
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Mynydd Epynt
Ucheldir ym Mrycheiniog a gliriwyd o’i deuluoedd ffermio yn 1940 i greu maes hyfforddi i’r fyddin, ac felly y mae hyd heddiw.
Llun: Tir fferm tonnog ar Fynydd Epynt · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Brycheiniog →

Ystyr yr enw
Mynydd Epynt: mynydd llwybr y meirch (eb, march + hynt, llwybr)
Mynydd Epynt
- Mynydd mynydd
- Epynt llwybr meirch (eb + hynt)
Y mynydd
Mynydd Epynt yw llwyfandir rhostir uchel gogledd Brycheiniog, rhwng dyffrynnoedd Wysg, Irfon a Gwy. Darllenir ei enw fel arfer fel ‘ffordd y meirch’. Daeth yr hen lwybrau ar ei draws, a ddefnyddiwyd ers Oes yr Efydd, yn ffyrdd y porthmyn, a safai pedair tafarn y porthmyn ar ei ochr ogleddol.FfynonellauMynydd Epynt ↗Wikipedia, ar sail Coflein a’r Arolwg OrdnansY llwyfandir 400 i 478 metr rhwng Wysg, Irfon a Gwy; yr enw’n cael ei ddarllen fel ‘ffordd y meirch’; henebion Oes yr Efydd ar yr hen lwybrau; arfer y gynfas wen; ailagorodd Disgwylfa fel Canolfan Epynt yn 2009; agorwyd Ffordd Epynt yn 2004.Drover’s Arms, Duhonw (NPRN 307124) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Un o bedair tafarn y porthmyn ar ochr ogleddol Mynydd Epynt, gyda’r Griffin, Tafarn y Mynydd a’r Spite; aeth yn adfail pan gymerodd y fyddin y mynydd, ac adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au.
1940
Hyd 1940 roedd y mynydd yn gartref i gymuned ffermio Gymraeg, gyda Chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms. Yng ngwanwyn 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel tua 30,000 o erwau yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi adael, yr olaf ar 30 Mehefin 1940, a dechreuodd y gynnau drannoeth. Daeth Iorwerth Peate o’r Amgueddfa Genedlaethol i gofnodi’r cartrefi, a dywedodd hen wraig o Waunlwyd wrtho: ‘Mae’n ddiwedd byd yma.’FfynonellauEpynt: A lost community ↗Clare Williams, NFU Cymru, 29 Mehefin 2020 (Saesneg)219 o bobl ar 54 o ffermydd; y llythyrau o 2 Mawrth 1940, y diwrnod ar ôl Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell; mis o estyniad; cau’r ysgol a’r capel ym Mehefin; gadawodd y teulu olaf ddydd Sul 30 Mehefin a dechreuodd y gynnau ddydd Llun 1 Gorffennaf. Thomas Morgan o Landŵr, Gwybedog, Neuadd Llwyd, Beryl Lake; symudodd ffin y Gymraeg tua’r gorllewin.Epynt clearances ↗Gwefan cymuned Llangamarch (Saesneg)I greu Maes Hyfforddi Pontsenni bu’n rhaid gwagio 54 o gartrefi a bu’n rhaid i 219 o bobl adael; caeodd ysgol, eglwys a’r Drovers Arms; cymerwyd y tir erbyn 30 Mehefin 1940.‘It’s the end of the world’: why we should remember the clearing of Epynt 80 years on ↗Angharad Tomos, Nation.Cymru, 2 Mehefin 2020 (Saesneg)Y swyddog ac enwau’r ffermydd ym Medi 1939; rhybudd i adael erbyn diwedd Ebrill 1940, a mis arall i wyna; y Plygain yng Nghapel y Babell fore Nadolig 1939; Iorwerth Peate a’r hen wraig o Waunlwyd, 82 oed: ‘mae’n ddiwedd byd yma’; Glyn Powell; y pentref ffug; tudalen Atgofion Epynt.
Heddiw
Mae’r mynydd yn galon Maes Hyfforddi Pontsenni, y maes hyfforddi milwrol mwyaf yng Nghymru. Mae’r Drovers Arms, a’i du allan wedi’i adfer yn y 1990au, yn dal i sefyll ar y maes. Mae Canolfan Epynt yn Nisgwylfa, ar y B4519 rhwng Capel Uchaf a’r Garth, ar agor i ymwelwyr, gyda llechen yn dwyn enwau’r bobl y bu’n rhaid iddynt adael, ac mae Ffordd Epynt, tua 65 cilometr o hyd, yn mynd o amgylch ymyl y maes.FfynonellauDrover’s Arms, Duhonw (NPRN 307124) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Un o bedair tafarn y porthmyn ar ochr ogleddol Mynydd Epynt, gyda’r Griffin, Tafarn y Mynydd a’r Spite; aeth yn adfail pan gymerodd y fyddin y mynydd, ac adferodd y Weinyddiaeth Amddiffyn ei du allan yn y 1990au.The Epynt Way: a modern trail in an ancient landscape ↗Cymdeithas Ffordd Epynt (Saesneg)Llwybr 65 cilometr o amgylch ymyl Maes Hyfforddi Pontsenni; y ganolfan ymwelwyr yn Nisgwylfa, un o’r ffermdai gwreiddiol, ar y B4519 rhwng Capel Uchaf a’r Garth.Grŵp Epynt marks 85 years since clearance ↗Luke Williams, Brecon & Radnor Express, 5 Chwefror 2026 (Saesneg)Llechi ag enwau Cymraeg gwreiddiol y ffermydd, a alwyd gan y fyddin yn Farm 1, Farm 2 ac yn y blaen, wedi’u dychwelyd i’w safleoedd; tua 300 o ymwelwyr, llawer yn ddisgynyddion; ymweld â chapel y Babell, ysgol Cilieni a’r Drovers Arms; dadorchuddio llechen yn rhestru pawb a symudwyd yng Nghanolfan Epynt a phlannu coeden; aeth y ddrama Iorwerth o’r Epynt o amgylch ysgolion.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Clirio Epynt
Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.
Clirio EpyntY llythyrau’n cyrraedd Epynt
Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.
Y llythyrau’n cyrraedd EpyntCofio Epynt, 85 mlynedd yn ddiweddarach
Daw disgynyddion y teuluoedd a gliriwyd o Fynydd Epynt ynghyd fel Grŵp Epynt. Gosodir llechi â hen enwau Cymraeg y ffermydd yn ôl lle safai’r ffermydd, a dadorchuddir llechen ag enwau pawb y bu’n rhaid iddynt adael yng Nghanolfan Epynt.
Cofio Epynt, 85 mlynedd yn ddiweddarach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf






