Hanes Cymru / Cymru Heddiw

1946–2025

Dafydd Elis-Thomas

Llywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a gadeiriodd senedd Cymru drwy ei deuddeng mlynedd cyntaf.

Llun: Adeilad y Senedd, cartref Senedd Cymru, ar lan y dŵr ym Mae Caerdydd · Wikivoyage user Cardiff, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1946–2025 (wedi’i gofnodi) Llywydd cyntaf Cymru Heddiw Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Llywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999
Dafydd Elis-Thomas
Dafydd Elis-Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Welsh Government, OGL 3

Gwasanaethodd Dafydd Elis-Thomas Gymru am bron i hanner canrif: yr aelod seneddol ieuengaf yn 1974, arweinydd Plaid Cymru, cadeirydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg, a Llywydd cyntaf y Cynulliad Cenedlaethol. Galwodd y Prif Weinidog ef yn “gawr go iawn yng ngwleidyddiaeth Cymru”.

Ganed18 Hydref 1946, Caerfyrddin
Bu farw7 Chwefror 2025
SwyddiAelod Seneddol 1974–1992; arweinydd Plaid Cymru 1984–1991; Llywydd 1999–2011; Aelod o’r Senedd 1999–2021
TeitlYr Arglwydd Elis-Thomas, o Nant Conwy, o 1992

Llandysul, Llanrwst a Bangor#

Yn fab i weinidog Presbyteraidd, ganed Dafydd Elis Thomas yng Nghaerfyrddin a’i fagu yn Llandysul ac yna yn Llanrwst, lle’r aeth i Ysgol Dyffryn Conwy. Ym Mangor graddiodd yn y Gymraeg yn 1967, arhosodd i ennill doethuriaeth, a bu’n darlithio yno cyn troi at wleidyddiaeth.

Yr aelod ieuengaf#

Yn Chwefror 1974 etholodd Meirionnydd ef i’r Senedd yn Llundain, ochr yn ochr â Dafydd Wigley, a chyrhaeddodd fel aelod ieuengaf y Tŷ. Roedd ymhlith yr Aelodau Seneddol cyntaf i gael tyngu’r llw yn Gymraeg, a thrwy lif o gwestiynau enillodd gymorth economaidd i Gymru, codi statws yr iaith a helpu achub rheilffordd Arfordir y Cambrian rhag cau.

O 1984 i 1991 bu’n arwain Plaid Cymru, ac yn 1992 gadawodd Dŷ’r Cyffredin “er mwyn wynebu sialens newydd”, gan fynd i Dŷ’r Arglwyddi fel yr Arglwydd Elis-Thomas.

Deddf yr Iaith Gymraeg#

Fel cadeirydd Bwrdd yr Iaith bu ganddo ran bwysig yn Neddf yr Iaith Gymraeg 1993, a roddodd i’r Gymraeg a’r Saesneg statws cydradd yng Nghymru am y tro cyntaf. Bu hefyd ar Gyngor Celfyddydau Cymru ac yn gadeirydd Sgrîn Cymru.

Y Llywydd cyntaf#

Yn 1999 fe’i hetholwyd i’r Cynulliad Cenedlaethol newydd a daeth yn Llywydd cyntaf iddo, gan wasanaethu hyd 2011. Ehangodd rôl ei swyddfa, a gwnaeth lawer i osod y Cynulliad ar wahân i’r llywodraeth yr oedd yn ei dwyn i gyfrif. Yn ddiweddarach, o 2017 i 2021, bu’n Weinidog Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon Llywodraeth Cymru, ac ef oedd Canghellor Prifysgol Bangor hyd 2017.

Cawr gwleidyddiaeth Cymru#

Bu farw’n dawel gartref ar 7 Chwefror 2025, yn 78 oed. Cynhaliwyd ei angladd yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, gyda channoedd yn galaru, ac aed â’i gorff heibio’r Senedd. Ysgrifennodd y Brenin mai prin oedd y bobl a “gyfrannodd gymaint i fywyd eu cenedl, mewn cynifer o feysydd, am gyhyd”.

Mae Cymru wedi colli un o’i gweision mwyaf.

Eluned Morgan, Prif Weinidog, 2025

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

b. 1936

Ralph Steadman

Artist inc a sblash (wedi’i gofnodi)

Cartwnydd a darlunydd a fagwyd yn Abergele, yn enwog am ei luniau inc gwyllt i Fear and Loathing in Las Vegas Hunter S. Thompson.

Ralph Steadman
1939–2017

Rhodri Morgan

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog Cymru o 2000 i 2009, a lywiodd y Cynulliad ifanc drwy ei ddegawd cyntaf.

Rhodri Morgan
b. 1941

Syr Martin Evans

Gwobr Nobel am fôn-gelloedd (wedi’i gofnodi)

Gwyddonydd a ddarganfu fôn-gelloedd embryonig mewn llygod, ac a enillodd Wobr Nobel am Feddygaeth yn 2007 tra’n gweithio ym Mhrifysgol Caerdydd.

Syr Martin Evans
b. 1943

Syr Terry Matthews

Arloeswr telathrebu (wedi’i gofnodi)

Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.

Syr Terry Matthews

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf