

Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 480–600
Brenhinoedd a thywysogion Rhos
Y wlad o gwmpas aber afon Conwy, a reolwyd gan gangen o dŷ Cunedda.
Llun: Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Rhos: y rhos
Rhos
- Rhos rhos
Rheolwyd Rhos, y wlad i’r dwyrain o aber afon Conwy o Landudno i Abergele, yn y dyddiau cynnar gan gangen o dŷ Cunedda. Roedd llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy o’i mewn.
Yn ddiweddarach daeth Rhos yn un o gantrefi Gwynedd, ac mae ei hanes yn rhan o hanes Gwynedd.
Tri brenin ar ddeg
Ystyr Rhos yw ‘gweundir’. Mae’r achau Hen Gymraeg yn rhestru tri ar ddeg o’i brenhinoedd, dau ohonynt hefyd yn rheoli Gwynedd ehangach, a bu Cynlas fab Owain Danwyn fyw yno ddechrau’r chweched ganrif. Uwchben Llandrillo-yn-Rhos mae bryngaer Dinerth, efallai ‘caer yr arth’, yn coroni Bryn Euryn, a chafodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yno fur carreg tua deg troedfedd o uchder, gyda rhagfuriau un troedfedd ar ddeg a hanner o drwch. Yn ddiweddarach ffurfiai Rhos, gyda thri chantref cyfagos, y Berfeddwlad, a Chreuddyn oedd un o’i chymydau.FfynhonnellRhos (North Wales) ↗Wikipedia (Saesneg)Rhos, ‘gweundir’, i’r dwyrain o afon Conwy; teyrnas fach, yna cantref a oedd fel arfer yn rhan o Wynedd; mae’r achau Hen Gymraeg yn rhestru tri ar ddeg o’i brenhinoedd, dau ohonynt hefyd yn frenhinoedd Gwynedd; bu Cynlas fab Owain Danwyn fyw ddechrau’r 6ed ganrif; Dinerth, efallai ‘caer yr arth’, yw’r fryngaer ar Fryn Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos, lle cafodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd fur carreg tua deg troedfedd o uchder gyda rhagfuriau un troedfedd ar ddeg a hanner o drwch; gyda thri chantref cyfagos ffurfiai’r Berfeddwlad; Creuddyn oedd un o’i chymydau.
Y rheolwyr, yn eu trefn
Owain Danwyn ab Einion
Mab Einion Yrth ac ŵyr Cunedda; cyndad brenhinoedd Rhos.
Cynlas Goch ab Owain
Cuneglasus, ‘y coch’, un o’r pum brenin a enwir gan Gildas. Galwodd Gildas ef yn gerbydwr Caer yr Arth, y credir mai Dinarth ger Llandrillo-yn-Rhos ydyw.
Yna unwyd Rhos â Gwynedd, y cynhaliai ei brenhinoedd lys yn Negannwy.
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


