
Hanes Cymru / Oes y tywysogion
Cerddwch drwyddo mewn 3D
Llys Rhosyr: llys y tywysogion
Camwch i mewn i un o lysoedd brenhinol Gwynedd fel y gallai fod wedi edrych yn nyddiau Llywelyn Fawr. Cerddwch y neuadd fawr, eisteddwch wrth yr aelwyd a sefwch o flaen sedd y tywysog.
Llun: Sylfeini Llys Rhosyr, un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd, Ynys Môn · RobinLeicester, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho (tua 1.7 MB, 1.3 MB ar ffôn). Gyda sain.
Mae’ch cysylltiad yn edrych yn araf, felly dyma luniau o’r llys yn lle hynny.
Ni all eich porwr ddangos 3D yma. Mae’r arosfannau isod yn adrodd yr holl hanes.
Sut y’i gwnaed: mae’r cynllun yn dilyn y cloddio. Rhedai mur cerrig y llys tua 85 metr wrth 65, gyda’i borth i’r dwyrain; roedd y neuadd yn 17 metr wrth 11, a’r ystafell yn 13 wrth 7.5 wrth ei hymyl. Dychmygwyd lle safai’r gegin, y stablau, yr ysgubor a’r cynelau, ac uchder y muriau hefyd. Mae’r gwyngalch, y pyst a’r bwâu wedi’u peintio a’r to gwellt yn dilyn y neuadd a’r ystafell a ailgododd Amgueddfa Cymru yn Sain Ffagan. Mae’r tir, y môr a mynyddoedd Eryri a Llŷn o amgylch y llys yn rhai go iawn, wedi’u tynnu o ddata uchder.
Y naw arhosfan
Y porth
Rydych ar Ynys Môn, ger y lan lle mae Afon Menai’n cwrdd â’r môr, yn y 1230au. Dyma Lys Rhosyr, un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd, a chanolfan cwmwd Menai.
Mae mur cerrig o amgylch y llys. Drwy’r porth hwn y deuai pawb: y tywysog a’i osgordd, negeswyr, beirdd, a phobl y cwmwd yn dod â’u dyledion o fwyd.
Ffynonellau: Coflein (CBHC): Llys Rhosyr
Y neuadd
Calon y llys, tua 17 metr o hyd ac 11 o led, y maint a ganfu’r archaeolegwyr. Yma y gwleddai’r tywysog, y rhoddai farn ac y gwrandawai ar ei feirdd. Mae ei drysau’n wynebu ei gilydd ar draws y neuadd, a dwy res o byst yn dal y to.
Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn nodi lle eisteddai pob swyddog yn y llys, a’r hyn a gâi pob un. Y gostegwr a alwai’r neuadd i dawelwch pan fynnai’r tywysog siarad, a dirwyo unrhyw un na fyddai’n dawel.
Ffynonellau: Coflein (CBHC): Llys Rhosyr · Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986)
Yr aelwyd
Llosgai tân yng nghanol y llawr, a’i fwg yn canfod ei ffordd allan drwy’r to gwellt. O’i amgylch y bwytâi ac yr yfai’r llys, ac y gwrandawai.
Dywed y Cyfreithiau mai’r pencerdd a ganai gyntaf pan ddymunai’r tywysog gân: yn gyntaf cân i Dduw, yna cân i’r tywysog. Canai’r bardd teulu ar ei ôl, a chyn brwydr canai i’r osgordd Unbennaeth Prydain.
Ffynonellau: Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986)
Sedd y tywysog
Ym mhen uchaf y neuadd, ar lawr uwch, eisteddai’r tywysog, dan arfbais Gwynedd: pedwar llew ar aur a choch. Llywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr, Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, a reolai bron y cyfan o Gymru o lysoedd fel hwn.
O’i amgylch eisteddai swyddogion ei lys: y penteulu, capten yr osgordd; offeiriad y teulu; y distain, y stiward; ynad y llys, y barnwr; yr hebogydd, na châi ond tair diod yn y neuadd, fel na fyddai’r hebogau byth yn cael eu hesgeuluso.
Ffynonellau: Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986)
Yr ystafell
Wrth ymyl y neuadd safai’r ystafell, ystafelloedd y tywysog ei hun, i ffwrdd o sŵn y wledd. Mae’r Cyfreithiau’n rhoi’r gofal amdani i was yr ystafell.
Mae’r Cyfreithiau’n rhoi ei swyddogion ei hun i’r frenhines hefyd. Pan fynnai gân yn ei hystafell, canai’r bardd teulu iddi, yn dawel, rhag tarfu ar y neuadd.
Ffynonellau: Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986) · Amgueddfa Cymru: Llys Llywelyn
Y gegin a’r storfeydd
Roedd y llys yn byw ar y tir o’i amgylch. Talai pobl y cwmwd eu dyledion mewn bwyd: bara a chig, menyn a chaws, ceirch i’r meirch a mêl i’r medd.
Casglai swyddogion y tywysog yn y cwmwd, y maer a’r rhaglaw, y dyledion a chadw trefn, a throai cogydd, trulliad a meddydd y llys hwy’n wleddoedd.
Ffynonellau: Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986)
Y stablau a’r cynelau
Roedd llys tywysog yn fwy na neuadd. O amgylch y buarth safai cegin, stablau, ysgubor, tŷ bach a chynelau i’r cŵn hela.
Mae’r Cyfreithiau’n enwi’r swyddogion a ofalai amdanynt: y pengwastrawd, gyda meirch y tywysog, a’r pencynydd, gyda’i gŵn hela.
Ffynonellau: Amgueddfa Cymru: Llys Llywelyn · Dafydd Jenkins, The Law of Hywel Dda (Gomer, 1986)
Eryri dros y dŵr
Edrychwch tua’r dwyrain, dros Afon Menai, at fynyddoedd Eryri. Hwy oedd caer Gwynedd, ac Ynys Môn, Môn Mam Cymru, oedd ei hysgubor.
Nid arhosai’r tywysogion mewn un lle. Symudent gyda’u gosgordd o lys i lys drwy’r flwyddyn, ac roedd Rhosyr yn un o lysoedd niferus Gwynedd, bron un ym mhob cwmwd.
Wedi’i chladdu gan y tywod
Wedi 1282 aeth y llys i swyddogion y brenin, ac yn 1303 sefydlwyd tref Niwbwrch wrth ei ymyl ar gyfer teuluoedd o Gymry a symudwyd o Lan-faes pan godwyd Biwmares. Yna, yn y 1330au, chwythodd stormydd mawr dywod y twyni dros y llys a’i gladdu.
Bu’n guddiedig am fwy na chwe chan mlynedd, nes i Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ddadorchuddio ei sylfeini rhwng 1992 a 1996. Gallwch gerdded yn eu plith heddiw. Mae Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, wedi ailgodi ei neuadd a’i hystafell fel Llys Llywelyn.
Ffynonellau: Coflein (CBHC): Llys Rhosyr · Amgueddfa Cymru: Llys Llywelyn
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf