Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1173–1240
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Llywelyn Fawr: Llywelyn ‘Fawr’
Llywelyn Fawr
Llywelyn ab Iorwerth yw un o ddim ond dau reolwr yng Nghymru a alwyd yn Fawr gan y Cymry. Am ddeugain mlynedd, o 1200 hyd 1240, ef oedd meistr Gwynedd ac arweinydd y Cymry. Gyrrodd y Brenin John yn ôl, cipiodd Amwythig a chestyll y de, ysgrifennodd ei delerau ei hun i’r Magna Carta, a chasglodd reolwyr Cymru i dalu gwrogaeth iddo. Cododd gestyll Dolwyddelan, Dolbadarn, Cricieth a Chastell y Bere, a theimlai croniclydd Cymru’n annheilwng i adrodd gweithredoedd yr ail Achil hwn.
| Ganwyd | 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg |
|---|---|
| Tad | Iorwerth Drwyndwn, mab Owain Gwynedd |
| Mam | Marared, merch Madog ap Maredudd, brenin Powys |
| Gwraig | Siwan, merch y Brenin John |
| Rheolodd | Wynedd o 1200; arweinydd y Cymry hyd 1240 |
| Ei deitlau | Tywysog Gogledd Cymru; o 1230 Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri |
| Meibion | Gruffudd a Dafydd |
| Bu farw | 11 Ebrill 1240, yn Abaty Aberconwy |
| Ei arch | Eglwys Sant Grwst, Llanrwst |
Ŵyr Owain Gwynedd oedd Llywelyn. Bu farw ei dad, Iorwerth Drwyndwn, pan oedd yn blentyn, a magwyd ef i ffwrdd o Wynedd tra rheolai ei ewythrod hi. Daeth yn ôl yn ddyn ifanc i ennill ei etifeddiaeth. Yn 1194 trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain yn Aberconwy, ac erbyn 1200 ef oedd meistr Gwynedd gyfan.
Ar 11 Gorffennaf 1201 gwnaeth y Brenin John heddwch â Llywelyn a’i uchelwyr. Dyma’r cytundeb ysgrifenedig cynharaf rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru sydd wedi goroesi. Yn 1205 priododd Llywelyn â Siwan, merch John, a ddaeth yn Arglwyddes Cymru ac yn bartner iddo yn niplomyddiaeth y deng mlynedd ar hugain nesaf.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Yn 1211 trodd John arno ac arwain byddin fawr i Wynedd cyn belled â Bangor. Anfonodd Llywelyn Siwan at ei thad i wneud heddwch, ac achubodd hi deyrnas ei gŵr, er i hynny gostio iddo’r tir i’r dwyrain o Gonwy. O fewn blwyddyn roedd Llywelyn wedi ennill y cyfan yn ôl. Gwnaeth gynghrair â’r Brenin Philippe Auguste o Ffrainc, gelyn mawr John, a rhyddhaodd y Pab y Cymry o’r gwaharddiad a orweddai ar Loegr.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Yn 1215 cododd barwniaid Lloegr yn erbyn John, a marchogodd Llywelyn gyda hwy. Cipiodd Amwythig, ac ym mis Rhagfyr arweiniodd reolwyr Cymru i’r de a chymryd cestyll Caerfyrddin, Cydweli, Llansteffan, Aberteifi a Chilgerran mewn un ymgyrch. Pan seliodd John y Magna Carta yr haf hwnnw, roedd tri o’i gymalau i’r Cymry: eu tiroedd i’w hadfer, eu cyfraith eu hunain i’w chadw yng Nghymru, a Gruffudd fab Llywelyn a gwystlon Cymru i’w hanfon adref ar unwaith.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Yn 1216 galwodd Llywelyn reolwyr Cymru i Aberdyfi. Yno rhannodd diroedd Deheubarth rhwng etifeddion yr Arglwydd Rhys, a thalodd tywysogion Cymru wrogaeth iddo fel eu harglwydd. Dyma’r peth agosaf at senedd i Gymru am ddau gan mlynedd. Yn 1218, yng Nghaerwrangon, cydnabu coron Lloegr y cyfan a enillodd.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Yn y 1220au cododd Llywelyn mewn carreg. Ei eiddo ef oedd Dolwyddelan yn y mynyddoedd lle’i ganed, Dolbadarn uwchben Llyn Padarn, Cricieth ar lan y môr, Castell y Bere dan Gadair Idris a Degannwy yn aber Conwy. Cestyll Cymreig oeddent, a godwyd gan dywysog o Gymro i warchod gwladwriaeth Gymreig, ac maent yn sefyll o hyd.
Roedd ei lys yn Aber, yng Ngarth Celyn ar lan y Fenai, ac yn Llys Rhosyr ac Aberffraw ym Môn. Ednyfed Fychan, ei ddistain, a redai ei lywodraeth, ac âi ei siarteri a’i lythyrau allan yn enw tywysog a reolai fel brenin.
Yn 1228 ataliodd ustus Lloegr, Hubert de Burgh, yn nyffryn Ceri, ac yn 1231 ysgubodd drwy’r Mers, gan losgi Trefaldwyn, Maesyfed, y Gelli a Brycheiniog a chymryd Castell-nedd, Cydweli ac Aberteifi. O 1230 galwai ei hun wrth deitl newydd: Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, gan enwi sedd frenhinol llinach Rhodri Mawr ym Môn a’r mynyddoedd yng nghalon Gwynedd. Yn 1234 daeth Cytundeb Middle â chadoediad a adnewyddwyd bob blwyddyn am weddill ei oes.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Bu farw Siwan yn 1237, a sefydlodd Llywelyn frodordy yn Llan-faes ym Môn lle’i claddwyd. Y flwyddyn wedyn sicrhaodd y dyfodol. Ar 19 Hydref 1238 casglodd dywysogion ac arglwyddi Cymru yn abaty Ystrad Fflur, ac yno tyngasant ffyddlondeb i’w fab Dafydd fel etifedd ei le.FfynhonnellLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”
Cymerodd Llywelyn abid mynach Sistersaidd yn Aberconwy, yr abaty a ffafriodd ar hyd ei oes, a bu farw yno ar 11 Ebrill 1240. Ysgrifennodd croniclydd Cymru:
Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.
Annales Cambriae, 1240
Pan symudodd Edward I fynachod Aberconwy i Faenan i wneud lle i’w gastell, aethant â’u sylfaenydd gyda hwy. Mae arch garreg Llywelyn yn Eglwys Sant Grwst, Llanrwst, heddiw. Y Sais Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a chanodd y beirdd Dafydd Benfras a Phrydydd y Moch ei glod.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Meibion Llywelyn oedd Gruffudd, tad Llywelyn ap Gruffudd, a Dafydd, a’i dilynodd. Drwy ei ferched llifodd ei waed i dai brenhinol Prydain. Roedd ei ferch Elen yn nain i Robert II, brenin Stewart cyntaf yr Alban. Priododd ei ferch Gwladus Ddu â Ralph Mortimer, a thrwy’r Mortimeriaid hawliodd y Brenin Edward IV ei fod yn disgyn o Lywelyn Fawr er mwyn cryfhau ei hawl i orsedd Lloegr. Mae’r teulu brenhinol heddiw yn olrhain ei linach ato yr un ffordd.FfynonellauLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.Gwladus Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Llywelyn, a briododd Ralph Mortimer tua 1230. Hawliodd Edward IV ei fod yn disgyn o frenhinoedd Gwynedd a Llywelyn Fawr drwy ei llinach hi, ac mae’r teulu brenhinol Prydeinig yn hawlio’r un llinach.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llywelyn yn ennill yn AberconwyMae Llywelyn Fawr yn uno tywysogion Cymru ac yn adennill y cyfan a gollodd, ac yn gwneud cynghrair â Philippe o Ffrainc.
Llywelyn yn taro’n ôlMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf