Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

fl. c. 829

Nennius

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 829 (wedi’i gofnodi) Hanesydd y Brythoniaid Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Tudalen o Hanes y Brythoniaid o lawysgrif Harley 3859
Tudalen o Hanes y Brythoniaid o lawysgrif Harley 3859 · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Tua 829, yn nheyrnasiad Merfyn Frych, Brenin Gwynedd, casglodd ysgolhaig yng Ngwynedd y cyfan a allai ei gael am orffennol y Brythoniaid a’i ysgrifennu yn Lladin. Ei lyfr, yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid, yw’r hanes hynaf o Brydain a ysgrifennwyd yng Nghymru, ac ynddo mae’r hanes cynharaf am Arthur a’i ddeuddeg brwydr. Mae copïau diweddarach yn enwi’r awdur yn Nennius, disgybl i Elfoddw, eglwyswr mawr Gwynedd.

LlyfrHistoria Brittonum, Hanes y Brythoniaid
YsgrifennwydTua 829–830, ‘ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn’
BleGwynedd, yn llys Merfyn Frych
Ei athroElfoddw, archesgob Gwynedd (bu farw 809)
Y copi hynafY Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, a ysgrifennwyd tua 1100

Pentwr o’r cyfan a gafodd

Mae’r awdur yn dweud wrthym sut y gweithiai. Casglodd yr hyn a allai o flwyddnodion y Rhufeiniaid, croniclau’r tadau sanctaidd, ysgrifeniadau’r Gwyddyl a’r Saeson, a thraddodiadau henuriaid ei bobl ei hun. ‘Gwneuthum bentwr o’r cyfan a gefais,’ meddai, fel petai’n ymddiheuro am ei arddull blaen, a gofynnodd i’w ddarllenwyr faddau iddo. Trysor yw’r pentwr hwnnw. Ni cheir llawer o’r hyn a geidw yn unman arall.

Mae rhai copïau’n gorffen cyfrif y blynyddoedd ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, ac mae un yn enwi’r awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw. Mae hynny’n gosod y llyfr yn llys Gwynedd tua 829 neu 830, pan groesawai Merfyn Frych, sylfaenydd llinach Rhodri Mawr, ysgolheigion o Iwerddon a thros y môr.

Yr hyn y mae’n ei adrodd

Mae’r llyfr yn dechrau â phobloedd cyntaf yr ynys ac â Brutus, y tywysog o Gaerdroea y cafodd Prydain ei henw ganddo. Mae’n sôn am y Rhufeiniaid, am Facsen Wledig a’r milwyr Brythonig a ymsefydlodd yn Llydaw, am Sant Garmon, ac am Wrtheyrn, a wahoddodd Hengist a’r Saeson i’r ynys. Mae’n adrodd am y bachgen Emrys a’r ddwy ddraig, y goch a’r wen, a ymladdai dan fryn Dinas Emrys yn Eryri, a sut y gyrrodd y ddraig goch y wen ymaith: yr hanes hynaf am ddraig Cymru.

Mae’n adrodd am Gunedda, a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a gyrru’r Gwyddyl o Wynedd. Mae’n sôn am Urien Rheged a brenhinoedd y Gogledd a fu’n gwarchae ar yr Eingl ar Ynys Metcaud. Ac mae’n enwi beirdd cyntaf yr iaith Gymraeg: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian, a ganai yn yr iaith Frythoneg yn nyddiau Ida o Bernicia.

Arthur a’r deuddeg brwydr

Yr enwocaf oll yw ei bennod ar Arthur. ‘Yna,’ meddai, ‘yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson.’ Mae’n enwi ei ddeuddeg brwydr: wrth aber afon Glein, pedair ar afon Dubglas, ar y Bassas, yng Nghoed Celyddon, yng Nghastell Guinnion, lle cariodd ddelw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau, yng Nghaer y Lleng, ar y Tryfrwyd, ar y bryn a elwir Agned, a’r ddeuddegfed ar Fynydd Baddon, lle cariodd y Brythoniaid y dydd.

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd yr Arthur hwn, y mae ei roddion tir wedi’u hysgrifennu yn Llyfr Llandaf, a Chaerllion ar Wysg oedd Caer y Lleng. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol. Mae’r llyfr hefyd yn cyfrif rhyfeddodau Arthur ymhlith rhyfeddodau Prydain: y garreg ar Garn Gabal ym Muellt sy’n dwyn ôl troed ei gi, a bedd ei fab Amr wrth darddiad afon Gamber, nad yw byth yr un hyd ddwywaith.

Y llyfr a deithiodd

Copïwyd Hanes y Brythoniaid ledled Ewrop: mae tua deugain copi wedi goroesi, mewn llyfrgelloedd o Lundain i Rufain, a throwyd ef i’r Wyddeleg fel Lebor Bretnach. Mae’r copi hynaf, a wnaed tua 1100, yn cadw wrth ei ochr yr Annales Cambriae, cronicl Cymru, ac achau brenhinoedd cynnar Cymru a’r Hen Ogledd. Dri chan mlynedd ar ôl ei ysgrifennu, adeiladodd Sieffre o Fynwy ei Hanes Brenhinoedd Prydain mawr ar ei sylfeini, a thrwy Sieffre aeth hanes Arthur o amgylch y byd.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych
d. 855

Cyngen ap Cadell

Y brenin a gododd Biler Eliseg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Cyngen ap Cadell

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf