
Erthygl
Y bwa hir Cymreig
Arf Gwent oedd yr arf a enillodd Crécy ac Agincourt yn gyntaf, ac yng nghoedydd a bylchau Cymru y dysgodd y Normaniaid ei ofni.
Llun: Saethwyr yn ymarfer â’r bwa hir, o Sallwyr Luttrell, tua 1325 · Luttrell Psalter, British Library, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
O Gymru y daeth y bwa hir a wnaeth i fyddinoedd yr Oesoedd Canol grynu. Ymhell cyn iddo sefyll yn rhengoedd ar feysydd Ffrainc, arf gwŷr y de-ddwyrain ydoedd, wedi’i dorri o lwyfen wyllt y llethrau a’i dynnu gan helwyr a bugeiliaid a’i defnyddiai er pan oeddent yn fechgyn.
Saethwyr Gwent#
Ysgrifennodd Gerallt Gymro, a farchogodd drwy’r wlad yn 1188, fod gwŷr Gwent yn fwy medrus â’r bwa na neb arall yng Nghymru. Disgrifiodd eu bwâu: nid o gorn nac o ywen, ond o lwyfen wyllt, yn arw a heb eu caboli, ond yn gryf a chadarn, wedi’u gwneud, meddai, nid i saethu ymhell ond i glwyfo’n ddwfn mewn ymladd agos.
Rhoddodd enghreifftiau a ddangoswyd iddo gan y Normaniaid eu hunain. Yng ngwarchae’r Fenni yn 1182 aeth saethau’r Cymry’n syth drwy ddrws derw cyn dewed â chledr llaw, a gadawyd y pennau haearn yn sefyll allan ar yr ochr fewn yn rhyfeddod. Trawyd un o farchogion William de Braose gan saeth a aeth drwy ei glun arfog, drwy’r cyfrwy, a lladd y march oddi tano.
Arf y rhagod#
Felly y defnyddiai’r Cymry ef. Ni safent mewn meysydd agored i gael eu sathru. Gadawent i’r golofn arfog ddod ymlaen i’r coed neu’r bwlch cul, a gollwng o agos, lle gallai saeth o fwa llwyfen fynd drwy’r llurig, y goes a’r cyfrwy ynghyd. Yna diflannent i’r coed. Nid oedd gan farchogion trwm ateb i hynny, ac mae’n rhan fawr o’r rheswm pam y cymerodd concwest Cymru ddau gan mlynedd i’r Normaniaid.
Crug Mawr, 1136#
Dangosodd y flwyddyn 1136 beth a allai ei wneud mewn brwydr fawr. Ar Ddydd Calan dinistriodd gwŷr Brycheiniog lu Normanaidd yng Ngŵyr. Yn y gwanwyn arweiniodd y dywysoges Gwenllian fyddin Deheubarth yng Nghydweli a marw ar ei blaen. Ac ym mis Hydref, yng Nghrug Mawr y tu allan i Aberteifi, cyfarfu Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr, gyda Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth, â holl nerth Normanaidd y de-orllewin.
Torrodd saethwyr y Cymry linell y Normaniaid, gyrrodd marchogion y Cymry hi’n ôl, a ffodd y Normaniaid am y bont dros afon Teifi, a ildiodd oddi tanynt. Roedd yr afon mor llawn, medd y croniclau, nes i ddynion ei chroesi ar y cyrff. Roedd Ceredigion yn Gymreig eto, a saif Crug Mawr yn un o’r buddugoliaethau mwyaf a enillwyd erioed ar dir Cymru.
O Gymru i’r byd#
Dysgodd brenhinoedd Lloegr y wers. Llanwodd Edward I, a oedd wedi wynebu’r bwa yng Nghymru, ei fyddinoedd ei hun â saethwyr o Gymru. Yn Crécy yn 1346 safai saethwyr a gwaywffonwyr Cymreig mewn gwyrdd a gwyn gyda’r Tywysog Du, ymhlith y milwyr cyntaf yn Ewrop i wisgo lifrai; cofir gwŷr Llantrisant yno hyd heddiw. Roedd saethwyr o Gymru yn Poitiers yn 1356, a gorymdeithiodd tua phum cant ohonynt i Agincourt yn 1415.
Defnyddiodd saethwyr Owain Glyndŵr ef dros Gymru unwaith eto ym Mryn Glas yn 1402. Am dair canrif y bwa hir a reolai feysydd brwydr Ewrop, a dechreuodd fel ffon lwyfen yn nwylo gŵr o Went.
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 8 munLlythyrau Owain Glyndŵr
Ysgrifennodd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc ac arglwyddi Iwerddon fel un cydradd â hwy, a rhoi ar femrwn Gymru rydd â’i senedd, ei heglwys a’i phrifysgolion ei hun.
Erthygl · 5 munPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?
Mwy nag 800 o safleoedd cestyll mewn gwlad y gallwch yrru ar ei thraws mewn prynhawn. Mae pob un yn gofnod o rywun yn ceisio cipio Cymru, neu ei dal.
Erthygl · 6 munY wlad na ellid ei choncro
Gwnaeth y Llychlynwyr deyrnas yn Lloegr ond byth yng Nghymru. Cymerodd y Normaniaid Loegr mewn pum mlynedd; daliodd Cymru hwy am fwy na dau gan mlynedd.
Yr oes · 1282 – 1485Cymru Glyndŵr
Gwrthryfeloedd yn erbyn y concwerwr, oes aur barddoniaeth, ac Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf