Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Cytiau Gwyddelod Tŷ Mawr

Pentref ffermio ar lethrau Mynydd Twr ger Ynys Lawd. Mae tua ugain o’i dai cerrig crwn wedi goroesi, a ddefnyddiwyd gan genedlaethau lawer o’r un gymuned.

Llun: Goleudy Ynys Lawd ar ei ynys fach oddi ar Ynys Gybi, Môn · Joe Hayhurst, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
prehistoric 53.307° N, 4.684° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Cytiau’r Gwyddelod: cytiau’r Gwyddelod, fel y geilw’r hen enw’r tai crwn hyn; maent yn llawer hŷn nag unrhyw Wyddelod

Cytiau’r Gwyddelod

  • Cytiau cytiau
  • ’r y fannod
  • Gwyddelod Gwyddelod

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Ar silff wastad ar Fynydd Twr, dro byr o Ynys Lawd, saif tai cerrig pentref ffermio lle bu teuluoedd yn byw am gannoedd lawer o flynyddoedd. Mae’n un o’r grwpiau o dai crwn sydd yn y cyflwr gorau yng Nghymru.

Bywyd ymaYmhell cyn y Rhufeiniaid, a thrwy eu hamser hwy
TaiTua 20 o efallai 50 wedi goroesi
Yng ngofalCadw, am ddim, ar agor drwy’r flwyddyn

Dau enw

Gelwir y pentref yn Dŷ Mawr, a hefyd yn Gytiau’r Gwyddelod.

Cartrefi o gerrig

Mae’r tai yn ymestyn am dros 400 metr ar hyd y teras. Mae’r rhan fwyaf yn grwn, rhwng chwe metr a deg metr a hanner ar draws, â muriau cerrig trwchus. Roedd gan bob un do uchel ar ffurf côn ar bolion, dan wellt neu dywyrch. Y tu mewn mae aelwydydd, cilfachau, meinciau cerrig, basnau a chafnau. Mae rhai tai’n hirgrwn â mur yn eu rhannu, rhai â thramwyfeydd hir, ac efallai mai storfeydd neu weithdai oedd y rhai llai. Mae gan un ei chorlan furiog ei hun.

Hŷn na Rhufain

Cafwyd darnau arian a chrochenwaith Rhufeinig yma, a chredid unwaith mai Rhufeinig oedd y pentref. Ers hynny dangosodd dyddiadau radiocarbon fod pobl yn byw yma ymhell cyn i’r Rhufeiniaid ddod, ac mae bwyell garreg doredig, pennau saethau fflint a chrochenwaith o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig yn awgrymu bod y llecyn hwn yn gartref am amser maith iawn.

Y cloddwyr

Bu William Owen Stanley o Benrhos yn cloddio’r cytiau yn 1862 a 1868 a’u cyhoeddi yn 1869. Daeth y safle i ofal y genedl yn 1911, a chloddiwyd y rhan ogledd-ddwyreiniol eto rhwng 1978 a 1982. Mae Caer y Twr yn coroni’r mynydd uwchben.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf