
Cymru Rufeinig
Moridunum, Caerfyrddin
Tref Rufeinig y Demetae, pobl y de-orllewin, dan Gaerfyrddin heddiw. Mae ei hamffitheatr, a ddatgelwyd yn 1968, yn un o ddim ond saith sydd ar ôl ym Mhrydain.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Moridunum: caer y môr (mori, môr + dunum, caer), yr enw y tu ôl i Gaerfyrddin
O dan strydoedd Caerfyrddin mae Moridunum, caer y môr, prifddinas y Demetae, Brythoniaid de-orllewin Cymru, yn oes y Rhufeiniaid. Mae ei hamffitheatr fawr yn dal i sefyll ar ochr ddwyreiniol y dref.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Maridunum ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Maridunum (hefyd Moridunum), caer Rufeinig ar safle tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru, dan reolaeth y pencadlys llengol yng Nghaerllion; tyfodd tref Rufeinig o’i chwmpas yn yr 2g a’r 3edd, a daeth Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig ac yn ganolfan weinyddol y rhanbarth, â thai pren y tu mewn i’w muriau ac amffitheatr y tu allan i’r porth dwyreiniol; canolfan fasnach ac amaeth bwysig; cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum â chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru; heneb gofrestredig Cadw CM235.
| Caer | Tua OC 75, tref o tua 120FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Moridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Prifddinas civitas y Demetae; caer tua OC 75, efallai yn lle bryngaer ar Fryn Myrddin; tref o tua 120 gyda grid o strydoedd a baddonau; amffitheatr a gloddiwyd yn 1968, un o saith sydd ar ôl yn y DU; yr enw Caerfyrddin a Myrddin. |
|---|---|
| Amffitheatr | Un o saith sydd ar ôl yn y DU, cloddiwyd 1968FfynhonnellMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin. |
| Gwarchod | Heneb gofrestredig CM235FfynhonnellMaridunum ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Maridunum (hefyd Moridunum), caer Rufeinig ar safle tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru, dan reolaeth y pencadlys llengol yng Nghaerllion; tyfodd tref Rufeinig o’i chwmpas yn yr 2g a’r 3edd, a daeth Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig ac yn ganolfan weinyddol y rhanbarth, â thai pren y tu mewn i’w muriau ac amffitheatr y tu allan i’r porth dwyreiniol; canolfan fasnach ac amaeth bwysig; cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum â chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru; heneb gofrestredig Cadw CM235. |
O gaer i dref
Cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua OC 75, efallai yn lle’r hen fryngaer ar Fryn Myrddin. Erbyn tua 120 roedd y milwyr wedi mynd, a thyfodd y pentref y tu allan i’r gaer yn dref, sedd llywodraeth y Demetae a chanolfan masnach ac amaeth i’r holl ranbarth. Rhedai Sarn Helen tua’r gogledd oddi yma yr holl ffordd i gaer Caerhun.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Maridunum ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Maridunum (hefyd Moridunum), caer Rufeinig ar safle tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru, dan reolaeth y pencadlys llengol yng Nghaerllion; tyfodd tref Rufeinig o’i chwmpas yn yr 2g a’r 3edd, a daeth Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig ac yn ganolfan weinyddol y rhanbarth, â thai pren y tu mewn i’w muriau ac amffitheatr y tu allan i’r porth dwyreiniol; canolfan fasnach ac amaeth bwysig; cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum â chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru; heneb gofrestredig Cadw CM235.Moridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Prifddinas civitas y Demetae; caer tua OC 75, efallai yn lle bryngaer ar Fryn Myrddin; tref o tua 120 gyda grid o strydoedd a baddonau; amffitheatr a gloddiwyd yn 1968, un o saith sydd ar ôl yn y DU; yr enw Caerfyrddin a Myrddin.
Strydoedd a siopau
Gosodwyd y dref ar grid o strydoedd, â baddonau cyhoeddus ac efallai westy i deithwyr swyddogol. Mae ei fforwm dan ran brysuraf Caerfyrddin heddiw mae’n debyg. Wynebai siopau cul y strydoedd, gweithiai gofaint fetel, ac ar ddiwedd y drydedd ganrif neu ddechrau’r bedwaredd ailgodwyd y tai pren mawr mewn carreg. Cafwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail hefyd. O gwmpas y dref rhedai clawdd a ffos, ac yn ddiweddarach fur cerrig.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Maridunum ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Maridunum (hefyd Moridunum), caer Rufeinig ar safle tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru, dan reolaeth y pencadlys llengol yng Nghaerllion; tyfodd tref Rufeinig o’i chwmpas yn yr 2g a’r 3edd, a daeth Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig ac yn ganolfan weinyddol y rhanbarth, â thai pren y tu mewn i’w muriau ac amffitheatr y tu allan i’r porth dwyreiniol; canolfan fasnach ac amaeth bwysig; cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum â chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru; heneb gofrestredig Cadw CM235.
Yr amffitheatr
I’r dwyrain o’r hen dref mae’r amffitheatr, un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU a’r unig adeilad Rhufeinig sy’n dal uwchlaw’r ddaear yng Nghaerfyrddin. Fe’i cloddiwyd yn 1968; mae ei harena yn 46 metr wrth 27, a’i seddau, o bren ar furiau cerrig, yn 92 metr wrth 67. Mae’n llawer mwy nag y byddai tref o’r fath yn ymddangos ei angen.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Maridunum ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Maridunum (hefyd Moridunum), caer Rufeinig ar safle tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru, dan reolaeth y pencadlys llengol yng Nghaerllion; tyfodd tref Rufeinig o’i chwmpas yn yr 2g a’r 3edd, a daeth Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig ac yn ganolfan weinyddol y rhanbarth, â thai pren y tu mewn i’w muriau ac amffitheatr y tu allan i’r porth dwyreiniol; canolfan fasnach ac amaeth bwysig; cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum â chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru; heneb gofrestredig Cadw CM235.
Caerfyrddin
O ychwanegu caer at yr hen enw cafwyd yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a ddaeth yn Carmarthen yn Saesneg. Darllenir yr enw yn aml fel caer Myrddin.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Moridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Prifddinas civitas y Demetae; caer tua OC 75, efallai yn lle bryngaer ar Fryn Myrddin; tref o tua 120 gyda grid o strydoedd a baddonau; amffitheatr a gloddiwyd yn 1968, un o saith sydd ar ôl yn y DU; yr enw Caerfyrddin a Myrddin.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


