

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 817–835
Llyfr Commoneus
Llyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif, sydd heddiw’n rhan o Lyfr Ysgol Sant Dunstan yn Rhydychen.
Llun: Tudalen o Lyfr Commoneus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 817–835, gyda gwyddor Nemnivus · Commoneus and other Welsh scribes; Bodleian Libraries, Oxford (MS. Auct. F. 4. 32), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 817–835, yng Nghymru |
|---|---|
| Gan | gopïydd sy’n galw ei hun yn Commoneus |
| Cedwir yn | Llyfrgell Bodley, Rhydychen (MS. Auct. F. 4. 32) |
| Trysor | gwersi Lladin a Groeg wedi’u hesbonio yn yr Hen Gymraeg, a gwyddor Nemnivus |
Llyfr ysgol Cymreig o’r nawfed ganrif
Yn Llyfrgell Bodley yn Rhydychen mae cyfrol fach a elwir yn Llyfr Ysgol Sant Dunstan. Pedair hen lawysgrif wedi’u rhwymo ynghyd ydyw, ac ysgrifennwyd dwy o’r pedair yng Nghymru yn y nawfed ganrif.FfynhonnellMS. Auct. F. 4. 32 ↗catalog llawysgrifau canoloesol Llyfrgelloedd Bodley (Saesneg)Pedair llawysgrif wedi’u rhwymo ynghyd; rhan III, Liber Commonei, a ysgrifennwyd yng Nghymru 817×835, gyda gwyddor Nemnivus (f. 20r), tablau Pasg 817–35 a glosau Hen Gymraeg; rhan IV, Ofydd, Ars amatoria I, gyda glosau Hen Gymraeg gan dri chopïydd Cymreig; rhoddwyd i Lyfrgell Bodley gan Thomas Allen yn 1601. Y gyntaf yw Llyfr Commoneus, Liber Commonei, a enwyd ar ôl y copïydd sy’n ei lofnodi. Mae ei dablau Pasg yn rhedeg o 817 i 835, felly fe’i gwnaed yn y blynyddoedd hynny, yn oes Merfyn Frych a Hanes y Brythoniaid.
Llyfr nodiadau ysgol eglwysig Gymreig ydyw. Ynddo mae darn o Isidor ar rifau, tablau’r lleuad a’r Pasg, traethawd ar sut i’w cyfrif, a darlleniadau Groeg a Lladin ar gyfer gwasanaeth mawr Gwylnos y Pasg. Rhwng y llinellau ysgrifennodd ei athrawon ystyr geiriau anodd yn Gymraeg, Hen Gymraeg mwy na mil ac un cant o flynyddoedd yn ôl.
Gwyddor Nemnivus
Ar un o’i dudalennau mae set o lythrennau, pob un â’i henw, ac enw Nemnivus, un o ysgolheigion y Brythoniaid, uwch eu pennau. Mae rhai wedi tybio mai’r un gŵr ydoedd â Nennius, a gasglodd Hanes y Brythoniaid yn yr union flynyddoedd hyn. Pwy bynnag ydoedd, mae ei wyddor yn dangos dysgedigion Cymru’n meddwl sut y dylid ysgrifennu eu hiaith eu hunain.
Ofydd â nodiadau Cymraeg

Pedwaredd ran y llyfr yw llyfr cyntaf Celfyddyd Serch Ofydd, y bardd Rhufeinig mawr, a gopïwyd yng Nghymru yn y nawfed ganrif. Ychwanegodd tri chopïydd Cymreig nodiadau rhwng ei linellau, yn Lladin ac yn Gymraeg. Mae’n dangos bod ysgolheigion Cymru’n darllen beirdd Rhufain yn ogystal â thadau’r Eglwys.
Ei daith
Erbyn y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi croesi i Loegr. Ar ei dudalen gyntaf mae llun o Grist â mynach yn penlinio wrth ei draed, a enwir yn y penillion uwch ei ben fel Dunstan, abad Glastonbury a ddaeth yn archesgob Caergaint, a dywedir fel arfer mai ef ei hun a’i tynnodd. Arhosodd y llyfr yn Glastonbury hyd ddiwedd yr Oesoedd Canol. Bu’n eiddo i Thomas Allen o Rydychen, a’i rhoddodd i Lyfrgell Bodley yn 1601, a gellir gweld pob tudalen ar-lein heddiw.
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
