
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Mwyngloddiau’r Gogarth
Cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd gilometrau o dwneli am fwyn copr gydag offer asgwrn a charreg.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC. Gellir cerdded llawer o’r twneli hyd heddiw.
Llun: Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno · David Dixon, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Rhos →

Yn uchel ar y Gogarth uwchben Llandudno, bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr bron i bedair mil o flynyddoedd yn ôl. Â morthwylion o gerrig y traeth a cheibiau o esgyrn anifeiliaid dilynasant y mwyn gwyrdd yn ddwfn i’r calchfaen, gan adael ar eu hôl gilometrau o dwneli ac ogof fawr wedi’i chafnu o’r graig. Mae’r Gogarth ymhlith y mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf a ddarganfuwyd yn unman yn y byd.FfynonellauGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.Great Orme Mines ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd; ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref. Am ddau gan mlynedd bu ei gopr yn bwydo efydd Prydain, a chariwyd ef dros y môr i Iwerddon, Llydaw, y Gwledydd Isel a Sweden.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
| Ble | Pen y Gogarth, uwchben Llandudno |
|---|---|
| Pryd | Tua 1700 i 900 CC; y blynyddoedd cyfoethocaf tua 1600 i 1400 CC |
| Y mwyn | Malacit, mwyn copr gwyrdd meddal, mewn gwythiennau o ddolomit |
| Yr offer | Dros 2,400 o forthwylion carreg a dros 30,000 o ddarnau o asgwrn |
| Y gweithfeydd | Sawl cilometr o dwneli, ac ogof fawr 8 metr o uchder |
| Copr a gafwyd | Rhwng tua 232 ac 830 tunnell o fetel |
| Ailddarganfod | 1987 |
| Ymweld | Mwyngloddiau’r Gogarth, ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref |
Eu darganfod eto yn 1987
Am dair mil o flynyddoedd bu’r hen weithfeydd yn guddiedig. Cloddiwyd copr ar y Gogarth eto rhwng 1692 ac 1881, ond roedd y gweithfeydd llawer hŷn wedi mynd yn angof.FfynhonnellLargest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC. Yna yn 1987 torrodd cynllun tirlunio ar y pentir i mewn i gyfundrefn ryfeddol o weithfeydd ar yr wyneb a than ddaear.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Mines ↗Subterranea Britannica, y gymdeithas safleoedd tanddaearol (Saesneg)Fe’i darganfuwyd yn 1987 yn ystod cynllun tirlunio; taith hunandywys drwy ran danddaearol 200 m. Y tu mewn roedd morthwylion carreg ac offer asgwrn, a dangosodd dyddio radiocarbon mai gwaith Oes yr Efydd oedd y twneli.
Sut y gweithiai’r mwynwyr
Pentir o galchfaen Carbonifferaidd yw’r Gogarth. Drwyddo rhed gwythiennau lle trodd y graig yn ddolomit, ac ynddynt roedd y mwyn copr calcopyrit wedi hindreulio dros yr oesoedd yn falacit a goethit. Roedd y rhain yn ddigon meddal i’w cloddio ac yn llawer haws eu toddi na’r mwyn caled oddi tanynt, a dilynai’r mwynwyr hwy i ble bynnag yr arweinient.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Gweithient â’r hyn a roddai’r tir iddynt. Defnyddid cerrig crwn o’r traethau fel morthwylion i dorri’r graig, ac esgyrn gwartheg ac anifeiliaid eraill fel ceibiau a chrafwyr i godi’r mwyn meddal. Mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i fwy na 2,400 o forthwylion carreg a mwy na 30,000 o ddarnau o asgwrn, llawer ohonynt wedi’u treulio gan waith. Cafwyd darnau o offer efydd hefyd: roedd y mwynwyr yn cloddio’r metel a’u gwnaeth.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Yr ogof fawr
Yng nghanol y mwynglawdd, o dan y gloddfa agored, cafnodd y mwynwyr siambr tua 10 wrth 15 metr ac 8 metr o uchder. O’i chwmpas rhed sawl cilometr o dramwyfeydd llai, y rhan fwyaf yn isel ac yn droellog, yn dilyn y gwythiennau cul.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop. Mae Croeso Cymru yn galw’r Ogof Fawr y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynhonnellGreat Orme Mines ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd; ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref. I wneud y cyfan symudodd y mwynwyr o leiaf 16,000 tunnell o graig, a hyd at 40,000 efallai.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Ffyniant mwyngloddio cyntaf Prydain
Mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos i’r mwynglawdd gael ei weithio am tua wyth canrif, o tua 1700 i 900 CC. Daeth ei oes aur rhwng tua 1600 a 1400 CC, pan oedd y ddau gorff cyfoethocaf o fwyn yn cael eu cloddio a’r Gogarth oedd prif ffynhonnell copr Prydain. Mae’r archaeolegwyr a’i dyddiodd yn galw hyn yn ffyniant mwyngloddio cyntaf Prydain.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Britain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Rhoddodd y Gogarth ddigon o gopr i reoli cyflenwad metel Prydain am tua dwy ganrif, gydag oes aur tua 1600–1400 CC.
Dros ei oes credir i’r mwynglawdd roi rhwng 232 ac 830 tunnell o gopr, y rhan fwyaf yn y ddwy ganrif gyfoethocaf hynny: yn ei flynyddoedd gorau, digon o fetel i filoedd o fwyeill efydd y flwyddyn. Nid ffermwyr yn eu hamser hamdden a wnâi waith ar y raddfa honno. Mae’n fwyaf tebyg mai cymuned o fwynwyr a weithiai’r Gogarth, yn byw gerllaw ac yn gweithio’r mwynglawdd am y rhan fwyaf o’r flwyddyn, gan gyfnewid eu metel am fwyd, efallai â thiroedd ffrwythlon gogledd-ddwyrain Cymru.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Copr y Gogarth ar draws Ewrop
Mae copr o bob corff o fwyn yn cario ei olion bysedd cemegol ei hun, yn olion metelau eraill ac yng ngwneuthuriad ei blwm. Drwy eu cymharu, mae archaeolegwyr wedi olrhain metel y Gogarth ym mwyeill efydd Cymru a Lloegr, yn enwedig y palstafau patrwm tarian a geir yn drwch yng ngogledd-ddwyrain Cymru a’r gororau. Maent wedi’i olrhain dramor hefyd: yn Iwerddon, yng nghelc Tréboul yn Llydaw, yng nghelc Voorhout yn yr Iseldiroedd, ac mewn celciau yng ngorllewin Sweden.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop. Dair mil a hanner o flynyddoedd yn ôl, roedd copr a gloddiwyd o bentir yng Ngwynedd yn cael ei wneud yn offer ac arfau ar draws gogledd-orllewin Ewrop.
Y cyfnos hir
Erbyn tua 1400 CC roedd y mwyn cyfoethocaf wedi’i weithio allan. Dim ond gwythiennau cul a thlawd oedd ar ôl, a roddai fawr ddim am lawer o lafur, ac aeth y mwynglawdd i gyfnos hir o weithio ar raddfa fach a barhaodd am ganrifoedd. Roedd mwyn yn dal i gael ei doddi ym Mhentrwyn ar y Gogarth tua 900 CC.FfynhonnellBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.
Ymweld â’r mwyngloddiau
Mae Mwyngloddiau’r Gogarth ar agor i ymwelwyr o ganol mis Mawrth hyd ddiwedd mis Hydref. Mae taith hunandywys yn arwain drwy tua 200 metr o dramwyfeydd Oes yr Efydd i’r Ogof Fawr. Uwchben y ddaear mae’r gloddfa agored, cysgodfa doddi a chanolfan ymwelwyr sy’n adrodd hanes yr ailddarganfod, a gall ymwelwyr edrych i lawr siafft 470 troedfedd o’r mwynglawdd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynonellauGreat Orme Mines ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd; ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref.Great Orme Mines ↗Subterranea Britannica, y gymdeithas safleoedd tanddaearol (Saesneg)Fe’i darganfuwyd yn 1987 yn ystod cynllun tirlunio; taith hunandywys drwy ran danddaearol 200 m. Dyma’r mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd.FfynhonnellGreat Orme Mines ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Yr Ogof Fawr, y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd, yn y mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd; ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref.
Mae gan y pentir hanesion hŷn eto. Yn Ogof Kendrick ar y Gogarth, addurnodd pobl Oes yr Iâ ên ceffyl â llinellau igam-ogam, ac adeiladodd Sant Tudno, a roddodd ei enw i Landudno, ei eglwys ar y bryn.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.
Celf yn Ogof KendrickCopr o’r Gogarth (archaeoleg)
Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
Copr o’r Gogarth
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Cyn hanes
0 / 9Ogofâu, beddrodau, aur a bryngaerau pobl gyntaf Cymru.
1/9Ogof Bontnewydd c. 230,000 BCPC
2/9Ogof Pafiland c. 31,000 BCPI
3/9Pentre Ifan c. 3500 BCBD
4/9Bryn Celli Ddu c. 3000 BCGM
5/9Mwyngloddiau’r Gogarth c. 2000 BCBM
6/9Bryn yr Ellyllon, yr Wyddgrug c. 1900 BCLB
7/9Llyn Cerrig Bach c. 300 BC – AD 60TC
8/9Tre’r Ceiri c. 200 BCCH
9/9Castell Henllys c. 500 BCYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




