
tua 450–550
Seintiau Brycheiniog
Brychan, tad y saint, a’r meibion a’r merched a gariodd ei ffydd ar draws Cymru a Chernyw.
Llun: Eglwys Gadeiriol Aberhonddu, hen eglwys priordy Sant Ioan, yn haul y prynhawn · Philip Pankhurst, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brycheiniog oedd teyrnas Brychan, ac mae traddodiad Cymru yn ei gofio’n anad dim fel tad y saint. Mae’r hen restrau’n rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac mae eu henwau wedi’u gwasgaru ar draws y map: Dwynwen ym Môn, Tudful ym Merthyr, Gwladys yng Ngwent, Cynog yn y Bannau ac eraill cyn belled â Chernyw.
Yn nyffryn Wysg mae’r cof yn agos. Disgrifiodd Gerallt Gymro, a adwaenai Aberhonddu’n dda, ŵyl Elined ar 1 Awst, pan ddeuai tyrfaoedd at ei chapel uwchben y dref i ganu a dawnsio.
Y saint
Brychan Brycheiniog
Dydd gŵyl 6 Ebrill
Brenin Brycheiniog a thad y saint. Mae traddodiad Cymru yn rhoi iddo bedair merch ar hugain a llawer o feibion, ac olrheiniwyd teuluoedd seintiau Cymru, Cernyw a Llydaw yn ôl ato ef, at Gunedda ac at Gaw.
Brychan BrycheiniogSant Cynog
Dydd gŵyl 7 Hydref
Mab hynaf Brychan, a merthyr. Bu farw, medd y traddodiad, ar y bryn uwchben Merthyr Cynog, lle saif ei eglwys. Cadwyd ei dorch efydd, rhodd ei dad, yn grair sanctaidd yn Aberhonddu, a’i gweld gan Gerallt Gymro.
Merthyr CynogDefynnogYstradgynlaisPenderynSantes Elined
Dydd gŵyl 1 Awst
Merch i Frychan a ddewisodd, medd y traddodiad, fywyd gwraig sanctaidd a bu farw ar fryn y Slwch uwchben Aberhonddu. Gwelodd Gerallt Gymro ei gŵyl yno ar 1 Awst, gyda thyrfaoedd yn canu a dawnsio er anrhydedd iddi.
Y SlwchSant Cynidr
Ŵyr i Frychan. Mae pentref Llangynidr ar lan Wysg yn dwyn ei enw.
LlangynidrSant Gastyn
Yr athro a fedyddiodd ac a ddysgodd Gynog. Saif ei eglwys ar lan Llyn Syfaddan.
Llangasty Tal-y-llyn
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf