth neu’r Mers. Fe’i trechwyd a’i drosglwyddo i Rufain yn ddiweddarach, ond enillodd ei araith gerbron yr ymerawdwr Claudius ei ryddid iddo. Ymladdodd y Silwriaid ymlaen am chwarter canrif arall.
Wedi i Garadog gael ei ddal, ymladdodd Silwriaid y de-ddwyrain ymlaen. Mae Tacitus yn adrodd sut y trechasant leng gyfan mewn brwydr, a sut y bu farw’r llywodraethwr Rhufeinig Ostorius wedi’i lethu gan y rhyfel yn eu herbyn.
Derwyddon a Brythoniaid Môn yn erbyn Suetonius Paulinus
Mae Tacitus yn disgrifio’r Brythoniaid wedi’u rhesu ar lan y Fenai, menywod mewn du yn rhedeg yn eu plith â ffaglau a’r Derwyddon yn codi’u dwylo i’r nef, golygfa a rewodd y llengoedd. Croesodd Rhufain a dinistrio’r llwyni sanctaidd, ond bu’n rhaid troi’n ôl pan gododd Buddug yn y dwyrain.
Y Silwriaid yn erbyn y llywodraethwr Julius Frontinus
Dywed Tacitus i Frontinus ddarostwng y Silwriaid cryf a rhyfelgar, gan orfod trechu nid yn unig eu dewrder ond caledi eu gwlad. Wedi cenhedlaeth o wrthsefyll ymsefydlodd lleng yng Nghaerllion i’w gwylio.
Ddwy flynedd ar bymtheg wedi safiad y Derwyddon, ymdeithiodd y llywodraethwr Agricola yn erbyn yr Ordofigiaid ac yna anfon ei filwyr cynorthwyol i nofio ar draws y Fenai wrth ochr eu ceffylau. Dyma frwydr olaf concwest Rufeinig Cymru, dros ddeng mlynedd ar hugain wedi iddi ddechrau.
y 5ed ganrif · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Meibion Cunedda’n gyrru’r Gwyddelod allan
Yn erbyn:Y Gwyddelod
Cunedda a’i feibion yn erbyn gwladychwyr Gwyddelig yng Ngwynedd
Mae’r Historia Brittonum yn adrodd i Gunedda ddod o Fanaw Gododdin yn y gogledd gydag wyth mab, ac iddynt yrru’r Gwyddelod allan o Wynedd a’r tiroedd o’i chwmpas â lladdfa fawr. Yn ôl traddodiad Cymru mae Ceredigion, Meirionnydd a thiroedd eraill wedi’u henwi ar ôl ei feibion.
Y Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson
Mae Gildas yn sôn am fuddugoliaeth fawr i’r Brythoniaid ym Mynydd Baddon a ddaeth â chenhedlaeth o heddwch. Mae’r Historia Brittonum yn ei henwi fel yr olaf o ddeuddeg brwydr Arthur, lle cariai ddelw Mair ar ei ysgwyddau. Nid yw ei lleoliad yn hysbys.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Mae’r Trioedd yn ei galw’n un o dri ofer gad Ynys Prydain. Mae traddodiad Cymru’n ei gosod yng Nghamlan ger Mallwyd ym Meirionnydd.
573 · yn Arthuret, Cumbria · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Arfderydd
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Brythoniaid yr Hen Ogledd yn erbyn ei gilydd
Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Arfderydd, lle syrthiodd y brenin Gwenddolau. Yn ôl traddodiad Cymru ffodd ei fardd Myrddin i Goed Celyddon wedi hynny, a lluniwyd yr hen gerddi yn ei lais yng Nghymru am ganrifoedd.
diwedd y 6ed ganrif · yn yr Hen Ogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Gwaith Gwen Ystrad
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Urien Rheged a gwŷr Catraeth yn erbyn llu goresgynnol, Eingl yn ôl pob tebyg
Mae cerdd Taliesin, Gwaith Gwen Ystrad, yn adrodd sut y cododd gwŷr Catraeth gyda’r wawr o amgylch Urien, eu brenin hael, a chyfarfod â’r goresgynwyr yng Ngwen Ystrad, lle gyrrwyd yr ymosodwyr yn ôl â lladdfa fawr.
diwedd y 6ed ganrif · yn yr Hen Ogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Gwaith Argoed Llwyfain
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Urien Rheged a’i fab Owain yn erbyn Fflamddwyn, un o arweinwyr yr Eingl
Mae cerdd Taliesin yn adrodd sut y daeth Fflamddwyn mewn pedwar llu gan fynnu gwystlon, ac atebodd Owain na roddai’r un. Ymladdodd gwŷr Rheged ag ef yn Argoed Llwyfain fore Sadwrn, a chanodd Taliesin glod Urien amdani byth wedyn.
tua 590 · yn Northumbria · Safiad Cymreig · nid ar y map
Gwarchae Ynys Metcaut
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Urien Rheged gyda brenhinoedd y Gogledd yn erbyn Eingl Bryneich
Dywed yr Historia Brittonum i Urien, gyda Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgan, ymladd yr Eingl a’u cau am dri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut. Syrthiodd Urien yn ystod yr ymgyrch, a chollodd y Gogledd ei frenin mwyaf.
tua 600 · yn Catterick, Swydd Efrog · Safiad Cymreig · nid ar y map
Catraeth
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Gosgordd y Gododdin yn erbyn Eingl Deifr a Bryneich
Gwleddodd tri chant o ryfelwyr dethol am flwyddyn yn Nin Eidyn, yna marchogaeth tua’r de i ymladd yn erbyn llu llawer mwy. Mae Y Gododdin gan Aneirin, y gerdd hir hynaf yn y Gymraeg, yn galaru ac yn canmol pob un ohonynt wrth ei enw.
Brythoniaid Powys a mynachod Bangor Is-coed yn erbyn Æthelfrith o Northumbria
Daeth mynachod Bangor Is-coed i weddïo dros fyddin y Brythoniaid a’u lladd yn gyntaf. Syrthiodd Selyf ap Cynan o Bowys, a gwahanwyd Brythoniaid Cymru oddi wrth rai’r gogledd ar dir.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae’r brenin Cadwallon ar ynys Glannauc, Ynys Seiriol ger pen Môn, pan oresgynnodd Edwin o Northumbria Wynedd. Dihangodd Cadwallon i alltudiaeth a dychwelyd bedair blynedd wedyn i drechu Edwin ym Meigen.
633 · yn Swydd Efrog · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Meigen
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Cadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria
Daeth Cadwallon, a yrrwyd o Wynedd, yn ôl a dinistrio grym Northumbria, gan ladd ei brenin. Am flwyddyn daliodd Northumbria, y brenin Brythonig olaf i fynd mor bell; mae’r gerdd Moliant Cadwallon yn ei ganmol.
Am flwyddyn bu Cadwallon ap Cadfan yn feistr ar Northumbria, yr unig frenin Brythonig i reoli yno wedi i’r Eingl ddod. Syrthiodd mewn brwydr ger Hexham, wrth Fur Rhufain, a chofiodd beirdd Cymru ef fel amddiffynnwr mawr ei bobl.
642 · yn yr Alban · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Srath Caruin
Yn erbyn:Y Gwyddelod
Owain, brenin Brythoniaid Ystrad Clud, yn erbyn Domnall Brecc o Dál Riata
Mae annalau Iwerddon yn cofnodi i Domnall Brecc, brenin Gwyddelod Dál Riata, gael ei ladd yn Srath Caruin gan Owain, brenin y Brythoniaid. Mae pennill a ychwanegwyd at Y Gododdin yn gorfoleddu i’r cigfrain gnoi pen Dyfnwal Frych.
655 · yng ngogledd Lloegr · Safiad Cymreig · nid ar y map
Maes Gai
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Penda o Fersia a brenhinoedd y Brythoniaid yn erbyn Oswiu o Northumbria
Mae Annales Cambriae yn ei galw’n lladdfa Maes Gai. Syrthiodd Penda gyda’r rhan fwyaf o’r brenhinoedd Brythonig a orymdeithiodd gydag ef. Dywed yr Historia Brittonum i Gadafael o Wynedd ddod â’i fyddin adref yn ddiogel.
722 (Annales Cambriae) · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Hehil, Garth Maelog a Phencon
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Brythoniaid y de a Chernyw, yn erbyn y Saeson yn ôl pob tebyg
Mae Annales Cambriae yn cofnodi tair brwydr mewn un flwyddyn, Hehil ymhlith y Cernywiaid, Garth Maelog, a Phencon ymhlith Brythoniaid y de, ac yn dweud mai’r Brythoniaid a orfu ym mhob un o’r tair. Nid yw eu lleoliadau’n sicr.
728 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Mynydd Carno
Yn erbyn:Gelyn heb ei enwi
Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Mynydd Carno’, heb air am bwy a ymladdodd yno. Mae’n frwydr wahanol i Garno yn 951.
750 (Annales Cambriae) · yn y Gogledd · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Mocetauc
Yn erbyn:Y Pictiaid
Brythoniaid Ystrad Clud yn erbyn y Pictiaid
Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng y Pictiaid a’r Brythoniaid ym Mocetauc, lle lladdwyd Talorgan, brawd brenin y Pictiaid, gan y Brythoniaid.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng y Brythoniaid a’r Saeson, brwydr Henffordd, yn y flwyddyn y bu farw Dyfnwal ap Tewdwr. Mae’n dangos y ffin yn cael ei hymladd drosti genhedlaeth cyn i Offa godi ei glawdd.
778 a 784 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Cyrchoedd Offa
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Brythoniaid y de yn erbyn Offa o Fersia
Mae Annales Cambriae yn cofnodi anrheithio Brythoniaid y de gan Offa yn 778, a’r Brythoniaid eto yn haf 784. Nid ydynt yn enwi lle. Dyma’r blynyddoedd pan godwyd clawdd mawr Offa ar hyd y ffin.
Syrthiodd Caradog, brenin Gwynedd, ar y morfa yn Rhuddlan yn ymladd y Mersiaid ym mlwyddyn marw Offa. Dywedir bod yr alaw delyn drist Morfa Rhuddlan yn cofio’r diwrnod.
813 a 817 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Hywel a Chynan
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Hywel yn erbyn Cynan, yn y frwydr am Wynedd
Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr rhwng Hywel a Chynan yn 813, a brwydr Llan-faes yn 817, yn ôl pob tebyg yn rhan o’r un frwydr am Wynedd. O fewn ychydig flynyddoedd roedd Merfyn Frych wedi cymryd y deyrnas.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i gaer Degannwy gael ei dinistrio gan y Saeson, ac iddynt gymryd Powys i’w meddiant. O fewn ychydig flynyddoedd roedd Merfyn Frych wedi sefydlu llinach newydd o frenhinoedd yng Ngwynedd a dechreuodd y llanw droi.
848 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Ffinnant
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Gwŷr Brycheiniog yn erbyn Ithel, brenin Gwent
Mae Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Ffinnant, lle syrthiodd Ithel, brenin Gwent, i wŷr Brycheiniog. Byddai teyrnasoedd bach y de yn aml yn ymladd dros eu ffiniau yn y canrifoedd hyn.
849 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map
Cwymp Meurig o Went
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Meurig yn erbyn y Saeson
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Feurig gael ei ladd gan y Saeson.
850 (Annales Cambriae) · Safiad Cymreig · nid ar y map
Cwymp Cyngen
Yn erbyn:Llychlynwyr
Cyngen yn erbyn ysbeilwyr Llychlynnaidd
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Gyngen gael ei ladd gan y paganiaid, y rheolwr Cymreig cyntaf y dywed yr annalau iddo syrthio i’r Llychlynwyr.
853 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Anrheithio Môn
Yn erbyn:Llychlynwyr
Pobl Môn yn erbyn y Daniaid
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Fôn gael ei hanrheithio gan y ‘paganiaid duon’, y Daniaid. Dair blynedd yn ddiweddarach tarodd Rhodri Mawr yn ôl a lladd eu harweinydd Horm.
Trechodd Rhodri Mawr fyddin Lychlynnaidd ar Ynys Môn a lladd ei harweinydd Horm. Canwyd y newyddion yn llys Siarl Foel yn Ffrainc, ac ni wreiddiodd unrhyw deyrnas Lychlynnaidd yng Nghymru erioed.
869 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gwaith Bryn Onnen
Yn erbyn:Gelyn heb ei enwi
Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Bryn Onnen’. Ni wyddys dim mwy amdani.
870 · yn yr Alban · Safiad Cymreig · nid ar y map
Gwarchae Alclud
Yn erbyn:Llychlynwyr
Brythoniaid Ystrad Clud yn erbyn brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn
Gwarchaeodd Olaf ac Ivar o Ddulyn ar Alclud, caer graig Brythoniaid y gogledd, am bedwar mis nes i’r ffynnon sychu. Cipiasant hi, a’r flwyddyn wedyn hwylio adref gyda llu o gaethion. Parhaodd teyrnas Ystrad Clud o ganolfan newydd i fyny’r afon.
873 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gwaith Bannguolou
Yn erbyn:Gelyn heb ei enwi
Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Bannguolou’. Nid yw ei lle na’i gelyn yn hysbys.
tua 876 · Safiad Cymreig · nid ar y map
Gwaith Dydd Sul
Yn erbyn:Llychlynwyr
Rhodri Mawr yn erbyn y Daniaid ym Môn
Mae croniclau Cymru yn cofio ‘Gwaith Dydd Sul’ ym Môn, ac mae annalau Iwerddon yn cofnodi i Rodri, brenin y Brythoniaid, ddod i Iwerddon yn fuan wedyn yn ffoi rhag y Daniaid. Roedd yn ôl yng Nghymru erbyn 878.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i Rodri a’i fab Gwriad gael eu lladd gan y Saeson. Roedd Rhodri wedi uno Gwynedd, Powys a Seisyllwg dan un brenin. Dair blynedd yn ddiweddarach enillodd ei fab Anarawd frwydr Conwy, a alwodd y cronicl yn ddial Duw am Rodri.
Cymry a Saeson gyda’i gilydd yn erbyn byddin o Lychlynwyr
Cafodd byddin o Ddaniaid a ymdeithiodd i fyny Hafren ei chaethiwo mewn gwersyll yn Nhal-y-bont ger y Trallwng. Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn dweud i ryfelwyr o Gymru ymuno â’r gwarchaewyr; torrodd y Daniaid newynog allan gyda cholledion trwm a ffoi tua’r dwyrain.
895 (Annales Cambriae) · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Y Gwŷr o’r Gogledd ym Mrycheiniog
Yn erbyn:Llychlynwyr
Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg yn erbyn byddin Ddanaidd
Mae Annales Cambriae yn cofnodi i’r Gwŷr o’r Gogledd ddod ac anrheithio Lloegr a Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg, yr un fyddin Ddanaidd a drechwyd yn Nhal-y-bont.
Gwŷr Môn yn erbyn yr arweinydd Llychlynnaidd Ingimund
Wedi’i yrru o Ddulyn, daeth yr arweinydd Llychlynnaidd Ingimund i Fôn a dal Maes Osfeilion, medd cronicl Cymru. Ychwanega annalau Iwerddon i’r Cymry ymgynnull a’i yrru o’r ynys, ac aeth ymlaen i ymsefydlu ger Caer.
914 · Ergyng · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Y llynges Lychlynnaidd yn yr Hafren
Yn erbyn:Llychlynwyr
Pobl Ergyng a Saeson Henffordd a Chaerloyw yn erbyn Llychlynwyr o Lydaw
Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i lynges fawr o Lydaw ysbeilio ar hyd arfordir Cymru a chipio Cyfeiliog, esgob Ergyng, a brynwyd yn ôl gan y Brenin Edward am ddeugain punt. Yna trechodd gwŷr Henffordd a Chaerloyw yr ysbeilwyr.
Llys brenhinol Brycheiniog yn erbyn Æthelflæd o Fersia
Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i Æthelflæd, Arglwyddes y Mersiaid, anfon byddin i Gymru a dinistrio Brecenanmere, gan gymryd gwraig y brenin a dros ddeg ar hugain o rai eraill yn gaeth. Brecenanmere yw Llyn Syfaddan, ac mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i goed llosg y cartref brenhinol a godwyd ar ynys yn y llyn.
921 (Annales Cambriae) · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gwaith Dinas Newydd
Yn erbyn:Gelyn heb ei enwi
Brythoniaid, yn erbyn gelyn nad yw’r cofnod yn ei enwi
Mae Annales Cambriae yn cofnodi ‘brwydr Dinas Newydd’. Nid yw ei lle na’i gelyn yn hysbys.
937 · yng ngogledd Lloegr · Safiad Cymreig · nid ar y map
Brune
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Owain o Ystrad Clud, gyda’r Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn, yn erbyn Athelstan
Mae Annales Cambriae yn nodi ‘brwydr Brune’. Ymladdodd Brythoniaid Ystrad Clud yno gyda’r Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn yn erbyn y brenin Seisnig Athelstan, a’u trechu. Cadwodd Hywel Dda deyrnasoedd Cymru allan ohoni.
Lladdwyd Idwal Foel, ŵyr Rhodri Mawr a brenin Gwynedd, gan y Saeson, fel y cofnoda croniclau Cymru. Wedi ei farw cymerodd Hywel Dda Wynedd a rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Wedi marw Hywel Dda, ymladdodd Iago ac Ieuaf, meibion Idwal, yn erbyn ei feibion am Wynedd yng Ngharno. Hwy a orfu, ac aeth Gwynedd yn ôl i linach Idwal.
Mae’r Brut yn cofnodi i Maccus fab Harald, brenin Llychlynnaidd yr Ynysoedd, anrheithio Penmon, eglwys Sant Seiriol ym Môn. Y flwyddyn wedyn anrheithiodd ei frawd Gothfrith Fôn ei hun.
tua 978 · Brwydr neu wrthryfel
Ysbeilio Clynnog Fawr
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry, Saeson ac Eingl
Hywel ab Ieuaf gyda chynghreiriaid Seisnig yn erbyn ei ewythr Iago
Yn ei frwydr â’i ewythr Iago am Wynedd, daeth Hywel ab Ieuaf â milwyr Seisnig i Lŷn, ac mae’r Brut yn cofnodi i Glynnog Fawr, eglwys Sant Beuno, gael ei hanrheithio am yr eildro.
Hywel ab Ieuaf yn erbyn Custennin ab Iago a’r arweinydd Llychlynnaidd Gothfrith
Ysbeiliodd Custennin, gyda Gothfrith fab Harald a’i Lychlynwyr, Lŷn a Môn. Cyfarfu Hywel ab Ieuaf â hwy, a syrthiodd Custennin ym mrwydr Hirbarth, gan adael Hywel yn frenin Gwynedd.
Ni ysbeiliwyd unman yng Nghymru yn amlach. Mae’r croniclau’n cofnodi ymosodiadau ar Dyddewi dro ar ôl tro dros gan mlynedd. Lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, ac eto ailgodwyd eglwys Dewi bob tro.
Mae’r Brut yn cofnodi i Faredudd ab Owain o Ddeheubarth ladd Cadwallon ab Ieuaf ac ennill Môn a Meirionnydd, gan reoli’r rhan fwyaf o Gymru fel ei daid Hywel Dda.
987 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Cyrch Gothfrith ar Fôn
Yn erbyn:Llychlynwyr
Pobl Môn yn erbyn Gothfrith fab Harald
Dywed y cronicl i Gothfrith fab Harald a’i Lychlynwyr anrheithio Môn a chludo dwy fil o gaethion. Y flwyddyn wedyn llosgodd ysbeilwyr Lanbadarn, Llanilltud, Llancarfan a Llandudoch, a thalodd Maredudd ab Owain geiniog y pen i’r Llychlynwyr yn ddiweddarach i brynu heddwch.
tua 992 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Cyrch Edwin ab Einion
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Edwin ab Einion, gyda help Seisnig, yn erbyn ei ewythr Maredudd ab Owain
Mae’r Brut yn cofnodi i Edwin ab Einion, gydag arweinydd Seisnig o’r enw Eclis, anrheithio Dyfed, Ceredigion, Gŵyr, Cydweli a Thyddewi. Mewn ateb llogodd Maredudd ryfelwyr Llychlynnaidd ac anrheithio Morgannwg.
Llywelyn ap Seisyll yn erbyn Rhain, a honnai ei fod yn fab i Faredudd ab Owain
Roedd Llywelyn ap Seisyll o Wynedd wedi ennill Deheubarth hefyd. Mae’r cronicl yn galw ei wrthwynebydd yn Rhain Wyddel; trechodd Llywelyn ef yn Abergwili ger Caerfyrddin, ac mae’r cronicl yn cofio’i deyrnasiad fel blynyddoedd o lawnder.
Yn ei flwyddyn gyntaf yn frenin, chwalodd Gruffudd ap Llywelyn fyddin Fersaidd wrth ryd ar afon Hafren ger y Trallwng. Dechreuodd deyrnasiad a fyddai’n uno Cymru gyfan.
Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Hywel ab Edwin o Ddeheubarth
Ar ei ffordd i reoli Cymru gyfan, trechodd Gruffudd ap Llywelyn Hywel ab Edwin, brenin Deheubarth, ym Mhencader. Ym Mhencader hefyd, dros ganrif yn ddiweddarach, y dywedodd hen ŵr wrth Harri II na fyddai neb ond y Cymry yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear.
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry, Llychlynwyr, Y Gwyddelod
Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Hywel ab Edwin a llynges o Iwerddon
Daeth Hywel ab Edwin yn ôl gyda llynges o Lychlynwyr o Iwerddon i adennill Deheubarth. Cyfarfu Gruffudd ap Llywelyn ag ef yn aber afon Tywi, a syrthiodd Hywel yno.
tua 1047 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y mapNewydd
Dial Gruffudd yn Ystrad Tywi
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn gwŷr Ystrad Tywi
Mae’r Brut yn adrodd sut y lladdodd prif wŷr Ystrad Tywi tua 140 o osgordd Gruffudd ap Llywelyn drwy frad, a sut yr anrheithiodd Gruffudd Ystrad Tywi a Dyfed i ddial. Ddwy flynedd wedyn, medd, anrheithiwyd y de i gyd.
Gruffudd ap Rhydderch a llynges o Iwerddon yn erbyn yr Esgob Ealdred o Gaerwrangon
Mae’r Cronicl Eingl-Sacsonaidd yn adrodd sut y daeth tair llong ar bymtheg ar hugain o Iwerddon i fyny afon Wysg, ac ymunodd Gruffudd ap Rhydderch, brenin y de, â hwy. Daeth yr Esgob Ealdred yn eu herbyn, ond ymosododd y Cymry ar ei fyddin yn gynnar yn y bore a lladd llawer.
Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn Saeson a Normaniaid Swydd Henffordd
Ymosododd Gruffudd ap Llywelyn yn ddwfn i Swydd Henffordd a threchu’r Saeson a’r marchogion Normanaidd a osodwyd yno gan y Brenin Edward, ger Llanllieni. Dyma’r tro cyntaf i’r Cymry a’r Normaniaid gyfarfod mewn brwydr, bedair blynedd ar ddeg cyn Hastings.
Gruffudd ap Llywelyn yn erbyn yr Esgob Leofgar o Henffordd
Arweiniodd esgob rhyfelgar Henffordd fyddin yn erbyn Gruffudd a chafodd ei ladd gyda’i offeiriaid a’r siryf yn y Clas-ar-Wy. Gwnaeth y Saeson heddwch, ac yn fuan cydnabuwyd Gruffudd yn frenin ar Gymru gyfan.
tua 1058 · yn Lloegr · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Gruffudd a Magnus yn ysbeilio Lloegr
Yn erbyn:Saeson ac Eingl
Gruffudd ap Llywelyn a Magnus, mab brenin Norwy, yn erbyn y Saeson
Mae’r Brut yn cofnodi i Magnus, mab y Brenin Harald o Norwy, ddod gyda llynges ac ysbeilio tiroedd Seisnig gyda Gruffudd ap Llywelyn yn gynghreiriad iddo, gan helpu i adfer yr Iarll Ælfgar.
Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru gyfan, yn erbyn Harold a Tostig Godwinson
Synnodd Harold lys Gruffudd yn Rhuddlan adeg y Nadolig 1062, yna daeth eto ar y môr tra daeth Tostig dros y tir, gan wthio’n ddwfn i Gymru. Syrthiodd Gruffudd yn Awst 1063, a chwalodd yr un deyrnas Cymru a adeiladodd.
Cymry Powys gydag Eadric Wyllt yn erbyn y Normaniaid
Dair blynedd wedi Hastings, ymunodd y Cymry â’r gwrthryfelwr Seisnig Eadric Wyllt a gwŷr Caer i ymosod ar gastell newydd y Normaniaid yn Amwythig. Llosgasant y dref, er i’r castell ddal. Roedd Bleddyn ap Cynfyn ac Eadric eisoes wedi ysbeilio Swydd Henffordd gyda’i gilydd yn 1067.
1069 neu 1070 · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gwaith Mechain
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Bleddyn a Rhiwallon ap Cynfyn yn erbyn Maredudd ac Ithel, meibion Gruffudd ap Llywelyn
Ceisiodd meibion Gruffudd ap Llywelyn fawr adennill ei deyrnas oddi wrth ei hanner brodyr. Syrthiodd Ithel a Rhiwallon ill dau, bu farw Maredudd o oerfel wrth ffoi dros y bryniau, a rheolodd Bleddyn Wynedd a Phowys.
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Caradog ap Gruffudd a milwyr Normanaidd yn erbyn Maredudd ab Owain o Ddeheubarth
Trechodd a lladdodd Caradog ap Gruffudd o Went a Morgannwg, gyda milwyr Normanaidd wrth ei ochr, Faredudd ab Owain ar lannau Rhymni. Mae’n un o’r troeon cyntaf i’r cronicl ddangos Normaniaid yn ymladd yn rhyfeloedd Cymru.
tua 1073 a 1074 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Cyrchoedd cyntaf y Normaniaid
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers, Llychlynwyr
Ceredigion a Dyfed yn erbyn y Normaniaid
Saith mlynedd wedi Hastings, medd y Brut, anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a dychwelyd i Geredigion y flwyddyn wedyn. Yr un flwyddyn anrheithiodd ysbeilwyr paganaidd Dyddewi a Bangor.
Mae Buchedd Gruffudd ap Cynan yn adrodd sut y trechodd Gruffudd ifanc, wedi glanio o Iwerddon i hawlio Gwynedd, Drahaearn ym Meirionnydd mewn lle a elwid Gwaed Erw, ar ôl y lladdfa yno.
Yn ddiweddarach yr un flwyddyn trodd Trahaearn y fantol ger Clynnog yn Arfon, a bu’n rhaid i Gruffudd hwylio’n ôl i Iwerddon. Dychwelodd, a threchu Trahaearn am byth ym Mynydd Carn yn 1081.
Gruffudd ap Cynan yn erbyn gwŷr Môn a Chynwrig ap Rhiwallon
Wedi glanio gyntaf yng Ngwynedd, medd y Brut, ymladdodd Gruffudd ap Cynan â gwŷr Môn, a lladdwyd Cynwrig ap Rhiwallon, a reolai ran o’r gogledd, gan wŷr Gwynedd.
Trahaearn ap Caradog yn erbyn Rhys ab Owain o Ddeheubarth
Gorymdeithiodd Trahaearn o Wynedd tua’r de a threchu Rhys ab Owain, brenin Deheubarth, ym Mhwllgwdig ger Abergwaun. Syrthiodd Rhys yn ddiweddarach yr un flwyddyn, a chymerodd Rhys ap Tewdwr ei deyrnas.
Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd
Brwydr rhwng teyrnasoedd Cymru ym mryniau’r Preselau a osododd Rhys ar orsedd Deheubarth ac a enillodd Wynedd i Gruffudd ap Cynan, y rheolodd ei linach hi hyd 1283.
Wedi’i yrru o Ddeheubarth gan Fadog, Cadwgan a Rhiryd, meibion Bleddyn, ffodd Rhys ap Tewdwr i Iwerddon a dychwelyd gyda llynges. Trechodd hwy yn Llechryd ar afon Teifi, lle syrthiodd Madog a Rhiryd.
Ceisiodd Gruffudd, mab y Maredudd ab Owain a syrthiodd ar lannau Rhymni, gymryd Deheubarth, a syrthiodd i Rys ap Tewdwr yn Llandudoch, wrth aber afon Teifi.
Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché
Syrthiodd Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, yn ymladd y Normaniaid a wthiodd i Frycheiniog. Dywed y Brut i deyrnas y Brythoniaid syrthio gydag ef, ond o fewn blwyddyn cododd Cymru, a byddai ei ŵyr yr Arglwydd Rhys yn ei hennill yn ôl.
2 Mai 1093 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Cadwgan yn Nyfed
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Cadwgan ap Bleddyn yn erbyn gwŷr Dyfed
Yn fuan wedi i Rys ap Tewdwr syrthio, medd y Brut, ysbeiliodd Cadwgan ap Bleddyn Ddyfed. O fewn wythnosau roedd y Normaniaid wedi dod i mewn i Ddyfed a Cheredigion a dechrau codi cestyll yno.
1094 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Coed Yspwys
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Cadwgan ap Bleddyn yn erbyn y Normaniaid
Yng ngwrthryfel mawr 1094 bwriodd y Cymry gestyll Normanaidd y gogledd a’r gorllewin i lawr, a chwalodd Cadwgan o Bowys fyddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
tua 1094 · ardal · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Bwrw cestyll y Normaniaid
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Cymry Gwynedd, Ceredigion a Dyfed yn erbyn cestyll y Normaniaid
Mae’r Brut yn cofnodi i’r Brythoniaid fwrw i lawr gestyll y Ffrancod yng Ngwynedd, yna holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond Penfro a Rhyd-y-gors, a gyrru pobl a gwartheg Dyfed ymaith. Mewn ateb anrheithiodd y Ffrancod Ŵyr, Cydweli ac Ystrad Tywi.
Yng ngwrthryfel mawr y 1090au cipiodd y Cymry gastell Normanaidd Trefaldwyn a lladd ei warchodlu. Roedd yn ddigon i ddod â’r Brenin Gwilym Goch ei hun i Gymru.
Yng ngwrthryfel mawr y 1090au anfonodd y Normaniaid fyddin i Went i gosbi’r Cymry. Wrth iddi droi am adref ymosododd y Cymry arni yng Ngelli Carnant a’i chwalu, yn yr un flwyddyn â’r fuddugoliaeth yn Aber-llech.
Pan gododd y Cymry ar draws y de, Penfro oedd yr unig gastell Normanaidd yn y gorllewin na syrthiodd. Daliodd Gerallt o Windsor ef drwy warchae hir, ac adroddodd ei ŵyr Gerallt Gymro yn ddiweddarach sut y taflodd gig dros y muriau i wneud i’r gwarchaewyr feddwl fod ganddo fwyd i’w sbario.
1095 a 1097 · ardal yn unig · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Gwilym Goch yng Nghymru
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Y Cymry yn erbyn Gwilym Goch
Ddwywaith arweiniodd y brenin fyddinoedd mawr i Gymru. Bob tro tynnodd y Cymry’n ôl i’r coedydd a’r mynyddoedd heb roi brwydr, a bob tro aeth y brenin adref heb ennill dim.
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers, Llychlynwyr
Ieirll Normanaidd yn erbyn Magnus Droednoeth, brenin Norwy
Roedd dau iarll Normanaidd wedi meddiannu Môn pan hwyliodd llynges Norwyaidd Magnus Droednoeth i mewn. Saethodd Magnus yr Iarll Hugh o Amwythig drwy’i lygad, gadawodd y Normaniaid yr ynys, a daeth Gruffudd ap Cynan adref i ailgodi Gwynedd.
tua 1105 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Rhyfel Hywel ap Goronwy
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Hywel ap Goronwy yn erbyn Normaniaid Rhyd-y-gors
Wedi’i yrru o’i arglwyddiaeth, llosgodd Hywel ap Goronwy dai ac anrheithio’r wlad o gwmpas castell Rhyd-y-gors, gan ladd milwyr Ffrengig ar eu ffordd adref. Syrthiodd yn fuan wedyn drwy gynllwyn.
tua 1108 · ardal yn unig · Safiad Cymreig · nid ar y map
Y Fflemiaid yn cymryd Rhos
Yn erbyn:Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Cymry Rhos yn erbyn gwladychwyr Fflemaidd
Mae’r Brut yn cofnodi i Fflemiaid a anfonwyd gan Harri I gymryd cantref Rhos cyfan yn Nyfed a gyrru ei bobl allan. Dyma ddechrau ‘Lloegr fach tu hwnt i Gymru’ yn ne Sir Benfro.
tua 1109–1110 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Y cyrchoedd ar Geredigion
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Tywysogion Powys yn erbyn ei gilydd a’r Normaniaid
Mae’r Brut yn adrodd am flynyddoedd o ysbeilio ymhlith teulu Bleddyn ap Cynfyn: llosgodd Madog ac Ithel ap Rhiryd dai ac ŷd ar draws Ceredigion, lladdwyd rhai yn ffoi yn Llanbadarn, ysbeiliwyd Llanddewi Brefi, ac ysbeiliodd gwŷr Owain ap Cadwgan Ddyfed a’r Fflemiaid.
tua 1114 · ardal · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Harri I yn goresgyn Gwynedd a Phowys
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Gruffudd ap Cynan ac Owain ap Cadwgan yn erbyn Harri I
Anfonodd Harri I dair byddin i Wynedd a Phowys, un drwy Fur Castell. Tynnodd Owain ap Cadwgan yn ôl i Eryri, a daeth y rhyfel i ben heb frwydr pan wnaeth y tywysogion delerau.
Daeth Gruffudd ap Rhys, mab brenin olaf Deheubarth, adref o Iwerddon a chodi yn erbyn y Normaniaid. Ymosododd ar eu cestyll o Arberth a Llanymddyfri i Abertawe a Chaerfyrddin, ond fe’i gyrrwyd yn ôl yn Ystrad Peithyll o flaen castell Aberystwyth.
tua 1118 · Dyffryn Clwyd · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Dyffryn Clwyd (Maes Maen Cymro)
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Hywel ab Ithel a’i gynghreiriaid yn erbyn meibion Owain ab Edwin
Mae’r Brut yn cofnodi brwydr yn Nyffryn Clwyd, lle trechodd cynghreiriaid Hywel ab Ithel, Maredudd ap Bleddyn a meibion Cadwgan gyda rhai Normaniaid, feibion Owain ab Edwin.
tua 1121 · ym Mhowys · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Y saeth at Harri I
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Saethwyr ifanc Maredudd ap Bleddyn yn erbyn Harri I
Pan orymdeithiodd Harri I i Bowys, ymosododd saethwyr ifanc Maredudd ap Bleddyn ar ei fyddin mewn bwlch coediog serth. Trawodd un saeth ddwyfronneg y brenin, a gwnaeth Harri heddwch yn fuan wedyn.
tua 1121 · ardal yn unig · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gwynedd yn cymryd Meirionnydd
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry
Meibion Gruffudd ap Cynan yn erbyn gwŷr Meirionnydd a Phowys
Mae’r Brut yn cofnodi i feibion Gruffudd ap Cynan ysbeilio Meirionnydd a symud ei phobl a’i heiddo i Lŷn, y cam cyntaf yn nhwf Gwynedd dan Owain Gwynedd.
Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda gwŷr Deheubarth yn erbyn y Normaniaid
Ger Aberteifi chwalodd meibion Gruffudd ap Cynan y Normaniaid, a ffoesant i afon Teifi nes bod, medd y cronicl, yr afon wedi’i phontio â chyrff dynion a meirch. Saethwyr a gwaywffonwyr Cymreig a enillodd y dydd.
Gwenllian ferch Gruffudd yn erbyn Normaniaid Cydweli
Tra oedd ei gŵr yn ceisio cymorth yng Ngwynedd, arweiniodd y Dywysoges Gwenllian fyddin yn erbyn castell Cydweli. Syrthiodd gyda’i mab Morgan, ond rhoddodd ei safiad dde Cymru gyfan ar dân, a daeth ei henw’n gri ryfel ‘Dial am Gwenllian’.
Ar Ddydd Calan 1136 trechodd Cymry Brycheiniog Normaniaid Gŵyr rhwng Casllwchwr ac Abertawe, gan ladd tua phum cant. Taniodd hyn y Gwrthryfel Mawr a ysgubodd drwy’r de ac a arweiniodd at Grug Mawr.
Cymry Gwent dan Morgan ab Owain yn erbyn Richard de Clare
Anwybyddodd Richard de Clare, arglwydd Ceredigion, rybudd i beidio â marchogaeth drwy’r coed ger y Fenni heb osgordd. Ymosododd y Cymry arno yno, ac wedi ei farw cododd Cymru gyfan yn 1136.
Maredudd ap Gruffudd a’i frodyr yn erbyn y Normaniaid a’r Fflemiaid
Cipiodd meibion Gruffudd ap Rhys a Gwenllian gastell Llansteffan. Pan ddaeth y Normaniaid a’r Fflemiaid i’w adennill, gadawodd Maredudd ifanc iddynt osod eu hysgolion yn erbyn y muriau, yna eu taflu i lawr i’r ffos.
Yn erbyn:Cymry yn erbyn Cymry, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Owain Gwynedd yn erbyn Madog ap Maredudd o Bowys a Ranulf, Iarll Caer
Roedd Owain Gwynedd wedi gwthio’i ffin tua’r dwyrain at afon Dyfrdwy. Ymunodd Madog o Bowys ag Iarll Caer yn ei erbyn, a threchodd Owain y ddau yng Nghynsyllt ger y Fflint.
Maredudd a Rhys ap Gruffudd yn erbyn Normaniaid Dinbych-y-pysgod
Cipiodd y brodyr ifanc Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys yn ddiweddarach, gastell Dinbych-y-pysgod mewn ymosodiad liw nos, i dalu’n ôl am ymosodiad ar eu brawd Cadell gan wŷr y dref.
Ymosododd meibion Owain ar fyddin Harri II yng nghoed Eulo; bu bron i’r brenin ei hun gael ei ladd a syrthiodd y faner frenhinol. Ildiodd Owain dir yn ddoeth wedyn a chadw ei deyrnas.
Tra gorymdeithiodd Harri II yn erbyn Owain Gwynedd dros y tir, glaniodd ei lynges ar Fôn ac ysbeiliodd y morwyr eglwysi. Cododd gwŷr yr ynys a’u gyrru’n ôl i’w llongau â cholledion trwm. Ymhlith y meirw roedd Harri, mab Nest a’r Brenin Harri I.
Owain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II
Gorymdeithiodd Harri II i Gymru gyda byddin fawr i roi terfyn ar annibyniaeth Cymru. Casglodd Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys Gymru gyfan yng Nghorwen; trawodd y Cymry yng Nghrogen yn Nyffryn Ceiriog, daeth y glaw, ac aeth y brenin adref heb ddim.
Cipiodd yr Arglwydd Rhys gastell Aberteifi a Chilgerran, gan adennill Ceredigion gyfan. Daeth Aberteifi’n gastell iddo ef ei hun, lle cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn 1176.
Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys yn erbyn cestyll Harri II
Gwarchaeodd Owain Gwynedd a Rhys ap Gruffudd ar Ruddlan am dri mis a’i chipio, yna cymryd Prestatyn hefyd. Roedd cestyll Harri II yng ngogledd-ddwyrain Cymru wedi mynd.
Hywel ab Owain Gwynedd yn erbyn ei hanner brodyr Dafydd a Rhodri
Wedi marw Owain Gwynedd ymladdodd ei feibion am ei deyrnas. Syrthiodd Hywel, y bardd-ryfelwr a ganodd i harddwch Gwynedd, ym Mhentraeth ym Môn gyda’i frodyr maeth wrth ei ochr, a galarodd Peryf ap Cedifor amdanynt ar gân.
Seisyll ap Dyfnwal ac arglwyddi Cymreig Gwent yn erbyn William de Braose
Gwahoddodd William de Braose Seisyll ap Dyfnwal a phrif wŷr Gwent i’w gastell yn y Fenni dros y Nadolig, a pharodd eu lladd yn y wledd. Dywed y cronicl na feiddiai’r un Cymro ymddiried yn y Ffrancod wedi hynny. Yn 1182 cipiodd gwŷr Gwent y castell a’i losgi.
Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn erbyn ei ewythr Dafydd ab Owain
Ymunodd Llywelyn ab Iorwerth, ychydig dros ugain oed, â’i gefndryd i drechu ei ewythr Dafydd ab Owain wrth aber afon Conwy. Dyna’r cam cyntaf at ddod yn Llywelyn Fawr, meistr Cymru.
Yr Arglwydd Rhys yn erbyn Roger Mortimer a Hugh de Say
Yn ei ymgyrch olaf llosgodd yr hen Arglwydd Rhys Gaerfyrddin, cipio cestyll Colwyn a Maesyfed, a threchu arglwyddi’r Mers Roger Mortimer a Hugh de Say ar faes y gad ger Maesyfed.
Gwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter
Aeth Gwenwynwyn o Bowys ati i ennill yn ôl ryddid y Cymry hyd at eu hen derfynau, a gwarchae ar gastell Matilda de Breos. Disgynnodd byddin achub fawr ar ei wŷr a bu farw cannoedd lawer. O fewn ychydig flynyddoedd byddai Llywelyn Fawr yn cario’r un gobaith ymhellach.
Daeth taith gyntaf John yn erbyn Gwynedd i ben gyda’i fyddin mor brin o fwyd yn Negannwy nes, medd y cronicl, iddynt fwyta’u ceffylau. Daeth yn ôl yn yr haf, cyrraedd Bangor a’i llosgi, a bu’n rhaid i Lywelyn wneud heddwch. O fewn blwyddyn roedd wedi ennill y cyfan yn ôl.
Llywelyn ab Iorwerth a thywysogion Cymru yn erbyn y Brenin John
Flwyddyn wedi i’r Brenin John ei orfodi i ildio’r tiroedd i’r dwyrain o’r Conwy, daeth Llywelyn â’r tywysogion eraill i’w ochr ac adennill y Berfeddwlad, gan gipio pob castell brenhinol yno ond Rhuddlan a Degannwy.
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Llywelyn ab Iorwerth a thywysogion Cymru yn erbyn y cestyll brenhinol a’r Mers
Ym mlwyddyn Magna Carta, arweiniodd Llywelyn dywysogion Cymru tua’r de a chipio Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn ychydig wythnosau o gwmpas y Nadolig. Wedyn rhannodd diroedd y de rhwng y tywysogion yn Aberdyfi.
Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn Harri III a Hubert de Burgh
Dechreuodd prif weinidog Harri III, Hubert de Burgh, godi castell yng nghoedwig Ceri. Poenydiodd gwŷr Llywelyn yr adeiladwyr nes i’r brenin roi’r gorau iddi, a thynnwyd y castell hanner-adeiledig i lawr. Galwyd yr adfail yn Ffolineb Hubert.
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr, Normaniaid ac arglwyddi’r Mers
Llywelyn ab Iorwerth yn erbyn cestyll y brenin ac arglwyddi’r Mers
Mewn un haf llosgodd byddinoedd Llywelyn Drefaldwyn, Maesyfed, Aberhonddu, Caerllion, Castell-nedd a Chydweli, ysgubiad mwyaf ei deyrnasiad hir. Mae’r cronicl yn enwi pob tref.
Richard Marshal a’i gynghreiriaid Cymreig yn erbyn Harri III
Cododd Richard Marshal, Iarll Penfro, yn erbyn Harri III gyda Llywelyn ab Iorwerth yn gynghreiriad iddo. Yn y Grysmwnt ymosododd eu lluoedd ar wersyll y brenin liw nos a’i ysbeilio.
Treuliodd Harri III yr hydref yn codi castell yn Negannwy, tra torrodd gwŷr Dafydd ap Llywelyn ei gyflenwad bwyd ac ymladd ei fintai chwilota. Ysgrifennodd gŵr yn y gwersyll adref am oerfel, newyn a pherygl, ac aeth y brenin adref heb goncro Gwynedd.
Tachwedd 1256 · ardal · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Adennill y Berfeddwlad
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn swyddogion yr Arglwydd Edward
Galwodd gwŷr y Berfeddwlad, y tir rhwng y Conwy a’r Ddyfrdwy, ar Lywelyn i’w rhyddhau o reolaeth lem swyddogion yr Arglwydd Edward. Ysgubodd drwyddi mewn tua wythnos, gan adael i’r brenin gestyll Degannwy a Diserth yn unig.
Maredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, cynghreiriaid Llywelyn, yn erbyn byddin y brenin
Erlidiwyd byddin y brenin a orymdeithiai ar Ddinefwr am ddeuddydd drwy Ddyffryn Tywi ac yna’i dinistrio yng Nghymerau. Syrthiodd dros dair mil, un o fuddugoliaethau Cymreig mwyaf yr oes.
Gwŷr Maelienydd a Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn Roger Mortimer
Cipiodd Cymry Maelienydd gastell newydd Roger Mortimer yng Nghefnllys, a daeth Llywelyn i’w cefnogi. Caniatawyd i Mortimer ymadael, ac aeth Maelienydd drosodd at Lywelyn.
Newynodd Llywelyn ap Gruffudd ddau gastell Harri III yn y gogledd-ddwyrain, Diserth a Degannwy, a’u bwrw i lawr. Bedair blynedd yn ddiweddarach enwodd Cytundeb Trefaldwyn ef yn Dywysog Cymru.
Gwarchodlu Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn Roger Mortimer a Henry de Lacy
Roedd Llywelyn wedi codi Dolforwyn uwchben afon Hafren yn her i gastell y brenin yn Nhrefaldwyn. Yn rhyfel cyntaf Edward I daliodd ei warchodlu allan am tua phythefnos cyn i’r dŵr ddod i ben.
Croesodd byddin Edward I o Fôn ar bont o gychod cyn i’r cadoediad ddod i ben. Daeth y Cymry i lawr o Eryri, eu cyfarfod ar y lan a’u gyrru’n ôl i’r llanw.
Lladdwyd Llywelyn, ein Llyw Olaf, ger Cilmeri tra oedd ei wŷr yn dal y bont dros Irfon. Saif maen mawr yno heddiw, a phob Rhagfyr daw pobl ynghyd i’w gofio. Ysgrifennodd ei fardd: ‘Poni welwch chwi ddiwedd y byd?’
Dafydd ap Gruffudd yn erbyn y gwarchodlu brenhinol
Ar y noson cyn Sul y Blodau, ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg a chymryd ei arglwydd yn garcharor. Dyma ddechrau rhyfel olaf Cymru annibynnol, ac ymunodd Llywelyn â’i frawd.
Tywysogion Deheubarth yn erbyn y cestyll brenhinol
Yn yr un dyddiau ag ymosodiad Dafydd ar Benarlâg, cododd tywysogion y de hefyd. Cipiodd Gruffudd ap Maredudd a Rhys Fychan gastell newydd Edward I yn Aberystwyth, a syrthiodd Llanymddyfri a Charreg Cennen hefyd.
Gwarchodluoedd olaf Gwynedd yn erbyn byddin Edward I
Wedi i Lywelyn syrthio, ymladdodd Dafydd ap Gruffudd ymlaen o’r mynyddoedd. Daliodd Castell y Bere, castell y tywysogion yng nghysgod Cadair Idris, tan Ebrill 1283, un o’r cestyll Cymreig olaf i syrthio.
Ildiwyd castell y tywysogion yng nghanol Eryri, man geni Llywelyn Fawr yn ôl y sôn, i’r Saeson yn Ionawr 1283. Gallai byddin Edward bellach gyrraedd y mynyddoedd lle’r oedd Dafydd ap Gruffudd yn dal i ymladd.
Cododd Rhys ap Maredudd, arglwydd Dryslwyn, yn erbyn swyddogion y brenin. Gwarchaeodd byddin frenhinol o filoedd ar ei gastell uwchben afon Tywi, a chwympodd mur ar y gwarchaewyr wrth iddynt ei danseilio. Pan syrthiodd y castell dihangodd Rhys a bu’n rhydd am bedair blynedd.
Madog ap Llywelyn yn erbyn tref a chastell newydd Edward I
Wrth i’r trethi newydd gael eu casglu, torrodd gwrthryfeloedd allan ar draws Cymru ar unwaith. Cipiodd gwŷr Madog ap Llywelyn dref gaerog Caernarfon a llosgi’r castell hanner-adeiledig.
Yn 1294 cododd Madog ap Llywelyn, o dŷ brenhinol Gwynedd, a chymryd y teitl Tywysog Cymru; ymosodwyd ar Gaernarfon tra oedd ei muriau’n dal i gael eu codi. Gwnaeth ei waywffonwyr eu safiad yng Nghaereinion yng ngaeaf 1295, a daeth y gwrthryfel mawr olaf am ddwy genhedlaeth i ben yno.
Llywelyn Bren yn erbyn swyddogion y brenin ym Morgannwg
Cododd Llywelyn Bren, arglwydd Senghennydd a gŵr dysgedig, yn erbyn rheolaeth lem swyddogion y brenin, a gwarchaeodd ei wŷr ar gastell Caerffili am wythnosau. Ildiodd ei hun i achub ei bobl, gan ofyn iddynt gael eu harbed.
26 Awst 1346 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Crécy
Yn erbyn:Ffrainc
Saethwyr a gwaywffonwyr o Gymru ym myddin Edward III
Ymladdodd miloedd o wŷr o Gymru yn Crécy, llawer ohonynt mewn gwyrdd a gwyn, efallai’r milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai. Helpodd eu bwâu a’u cyllyll hir i ennill un o frwydrau enwocaf yr Oesoedd Canol.
19 Medi 1356 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Poitiers
Yn erbyn:Ffrainc
Milwyr o Gymru gyda’r Tywysog Du
Ymladdodd saethwyr o Gymru eto yn Poitiers, lle cymerwyd brenin Ffrainc yn garcharor. Yn ôl traddodiad Cymru, Hywel y Fwyall a’i daliodd, a gweinid saig o fwyd o flaen bwyell Hywel am flynyddoedd wedyn.
1372 · Ynys y Garn (Guernsey) · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Owain Lawgoch ar Ynys y Garn
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Owain Lawgoch a llynges Ffrengig yn erbyn y garsiwn Seisnig
Cychwynnodd Owain Lawgoch, etifedd tywysogion Gwynedd, o Ffrainc yn 1372 i ennill Cymru’n ôl, ac ar y ffordd trechodd amddiffynwyr Ynys y Garn mewn brwydr. Mae’r ynyswyr yn dal i ganu am yr ymosodiad. Galwyd ef yn ôl cyn iddo allu hwylio ymlaen i Gymru.
Owain Glyndŵr yn erbyn Reginald Grey, arglwydd Rhuthun
Ddeuddydd wedi’i gyhoeddi’n Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy, arweiniodd Owain ei wŷr i Ruthun fore’r ffair a llosgi tref ei elyn yr Arglwydd Grey. Roedd rhyfel Glyndŵr wedi dechrau.
Owain Glyndŵr yn erbyn Hugh Burnell a gwŷr Swydd Amwythig
Wythnos wedi dechrau’r gwrthryfel, cyfarfu Hugh Burnell â gwŷr Owain ger y Trallwng gyda milwyr Swydd Amwythig a’u gwasgaru. Llithrodd Owain i’r bryniau, ac o fewn misoedd roedd y wlad gyfan yn codi gydag ef.
Owain Glyndŵr yn erbyn Fflemingiaid Penfro a’r Saeson
Ar lethrau Pumlumon, trodd Owain gydag ychydig gannoedd o wŷr ar fyddin lawer gwaith yn fwy a’i chwalu. Daeth y fuddugoliaeth â Chymru’n heidio at ei faner.
1 Ebrill 1401 (Dydd Gwener y Groglith) · Buddugoliaeth Gymreig
Cipio castell Conwy
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Rhys a Gwilym ap Tudur yn erbyn gwarchodlu Conwy
Tra oedd y rhan fwyaf o’r gwarchodlu yn yr eglwys ddydd Gwener y Groglith, aeth y brodyr Rhys a Gwilym ap Tudur o Fôn a’u gwŷr i mewn i gastell Conwy a’i ddal am dri mis, nes ennill pardwn.
Cododd Owain ei faner, draig aur ar gefndir gwyn, ar y bryn uwchben Caernarfon ac ymosod ar y dref. Gyrrodd y gwarchodlu ef ymaith â cholledion, ond aeth baner y ddraig gydag ef drwy weddill y rhyfel.
Rhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer
Trechodd byddin Owain wŷr Swydd Henffordd, a throdd saethwyr Cymreig Mortimer eu bwâu ar y Saeson. Daliwyd Mortimer, ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.
Ebrill 1402 · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Dal yr Arglwydd Grey
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Owain Glyndŵr yn erbyn Reginald Grey o Ruthun
Denodd Owain ei hen elyn yr Arglwydd Grey allan o Ruthun i fagl a’i gymryd yn garcharor. Gosodwyd ei bridwerth ar 10,000 o farciau, a bu’n rhaid i’w deulu ei gasglu.
Owain Glyndŵr a gwŷr Dyffryn Tywi yn erbyn y garsiynau Seisnig
Mewn ymgyrch haf drwy Ddyffryn Tywi, agorodd cestyll Llanymddyfri, Dryslwyn a Chastellnewydd Emlyn eu pyrth i Owain, a syrthiodd tref a chastell Caerfyrddin, prifddinas frenhinol y de, iddo.
Henry Dwn a gwŷr Owain, gyda chymorth Ffrainc a Llydaw, yn erbyn gwarchodlu Cydweli
Wrth i’r de godi dros Owain, gwarchaeodd Henry Dwn o Gydweli ar y castell yno gyda milwyr o Gymru, Ffrainc a Llydaw a llosgi’r dref, gan gadw’r gwarchodlu dan glo am wythnosau.
Ger y Grysmwnt trechodd gwŷr Owain lu Seisnig mewn brwydr. Erfyniodd Swydd Henffordd ar y brenin am help, a’r haf hwnnw cynhaliodd Owain ei senedd gyntaf ym Machynlleth.
Ar anterth ei rym cipiodd Owain Gaerdydd a llosgi’r dref. Yn ôl traddodiad arbedodd yn unig y stryd lle’r oedd y brodyr Ffransisgaidd yn byw, am iddynt fod yn gyfeillgar i’w achos.
Awst 1405 · yn Swydd Gaerwrangon · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Bryn Woodbury
Yn erbyn:Brenhinoedd Lloegr
Owain Glyndŵr a’i gynghreiriaid Ffrengig yn wynebu Harri IV
Arweiniodd Owain fyddin Gymreig a Ffrengig ymhellach i Loegr nag unrhyw lu Cymreig ers Gruffudd ap Llywelyn. Wynebodd y ddwy fyddin ei gilydd am ddyddiau o fewn golwg i Gaerwrangon cyn i Owain dynnu’n ôl.
Llosgodd byddin Gymreig ran o’r Grysmwnt a chafodd ei chyfarfod gan lu a anfonwyd gan y Tywysog Harri ifanc, Harri V yn ddiweddarach. Gyrrwyd y Cymry’n ôl, ergyd gyntaf gwanwyn caled i’r gwrthryfel.
Arweiniodd Gruffudd, mab Owain, ymosodiad ar gastell Brynbuga a’i yrru’n ôl ym Mhwll Melyn. Cymerwyd Gruffudd yn garcharor a bu farw yn Nhŵr Llundain. Eto o fewn misoedd glaniodd byddin Ffrengig yn Aberdaugleddau i ymladd wrth ochr Owain.
Gwŷr Owain ym Morgannwg yn erbyn gwarchodlu castell Coety
Daliodd cefnogwyr Owain ym Morgannwg gastell Coety ger Pen-y-bont dan warchae cyhyd nes i’r Senedd sôn amdano, a bu’n rhaid anfon byddin o Loegr i’w achub.
Gwarchodluoedd Owain yn erbyn gynnau’r Tywysog Harri
Daeth y Tywysog Harri â gynnau mawr yn erbyn cadarnleoedd olaf Owain. Syrthiodd Aberystwyth yn 1408 a Harlech yn gynnar yn 1409, lle cymerwyd gwraig Owain, Marged, a’i ferch Catrin a’i phlant. Ni chafodd Owain ei hun erioed ei ddal.
25 Hydref 1415 · yn Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Agincourt
Yn erbyn:Ffrainc
Saethwyr o Gymru ym myddin Harri V, a anwyd yn Nhrefynwy
Safodd cannoedd o saethwyr o Gymru yn y rheng yn Agincourt, a bu farw Dafydd Gam o Aberhonddu yno’n amddiffyn y brenin. Y bwa hir, a ddaeth yn enwog gyntaf yng Ngwent, a enillodd y dydd.
Chwefror 1461 · yn Swydd Henffordd · Brwydr neu wrthryfel
Croes Mortimer
Yn erbyn:Rhyfeloedd y Rhos
Siasbar ac Owain Tudur yn erbyn Edward o Efrog
Brwydr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau a ymladdwyd gan Gymry ar y ddwy ochr. Daliwyd Owain Tudur a thorri’i ben yn Henffordd, gan ddweud y byddai’r pen a orweddai gynt yng nghôl y Frenhines Catrin bellach ar y blocyn. Byddai ei ŵyr yn ennill y goron.
Lancastriaid Siaspar Tudur yn erbyn Iorciaid William Herbert
Wedi Croes Mortimer, ymladdodd Siaspar Tudur ymlaen yng Nghymru dros dŷ Lancaster. Ar y bryn uwchben Caernarfon cyfarfu ei wŷr â byddin yr Iorciaid a’u trechu, a dihangodd Siaspar i ymladd ddiwrnod arall.
Dafydd ab Ieuan ab Einion a’r garsiwn Lancastraidd yn erbyn yr Iorciaid
Am saith mlynedd daliodd garsiwn Harlech allan dros dŷ Lancaster, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain. Dywedir i’w gapten frolio iddo ddal castell yn Ffrainc nes i bob hen wraig yng Nghymru glywed amdano, ac y daliai hwn nes i bob hen wraig yn Ffrainc wneud. Cysylltir y gân Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech ag ef.
Gorffennaf 1469 · ger Banbri · Safiad Cymreig · nid ar y map
Banbri (Edgecote)
Yn erbyn:Rhyfeloedd y Rhos
Byddin Gymreig William Herbert, Iarll Penfro
Arweiniodd William Herbert o Raglan, y Cymro cyntaf i’w wneud yn iarll, fyddin fawr o Gymry i Loegr a syrthiodd gyda llawer ohonynt yn Banbri. Galarodd y bardd Guto’r Glyn ac eraill am y dydd mewn rhai o’r marwnadau mwyaf teimladwy yn y Gymraeg.
22 Awst 1485 · yn Swydd Gaerlŷr · Buddugoliaeth Gymreig · nid ar y map
Bosworth
Yn erbyn:Rhyfeloedd y Rhos
Harri Tudur a’i fyddin Gymreig yn erbyn Rhisiart III
Glaniodd Harri Tudur yn Dale a gorymdeithio drwy Gymru dan y ddraig goch, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry’n ymuno ag ef. Yn Bosworth enillodd y goron, a llawenhaodd y beirdd fod y mab darogan wedi dod.
24 Mawrth 1643 · yn Swydd Gaerloyw · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Highnam
Yn erbyn:Y Rhyfel Cartref
Byddin frenhinol Gymreig yr Arglwydd Herbert yn erbyn Syr William Waller
Gorymdeithiodd byddin Gymreig a godwyd dros y brenin i warchae ar Gaerloyw a gwersylla yn Highnam. Croesodd Waller afon Hafren y tu ôl iddynt a’u synnu, a chymerwyd y rhan fwyaf o’r fyddin yn garcharorion.
18 Medi 1644 · Brwydr neu wrthryfel
Trefaldwyn
Yn erbyn:Y Rhyfel Cartref
Brenhinwyr a Seneddwyr yn y Rhyfel Cartref
Ymladdwyd brwydr fwyaf y Rhyfel Cartref yng Nghymru islaw castell Trefaldwyn. Safai’r rhan fwyaf o Gymru dros y brenin, ac ymladdodd milwyr o Gymru ar y ddwy ochr; y Senedd a enillodd y dydd.
Seneddwyr Rowland Laugharne yn erbyn Brenhinwyr Sir Benfro
Brwydr fwyaf y Rhyfel Cartref cyntaf yng ngorllewin Cymru. Chwalodd marchoglu Laugharne fyddin y Brenhinwyr ger Cas-wis, ac aeth Hwlffordd a’r rhan fwyaf o Sir Benfro drosodd i’r Senedd.
Marchoglu brenhinol Syr William Vaughan yn erbyn Seneddwyr Thomas Mytton
Trechwyd marchogion brenhinol a oedd yn ymgynnull i achub Caer gan Mytton islaw muriau castell Dinbych. Daliodd Dinbych ei hun dros y brenin am bron i flwyddyn arall.
Mehefin–Awst 1646 · Brwydr neu wrthryfel
Gwarchae Rhaglan
Yn erbyn:Y Rhyfel Cartref
Brenhinwyr Ardalydd Caerwrangon yn erbyn y Cadfridog Fairfax
Rhaglan, castell mawr Ieirll Caerwrangon, oedd un o’r lleoedd olaf ym Mhrydain i ddal dros Siarl I. Ildiodd yr hen ardalydd ar 19 Awst 1646 wedi gwarchae hir, a pharodd y Senedd chwalu’r tŵr mawr.
Gwarchodlu brenhinol y Cyrnol William Owen yn erbyn y Senedd
Harlech oedd y castell olaf yng Nghymru a Lloegr i ddal dros y brenin, gan ildio ym Mawrth 1647. Hwn hefyd oedd cadarnle olaf Lancaster yn Rhyfeloedd y Rhos.
Brenhinwyr Cymreig dan Rowland Laugharne yn erbyn Byddin Fodel Newydd y Senedd
Y frwydr fwyaf a ymladdwyd erioed yng Nghymru, yn yr Ail Ryfel Cartref, gyda thua 11,000 o wŷr. Enillodd byddin y Senedd a daeth y gwrthryfel yn y de i ben ym Mhenfro.
John Poyer, Rowland Laugharne a Rice Powell yn erbyn Oliver Cromwell
Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Cartref yng Nghymru, daliodd Penfro allan yn erbyn Cromwell ei hun am saith wythnos, nes i syched a newyn ei gorfodi i ildio. Dyma’r gwarchae mawr olaf yn hanes Cymru.
Brenhinwyr Syr John Owen yn erbyn lluoedd y Senedd
Yn yr ail Ryfel Cartref cododd Syr John Owen o Glenennau y gogledd-orllewin dros y brenin. Ar y glannau ger Llandygái trechwyd ei wŷr a’i gymryd yn garcharor.
Hydref 1648 · Brwydr neu wrthryfel
Red Hill, Biwmares
Yn erbyn:Y Rhyfel Cartref
Brenhinwyr Môn yn erbyn y Cadfridog Thomas Mytton
Cododd Môn dros y brenin yn hwyr yn 1648. Glaniodd y Cadfridog Thomas Mytton a threchu’r ynyswyr ar Red Hill uwchben Biwmares, ymladd olaf yr ail Ryfel Cartref yng Nghymru.
1695 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Namur
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod
Enillodd gwarchae caer fawr Namur yn y Gwledydd Isel y gyntaf o’u hanrhydeddau brwydr i’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, chwe blynedd wedi codi’r gatrawd.
13 Awst 1704 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Blenheim
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod a’r Bafariaid
Dan Ddug Marlborough roedd y Ffiwsilwyr yn y frigâd a ymosododd ar bentref Blenheim ar afon Donaw, yn un o fuddugoliaethau mawr yr oes.
1743 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Dettingen
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod
Ymladdodd y Ffiwsilwyr yn Dettingen yn yr Almaen, y frwydr olaf i frenin Prydeinig, Siôr II, arwain ei fyddin yn bersonol.
1 Awst 1759 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Minden
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod
Roedd y Ffiwsilwyr yn un o chwe chatrawd draed Brydeinig a symudodd ymlaen mewn llinell yn erbyn marchoglu niferus Ffrainc a’u chwalu, peth na thybiai neb y gallai milwyr traed ei wneud. Mae’r gatrawd yn dal i gadw Diwrnod Minden.
17 Mehefin 1775 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Bunker Hill
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn gwladychwyr America
Ar ddechrau Rhyfel Annibyniaeth America roedd y Ffiwsilwyr yn yr ymosodiadau blaen i fyny’r bryn uwchben Boston a chollasant yn drwm. Ymladdasant drwy’r rhyfel cyfan, hyd at yr ildio yn Yorktown yn 1781.
22–24 Chwefror 1797 · Buddugoliaeth Gymreig
Abergwaun: y goresgyniad olaf
Yn erbyn:Ffrainc
Pobl Sir Benfro yn erbyn llu Ffrengig
Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yng Ngharreg Wastad. Daeth y milwyr lleol a’r bobl allan, daliodd Jemima Nicholas ddeuddeg carcharor â phicfforch, ac ildiodd y Ffrancwyr ar draeth Wdig o fewn deuddydd.
Ionawr 1809 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Corunna
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod
Daeth y Ffiwsilwyr drwy enciliad gaeaf Syr John Moore dros fynyddoedd gogledd Sbaen ac ymladd y frwydr yn Corunna a alluogodd y fyddin i hwylio adref.
16 Mai 1811 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Albuera
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Ffrancod
Yn un o frwydrau mwyaf gwaedlyd Rhyfel y Penrhyn gorymdeithiodd brigâd y Ffiwsilwyr i fyny i dân y Ffrancod heb ildio. Syrthiodd dros eu hanner, ond hwy a orfu.
18 Mehefin 1815 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Waterloo
Yn erbyn:Ffrainc
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a llawer o filwyr Cymreig yn erbyn Napoleon
Safodd y Ffiwsilwyr mewn sgwâr ar y grib yn Waterloo drwy ymosodiadau marchoglu Ffrainc yn y prynhawn, yn y frwydr a ddaeth â rhyfeloedd Napoleon i ben.
Mehefin 1831 · Brwydr neu wrthryfel
Gwrthryfel Merthyr
Yn erbyn:Gwrthryfeloedd a phrotestiadau
Gweithwyr Merthyr yn erbyn y milwyr yn y Castle Inn
Cymerodd gweithwyr haearn a glowyr y dref drosodd am ddyddiau dan y faner goch, y tro cyntaf iddi gael ei chodi ym Mhrydain. Taniodd milwyr wrth y Castle Inn a bu farw llawer. Crogwyd Dic Penderyn, ac fe’i cofir fel merthyr.
Siartwyr Gwent yn erbyn y milwyr yng Ngwesty’r Westgate
Gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr i lawr y cymoedd drwy’r nos i fynnu’r bleidlais. Taniodd milwyr o Westy’r Westgate a lladdwyd tua ugain. Alltudiwyd eu harweinwyr, ond mae eu gofynion yn gyfraith y wlad bellach.
Ffermwyr y gorllewin, wedi’u gwisgo fel ‘Beca a’i merched’, yn erbyn y tollbyrth
Ar 13 Mai 1839 chwalodd dynion ag wynebau duon a gwisgoedd menywod, dan arweiniad Twm Carnabwth, y tollborth newydd yn Efail-wen. Am bedair blynedd marchogodd Beca liw nos ar draws y de-orllewin, nes i’r llywodraeth ysgubo’r tollau atgas ymaith.
Siartwyr Llanidloes yn erbyn y cwnstabliaid arbennig
Pan ddaeth plismyn o Lundain i arestio arweinwyr y Siartwyr, rhyddhaodd gwehyddion a phobl tref Llanidloes y carcharorion a dal y dref am rai dyddiau, nes i filwyr gyrraedd. Hwn oedd gwrthryfel cyntaf y Siartwyr yng Nghymru, fisoedd cyn Casnewydd.
20 Medi 1854 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Yr Alma
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn byddin Rwsia yn y Crimea
Croesodd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig afon Alma dan dân trwm ac ymosod ar y Great Redoubt ar y llethrau tu hwnt. Enillodd eu dewrder y diwrnod hwnnw nifer o’r Croesau Victoria cyntaf un.
5 Tachwedd 1854 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Inkerman
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y 41ain Gatrawd (Gymreig) yn erbyn byddin Rwsia
Yn y niwl ar y llethrau uwchben Sevastopol roedd y 41ain, Catrawd Gymreig yn ddiweddarach, ymhlith y llu Prydeinig bach a ddaliodd fyddin Rwsiaidd lawer mwy draw ym ‘mrwydr y milwyr’.
8 Medi 1855 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Y Redan Mawr
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn amddiffynwyr Rwsiaidd Sevastopol
Roedd y Ffiwsilwyr yn yr ymosodiad ar y Redan Mawr, caer yn amddiffynfeydd Sevastopol, a chollasant yn drwm dan ei gynnau. Syrthiodd y ddinas yr un noson.
Tachwedd 1857 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Lucknow
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn rhyddhad Lucknow
Roedd y Ffiwsilwyr yn y llu a ymladdodd ei ffordd i mewn i Lucknow yn India i ryddhau’r Residency dan warchae, ac enillasant Groesau Victoria yno.
2 Mehefin 1869 · Brwydr neu wrthryfel
Terfysg yr Wyddgrug
Yn erbyn:Gwrthryfeloedd a phrotestiadau
Glowyr Sir y Fflint yn erbyn y milwyr
Roedd glowyr Coed-llai wedi protestio yn erbyn rheolwr pwll a waharddodd y Gymraeg dan ddaear. Pan ddedfrydwyd dau ohonynt yn yr Wyddgrug, ymgasglodd tyrfa a thaniodd y milwyr, gan ladd pedwar o bobl. Ysgrifennodd Daniel Owen amdano yn ei nofel Rhys Lewis.
22–23 Ionawr 1879 · yn Ne Affrica · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Rorke’s Drift
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Cwmni B y 24ain Gatrawd, Cyffinwyr De Cymru yn ddiweddarach
Daliodd tua 150 o filwyr catrawd a oedd â’i chartref yn Aberhonddu orsaf genhadol yn erbyn miloedd o ryfelwyr Zulu drwy ddydd a nos. Enillwyd un ar ddeg Croes Fictoria, saith gan wŷr y 24ain.
22 Ionawr 1879 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Isandlwana
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Bataliwn 1af y 24ain Gatrawd Droed yn erbyn byddin y Zulu
Ymladdodd y 24ain, a’i chartref yn Aberhonddu, hyd y dyn olaf pan oresgynnodd byddin y Zulu y gwersyll yn Isandlwana. Y prynhawn hwnnw daliodd Cwmni B o’r un gatrawd Rorke’s Drift.
1886–1891 · Brwydr neu wrthryfel
Rhyfel y degwm: Mochdre
Yn erbyn:Gwrthryfeloedd a phrotestiadau
Ffermwyr y gogledd-ddwyrain yn erbyn casglwyr y degwm
Gwrthododd ffermwyr capel dalu degwm i eglwys nad oedd y rhan fwyaf ohonynt yn ei mynychu. Pan ddaeth arwerthwyr gyda heddlu a milwyr i werthu eu gwartheg, ymgasglodd tyrfaoedd, ac ym Mochdre ym Mehefin 1887 trodd y gwrthdaro yn ymladd. Helpodd y protestiadau at ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru yn 1920.
Chwefror 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Rhyddhau Ladysmith
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn y Boeriaid
Ymladdodd y Ffiwsilwyr drwy’r brwydrau caled ar hyd afon Tugela yn Ne Affrica a ddaeth â gwarchae hir Ladysmith i ben.
10 Mawrth 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Driefontein
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Gatrawd Gymreig yn erbyn y Boeriaid
Ar yr orymdaith i Bloemfontein arweiniodd y Gatrawd Gymreig y rhuthr a yrrodd y Boeriaid oddi ar eu crib yn Driefontein, ar gost drom.
Awst 1900 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Rhyddhau Peking
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn erbyn gwrthryfel y Bocswyr
Gorymdeithiodd y Ffiwsilwyr gyda’r llu rhyngwladol a ryddhaodd y llysgenadaethau tramor dan warchae yn Peking yn ystod gwrthryfel y Bocswyr yn Tsieina.
Tachwedd 1910 · Brwydr neu wrthryfel
Tonypandy
Yn erbyn:Gwrthryfeloedd a phrotestiadau
Glowyr y Cambrian Combine yn erbyn perchnogion y glo
Wedi’u cloi allan mewn brwydr dros dâl am weithio gwythiennau anodd, bu glowyr y Rhondda mewn gwrthdaro â’r heddlu yn Nhonypandy, ac anfonwyd milwyr i’r cwm. Parhaodd y streic bron i flwyddyn ac fe’i cofir o hyd ar draws maes y glo.
Streicwyr y rheilffordd a phobl y dref yn erbyn milwyr
Yn ystod streic genedlaethol gyntaf y rheilffyrdd, ataliodd torfeydd drenau yn Llanelli ac agorodd milwyr dân. Lladdwyd dau ddyn ifanc, John John a Leonard Worsell. Mae’r dref yn eu cofio â chofeb.
Hydref–Tachwedd 1914 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Tsingtao
Yn erbyn:Yr Almaen
2il Gyffinwyr De Cymru gyda byddin Japan yn erbyn canolfan yr Almaen yn Tsieina
Cyffinwyr De Cymru oedd yr unig fataliwn milwyr traed Prydeinig yng ngwarchae Tsingtao, canolfan lyngesol yr Almaen ar arfordir Tsieina, a syrthiodd yn Nhachwedd 1914.
31 Hydref 1914 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gheluvelt
Yn erbyn:Yr Almaen
1af Cyffinwyr De Cymru yn erbyn byddin yr Almaen
Ar ddiwrnod mwyaf peryglus brwydr gyntaf Ypres, daliodd Cyffinwyr De Cymru eu tir yn chateau Gheluvelt nes i wrthymosodiad y Worcesters gau’r bwlch yn y llinell.
Awst 1915 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Bae Suvla, Gallipoli
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Otomaniaid
Glaniodd yr 53ain Adran (Gymreig) ym Mae Suvla a mynd yn syth i’r ymosodiad yng ngwres haf Gallipoli, yna dal y llinell drwy’r hydref nes i’r fyddin gyfan gael ei chludo oddi ar y penrhyn.
Medi 1915 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Loos
Yn erbyn:Yr Almaen
Y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen
Ymladdodd y Gwarchodlu Cymreig, a godwyd ond y mis Chwefror hwnnw, eu brwydr gyntaf yn Loos a chipio Bryn 70 dan dân trwm.
7–12 Gorffennaf 1916 · ar y Somme, Ffrainc · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Coed Mametz
Yn erbyn:Yr Almaen
Y 38ain Adran (Gymreig)
Cipiodd yr Adran Gymreig y coed mwyaf ar y Somme mewn pum diwrnod o ymladd, ar gost o tua 4,000 o wŷr wedi’u lladd neu eu clwyfo. Ymladdodd y beirdd David Jones a Robert Graves yno, ac mae cofeb draig goch ar ymyl y coed.
31 Gorffennaf 1917 · ger Ypres, Gwlad Belg · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Cefn Pilckem
Yn erbyn:Yr Almaen
Y 38ain Adran (Gymreig), Hedd Wyn yn eu plith
Ar ddiwrnod cyntaf Passchendaele cipiodd yr Adran Gymreig Gefn Pilckem. Syrthiodd y bardd Hedd Wyn y bore hwnnw; bum wythnos yn ddiweddarach gorchuddiwyd y gadair a enillodd â brethyn du. Mae cofeb Gymreig yn Langemark.
1917 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Gaza a Jerwsalem
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Otomaniaid
Ym Mhalesteina ymladdodd yr 53ain Adran (Gymreig) ym mhob un o dair brwydr Gaza ac roedd ymhlith y milwyr a gipiodd Jerwsalem yn Rhagfyr 1917.
Medi 1918 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Doiran
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Cyffinwyr De Cymru a bataliynau Cymreig yn erbyn byddin Bwlgaria
Ym mryniau Macedonia ymosododd bataliynau Cymreig ar safleoedd Bwlgaria uwchben Llyn Doiran. Enillodd yr Is-gyrnol Daniel Burges o Gyffinwyr De Cymru Groes Victoria yn arwain yr ymosodiad er ei glwyfo’n ddrwg.
Mai 1940 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Boulogne
Yn erbyn:Yr Almaen
2il Fataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen
Wrth i arfau’r Almaen gyrraedd y Sianel, daliodd y Gwarchodlu Cymreig Boulogne am ddeuddydd er mwyn clirio’r porthladd, cyn i’r Llynges gludo’r rhan fwyaf ohonynt ymaith.
3 Medi 1944 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Rhyddhau Brwsel
Yn erbyn:Yr Almaen
Y Gwarchodlu Cymreig gydag Adran Arfog y Gwarchodlu yn erbyn byddin yr Almaen
Yn un o symudiadau cyflymaf y rhyfel, gyrrodd y Gwarchodlu Cymreig bellter mawr mewn un diwrnod o Ffrainc i Wlad Belg ac roeddent ymhlith milwyr cyntaf y Cynghreiriaid i gyrraedd Brwsel, lle llanwodd tyrfaoedd y strydoedd i’w croesawu.
1944 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Monte Cassino
Yn erbyn:Yr Almaen
3ydd Bataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn byddin yr Almaen yn yr Eidal
Ymladdodd 3ydd Bataliwn y Gwarchodlu Cymreig yn yr oerfel a’r mynyddoedd o amgylch Monte Cassino yn y frwydr hir i dorri llinell yr Almaen ar draws yr Eidal.
Chwefror 1945 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Y Reichswald
Yn erbyn:Yr Almaen
Yr 53ain Adran (Gymreig) yn erbyn byddin yr Almaen
Arweiniodd yr 53ain Adran (Gymreig), a oedd wedi ymladd drwy Normandi, ran o’r ymosodiad ar goedwig y Reichswald ar ffin yr Almaen, gan ymladd drwy fwd a choed pîn am ddyddiau.
1951–1952 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Corea
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Bataliwn 1af y Gatrawd Gymreig yn erbyn byddinoedd Tsieina a Gogledd Corea
Daliodd y Gatrawd Gymreig safleoedd yn y rheng flaen yng Nghorea drwy aeaf chwerw 1951–52, dan sielio ac ymosodiadau liw nos.
8 Mehefin 1982 · Ynysoedd Malvinas · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Fitzroy a’r Sir Galahad
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Bataliwn 1af y Gwarchodlu Cymreig
Wrth aros i lanio yn Fitzroy, bomiwyd y llong Sir Galahad a lladdwyd 32 o filwyr y Gwarchodlu Cymreig, colled drymaf y gatrawd ers yr Ail Ryfel Byd. Daeth Simon Weston, a gafodd ei losgi’n ddifrifol y diwrnod hwnnw, yn arwr cenedlaethol am ei ddewrder a’i waith dros eraill.
Haf 2009 · dramor · Brwydr neu wrthryfel · nid ar y map
Helmand
Yn erbyn:Rhyfeloedd tramor eraill
Y Gwarchodlu Cymreig yn erbyn y Taliban yn Affganistan
Yn Ymgyrch Panther’s Claw ymladdodd y Gwarchodlu Cymreig am wythnosau ar hyd camlesi Helmand. Lladdwyd eu prif swyddog, yr Is-gyrnol Rupert Thorneloe, a pharhaodd y bataliwn â’r ymgyrch hyd y diwedd.