Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 480–600

Brenhinoedd a thywysogion Rhos

Y wlad o gwmpas aber afon Conwy, a reolwyd gan gangen o dŷ Cunedda.

Llun: Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Rhos: y rhos

Rhos

  • Rhos rhos

Rheolwyd Rhos, y wlad i’r dwyrain o aber afon Conwy o Landudno i Abergele, yn y dyddiau cynnar gan gangen o dŷ Cunedda. Roedd llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy o’i mewn.

Yn ddiweddarach daeth Rhos yn un o gantrefi Gwynedd, ac mae ei hanes yn rhan o hanes Gwynedd.

Tri brenin ar ddeg

Ystyr Rhos yw ‘gweundir’. Mae’r achau Hen Gymraeg yn rhestru tri ar ddeg o’i brenhinoedd, dau ohonynt hefyd yn rheoli Gwynedd ehangach, a bu Cynlas fab Owain Danwyn fyw yno ddechrau’r chweched ganrif. Uwchben Llandrillo-yn-Rhos mae bryngaer Dinerth, efallai ‘caer yr arth’, yn coroni Bryn Euryn, a chafodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yno fur carreg tua deg troedfedd o uchder, gyda rhagfuriau un troedfedd ar ddeg a hanner o drwch. Yn ddiweddarach ffurfiai Rhos, gyda thri chantref cyfagos, y Berfeddwlad, a Chreuddyn oedd un o’i chymydau.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Owain Danwyn ab Einion

    Mab Einion Yrth ac ŵyr Cunedda; cyndad brenhinoedd Rhos.

  2. Cynlas Goch ab Owain

    Cuneglasus, ‘y coch’, un o’r pum brenin a enwir gan Gildas. Galwodd Gildas ef yn gerbydwr Caer yr Arth, y credir mai Dinarth ger Llandrillo-yn-Rhos ydyw.

  3. Yna unwyd Rhos â Gwynedd, y cynhaliai ei brenhinoedd lys yn Negannwy.

  4. Maelgwn Gwynedd

    Brenin Gwynedd, a’i lys yn Negannwy yn Rhos.

    Maelgwn Gwynedd

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf