
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 450–1093
Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog
Teyrnas dyffryn Wysg a’r Bannau, a sefydlwyd gan Frychan, tad y saint.
Llun: Copa gwastad Pen y Fan o Gribyn ym Mannau Brycheiniog · Dave.Dunford at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Brycheiniog: tir Brychan, ei sylfaenydd
Brycheiniog
- Brychein Brychan
- iog tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)
Enwyd Brycheiniog, gwlad dyffryn Wysg a’r Bannau, ar ôl Brychan, ei sylfaenydd. Yn ôl traddodiad Cymru roedd gan Frychan bedair merch ar hugain a llawer o feibion, y mae eu henwau ar eglwysi drwy Gymru, Cernyw a Llydaw; mae ei deulu yn un o dair llinach saint Ynys Prydain.
Roedd y crannog, ynys a godwyd â llaw ar Lyn Syfaddan, yn gartref brenhinol i’w brenhinoedd.
Talgarth a’r tri chantref
Prif sedd Brycheiniog oedd Talgarth. Tad Brychan, yn ôl traddodiad, oedd Anlach, a ddaeth o Iwerddon ac a enillodd y tir mewn heddwch trwy briodi Marchell, aeres Garth Madrun, a’i chalon yn Nhalgarth. Enwa Gerallt Gymro ei thri chantref: Tewdos, neu’r Cantref Mawr, Selyf a Thalgarth. Yn oes y Brenin Alffred ei brenin oedd Elisedd ap Tewdwr, a enwir gan Asser.FfynhonnellBrycheiniog ↗Wikipedia (Saesneg)Ei phrif sedd oedd Talgarth; fe’i sefydlwyd, yn ôl traddodiad, gan Frychan tua 450; roedd Brychan yn fab i Anlach, o Iwerddon, a enillodd y tir yn heddychlon trwy briodi Marchell, aeres Garth Madrun, y credir mai Talgarth oedd ei chanol; enwa Gerallt Gymro ei thri chantref, Tewdos neu’r Cantref Mawr, Selyf a Thalgarth; enwir ei brenin Elisedd ap Tewdwr gan Asser yn oes y Brenin Alffred; gorweddai rhwng Deheubarth a Lloegr.
Yr ynys yn y llyn
Ynys fach a wnaed â llaw yw’r crannog yn Llyn Syfaddan, tua 40 metr o’r lan ogleddol, o estyll derw anferth gyda llwyfan o gerrig, pridd a phrysgwydd y tu ôl iddynt. Cloddiodd Amgueddfa Genedlaethol Cymru ef o 1989 hyd 1993 a chael tecstil cain a cholfach efydd o greirfa o’r wythfed neu’r nawfed ganrif, wedi’i haddurno mewn dull tebyg i un Iwerddon. Mae’r croniclau’n enwi caer frenhinol ar y llyn yn 916.FfynhonnellLlangorse Lake ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Syfaddan, 139 hectar, tua milltir o hyd; ynys fach a wnaed â llaw yw’r crannog, tua 40 metr o’r lan ogleddol, o estyll derw anferth gyda llwyfan o gerrig, pridd a phrysgwydd y tu ôl iddynt; cloddiwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru o 1989 hyd 1993; mae’r darganfyddiadau’n cynnwys tecstil cain a cholfach efydd o greirfa o’r 8fed neu’r 9fed ganrif, wedi’i haddurno mewn dull tebyg i un Iwerddon; mae’r croniclau’n enwi caer frenhinol ar y llyn yn 916.
Y rheolwyr, yn eu trefn
Brychan Brycheiniog
Brenin cyntaf Brycheiniog a thad y saint. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fam oedd Marchell, merch Tewdrig, a’i dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon.
Rhain Dremrudd ap Brychan
Awst
Elwystl ab Awst
Mae’r hen achau’n enwi rhagor o frenhinoedd, yn eu plith Rhiwallon, y priododd ei ferch Ceindrech â Cloten o Ddyfed gan uno’r ddwy deyrnas am gyfnod.
Tewdwr ap Griffri
Elisedd ap Tewdwr
Brenin Brycheiniog a drodd, medd Asser, at Alfred o Wessex am nawdd rhag meibion Rhodri Mawr.
Tewdwr ab Elisedd
Tystiodd i siarteri’r Brenin Athelstan yn 934 fel brenin ymhlith brenhinoedd.
Yn ddiweddarach rheolwyd Brycheiniog gyda’i chymdogion, ac yna gan ei llinach ei hun unwaith eto.
Bleddyn ap Maenarch
Brenin olaf Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru, syrthiodd yn amddiffyn ei wlad ger Aberhonddu yn 1093, yn yr un frwydr â Rhys ap Tewdwr.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
