Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 450–1212

Brenhinoedd a thywysogion Meirionnydd

Y wlad rhwng afonydd Mawddach a Dyfi, a enwyd ar ôl Meirion, ŵyr Cunedda.

Llun: Llyn Cau yn ei gwm rhewlifol dwfn dan glogwyni Cadair Idris · NotFromUtrecht, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Meirionnydd: tir Meirion, ŵyr Cunedda

Meirionnydd

  • Meirion Meirion, ŵyr Cunedda
  • nydd tir (hen derfyniad sy’n enwi gwlad ar ôl ei rheolwr)

Enwyd Meirionnydd, rhwng afonydd Mawddach a Dyfi, ar ôl Meirion, ŵyr Cunedda, a gafodd y wlad hon yn ôl traddodiad Cymru. Daliodd ei brenhinoedd hi’n deyrnas fach wrth ochr Gwynedd nes iddi gael ei thynnu i mewn i Wynedd.

Yn y ddeuddegfed ganrif gwlad meibion iau’r tywysogion ydoedd, a’i rheolai fel arglwyddi Meirionnydd.

Cantref Orddwy

Gelwid Meirionnydd unwaith yn Gantref Orddwy, cantref yr Ordofigiaid, ac yn ôl traddodiad Cymru bu llinach Meirion yn ei rheoli am tua phedwar can mlynedd. Roedd ganddi ddau gwmwd: Ystumanner, a reolid o Gastell y Bere yn Llanfihangel-y-Pennant, a Thalybont, efallai â’i ganol yn Llanegryn, lle saif twmpath o hyd. Er ei dal dan Wynedd, cafodd yn aml gyfnodau hir o hunanreolaeth, ac yn 1284 ychwanegwyd Penllyn ac Ardudwy ati i wneud sir Feirionnydd.

Y rheolwyr, yn eu trefn

  1. Meirion ap Tybion

    Ŵyr Cunedda, a roddodd ei enw i’r wlad.

  2. Gwyddno Garanhir

    Yn ôl traddodiad Cymru, ef oedd brenin Cantre’r Gwaelod, y tir dan Fae Ceredigion, ac yn ei gored ef y cafwyd y baban Taliesin.

    Gwyddno Garanhir
  3. Idris ap Gwyddno

    Brenin Meirionnydd, a syrthiodd mewn brwydr ar afon Hafren yn 632. Mae traddodiad Cymru’n cysylltu ei enw â Chadair Idris.

  4. Yna daeth Meirionnydd yn rhan o Wynedd.

  5. Cynan ab Owain Gwynedd

    Arglwydd Meirionnydd dan ei dad, Owain Gwynedd.

  6. Maredudd ap Cynan

    Arglwydd Meirionnydd.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf