Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–1093

Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog

Teyrnas dyffryn Wysg a’r Bannau, a sefydlwyd gan Frychan, tad y saint.

Llun: Copa gwastad Pen y Fan o Gribyn ym Mannau Brycheiniog · Dave.Dunford at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Brycheiniog: tir Brychan, ei sylfaenydd

Brycheiniog

  • Brychein Brychan
  • iog tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Enwyd Brycheiniog, gwlad dyffryn Wysg a’r Bannau, ar ôl Brychan, ei sylfaenydd. Yn ôl traddodiad Cymru roedd gan Frychan bedair merch ar hugain a llawer o feibion, y mae eu henwau ar eglwysi drwy Gymru, Cernyw a Llydaw; mae ei deulu yn un o dair llinach saint Ynys Prydain.

Roedd y crannog, ynys a godwyd â llaw ar Lyn Syfaddan, yn gartref brenhinol i’w brenhinoedd.

Talgarth a’r tri chantref

Prif sedd Brycheiniog oedd Talgarth. Tad Brychan, yn ôl traddodiad, oedd Anlach, a ddaeth o Iwerddon ac a enillodd y tir mewn heddwch trwy briodi Marchell, aeres Garth Madrun, a’i chalon yn Nhalgarth. Enwa Gerallt Gymro ei thri chantref: Tewdos, neu’r Cantref Mawr, Selyf a Thalgarth. Yn oes y Brenin Alffred ei brenin oedd Elisedd ap Tewdwr, a enwir gan Asser.

Yr ynys yn y llyn

Ynys fach a wnaed â llaw yw’r crannog yn Llyn Syfaddan, tua 40 metr o’r lan ogleddol, o estyll derw anferth gyda llwyfan o gerrig, pridd a phrysgwydd y tu ôl iddynt. Cloddiodd Amgueddfa Genedlaethol Cymru ef o 1989 hyd 1993 a chael tecstil cain a cholfach efydd o greirfa o’r wythfed neu’r nawfed ganrif, wedi’i haddurno mewn dull tebyg i un Iwerddon. Mae’r croniclau’n enwi caer frenhinol ar y llyn yn 916.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Brychan Brycheiniog

    Brenin cyntaf Brycheiniog a thad y saint. Yn ôl traddodiad Cymru, ei fam oedd Marchell, merch Tewdrig, a’i dad oedd Anlach, tywysog o Iwerddon.

  2. Rhain Dremrudd ap Brychan

  3. Awst

  4. Elwystl ab Awst

  5. Mae’r hen achau’n enwi rhagor o frenhinoedd, yn eu plith Rhiwallon, y priododd ei ferch Ceindrech â Cloten o Ddyfed gan uno’r ddwy deyrnas am gyfnod.

  6. Tewdwr ap Griffri

  7. Elisedd ap Tewdwr

    Brenin Brycheiniog a drodd, medd Asser, at Alfred o Wessex am nawdd rhag meibion Rhodri Mawr.

  8. Tewdwr ab Elisedd

    Tystiodd i siarteri’r Brenin Athelstan yn 934 fel brenin ymhlith brenhinoedd.

  9. Yn ddiweddarach rheolwyd Brycheiniog gyda’i chymdogion, ac yna gan ei llinach ei hun unwaith eto.

  10. Bleddyn ap Maenarch

    Brenin olaf Brycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru, syrthiodd yn amddiffyn ei wlad ger Aberhonddu yn 1093, yn yr un frwydr â Rhys ap Tewdwr.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf