

Erthygl
Llythyrau Owain Glyndŵr
Ysgrifennodd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc ac arglwyddi Iwerddon fel un cydradd â hwy, a rhoi ar femrwn Gymru rydd â’i senedd, ei heglwys a’i phrifysgolion ei hun.
Llun: Llythyr Pennal gwreiddiol, Mawrth 1406, oddi wrth Owain Glyndŵr at Siarl VI o Ffrainc, gyda’i sêl, yn yr Archives nationales, Paris · Archives nationales (France), CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy ar lan afon Dyfrdwy, cyhoeddwyd Owain ap Gruffudd Fychan yn Dywysog Cymru. Roedd tua deugain oed, wedi’i hyfforddi yn y gyfraith ac wedi’i brofi mewn rhyfel, yn disgyn drwy ei dad o dywysogion Powys a thrwy ei fam o dŷ Deheubarth, ac roedd y beirdd ers tro wedi canu iddo fel etifedd y cyfan. O fewn pedair blynedd roedd bron y wlad i gyd yn ei ddwylo. Yr hyn sy’n ei osod ar wahân i bob arweinydd arall yn ei oes yw’r hyn a wnaeth â’i ysgrifbin. Mae ei lythyrau’n dangos gwladweinydd yn adeiladu cenedl.
At Frenin yr Alban, 1401#
Yn 1401 ysgrifennodd Owain, yn Ffrangeg, at Robert III, Brenin yr Albanwyr. Dechreuodd â’r hanes a rannai’r ddwy genedl. Brutus, meddai, ‘eich hynafiad tra bonheddig chwi a minnau’, oedd y brenin coronog cyntaf a drigodd yn y deyrnas hon, a elwid gynt yn Brydain Fawr. Roedd gan Brutus dri mab: Albanactus, Locrinus a Camber. O Albanactus y disgynnai Brenin yr Albanwyr mewn llinach union. Teyrnasodd llinach Camber yn frenhinol hyd at Gadwaladr, brenin coronog olaf y Brythoniaid, ‘yr wyf fi, eich cefnder distadl, yn disgyn ohono mewn llinach union’.
Er dyddiau Cadwaladr, meddai Owain, roedd ef a’i bobl wedi byw dan ‘ormes a chaethiwed fy ngelynion marwol i a chwithau, y Saeson’. Dywedai’r broffwydoliaeth y câi ei waredu rhagddynt drwy gymorth y brenin, a gofynnodd am wŷr arfog, gan addo gwasanaethu’r brenin holl ddyddiau ei oes. Llythyr o un tŷ brenhinol at un arall ydyw: tywysog a brenin o waed hynaf Prydain, yn gefndryd drwy eu disgyniad o Brutus.
At arglwyddi Iwerddon#
Gydag ef aeth llythyrau Lladin at arglwyddi Iwerddon. Dywedai’r broffwydoliaeth, meddai Owain wrthynt, fod yn rhaid, cyn y gallai’r Cymry gael y llaw uchaf, ‘i chwi a’r eiddoch, ein cefndryd annwyl yn Iwerddon, estyn llaw i’n cynorthwyo’. Atgoffodd hwy y câi Iwerddon heddwch cyhyd ag y daliai Cymru i ymladd. Mae’r ddau lythyr wedi goroesi am i Adda o Frynbuga, cyfreithiwr a chroniclydd o Gymro, eu copïo air am air i’w gronicl.
Y cynghrair â Ffrainc, 1404#
Erbyn 1404 roedd Owain wedi cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth, wedi’i goroni, ac wedi galw senedd o Gymru gyfan i Fachynlleth. Ar 10 Mai, o Ddolgellau, cyhoeddodd lythyrau yn null penadur: ‘Owain, drwy ras Duw, Tywysog Cymru’, wedi’u dyddio ‘ym mhedwaredd flwyddyn ein tywysogaeth’. Enwent ei ganghellor, Gruffudd Young, a’i frawd yng nghyfraith, John Hanmer, yn llysgenhadon at Siarl VI o Ffrainc. Ar 14 Gorffennaf ym Mharis seliodd y ddau gytundeb cynghrair rhwng Cymru a Ffrainc. Yr haf canlynol glaniodd byddin Ffrengig yn Aberdaugleddau a gorymdeithio gydag Owain cyn belled â Woodbury Hill, ger Caerwrangon.
Mae ei sêl fawr yn ei ddangos ar ei orsedd â choron a theyrnwialen, ac ar yr ochr arall yn marchogaeth i ryfel dan bedwar llew Gwynedd. Sêl brenin ydyw.
Y Cytundeb Tridarn, 1405#
Ym mis Chwefror 1405 seliodd Owain gytundeb ag Edmund Mortimer a Henry Percy, Iarll Northumberland, i rannu’r deyrnas gyfan rhyngddynt. Percy a gâi ogledd Lloegr a Mortimer y de. Cymru fwy oedd rhan Owain. Rhedai ei ffin ar hyd afon Hafren hyd at borth gogleddol Caerwrangon, oddi yno at yr ynn yn Onennau Meigion ar y ffordd o Bridgnorth i Kinver, tua’r gogledd ar hyd yr hen ffordd at darddiad afon Trent, ymlaen at darddiad afon Mersi, ac i lawr yr afon honno i’r môr. Byddai llawer o’r hyn sydd heddiw’n swyddi Caer, Amwythig a Henffordd, hen dir y Brythoniaid, wedi dod adref i Gymru.
Llythyr Pennal, 1406#
Ym Mhennal, ger Machynlleth, ar 31 Mawrth 1406 yr ysgrifennwyd y mwyaf o’r llythyrau, wedi i Owain ymgynghori ag uchelwyr a chlerigwyr Cymru. Wedi’i gyfeirio at Siarl VI, cytunai i gydnabod y Pab yn Avignon, fel y gwnâi Ffrainc, a gosodai allan beth fyddai Cymru rydd. Adferid Tyddewi’n archesgobaeth, yn ben ar eglwys Gymreig heb fod yn atebol i Gaergaint. Gwŷr a fedrai’r Gymraeg fyddai ei chlerigwyr. Arhosai cyfoeth eglwys Cymru yng Nghymru. A châi Cymru ddwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
Nid oedd yr un rheolwr arall yn yr ynysoedd hyn wedi rhoi’r fath raglen ar glawr. Cafodd Prifysgol Cymru ei siarter yn 1893, daeth yr Eglwys yng Nghymru’n annibynnol ar Gaergaint yn 1920, a chyfarfu senedd Gymreig eto yn 1999. Mae pob un ohonynt yn Llythyr Pennal. Cedwir y llythyr ei hun, yn Lladin ar femrwn â sêl Owain, yn archifau cenedlaethol Ffrainc ym Mharis. Daeth adref ar fenthyg i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth yn 2000, a chyflwynwyd copïau union i sefydliadau Cymru yn 2009.
Heb ei ddal erioed#
Ni ddaliwyd Owain erioed ac ni chafodd ei fradychu, er bod pris ar ei ben a’i bobl ei hun yn gwybod ym mha fryniau yr oedd. Yn 1415 cynigiodd y brenin newydd, Harri V, bardwn iddo. Nid atebodd. Yn 1412 y clywir amdano ddiwethaf, a thybir iddo farw tua 1415. Ni chafwyd hyd i’w fedd erioed, a dywedai’r beirdd y deuai eto.
Chwe chanrif yn ddiweddarach mae ei faner yn chwifio ledled Cymru bob 16 Medi, Dydd Owain Glyndŵr. Mae senedd yn eistedd yng Nghymru, ac mae’r prifysgolion a gynlluniodd yn llawn. Y Gymru a ddisgrifiodd yn ei lythyrau yw’r Gymru yr ydym yn dal i’w hadeiladu.
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 5 munY bwa hir Cymreig
Arf Gwent oedd yr arf a enillodd Crécy ac Agincourt yn gyntaf, ac yng nghoedydd a bylchau Cymru y dysgodd y Normaniaid ei ofni.
Erthygl · 5 munPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?
Mwy nag 800 o safleoedd cestyll mewn gwlad y gallwch yrru ar ei thraws mewn prynhawn. Mae pob un yn gofnod o rywun yn ceisio cipio Cymru, neu ei dal.
Erthygl · 6 munY wlad na ellid ei choncro
Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.
Yr oes · 1282 – 1485Cymru Glyndŵr
Gwrthryfeloedd yn erbyn y concwerwr, oes aur barddoniaeth, ac Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf