Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Mwyngloddiau’r Gogarth

Cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd gilometrau o dwneli am fwyn copr gydag offer asgwrn a charreg. Gellir cerdded llawer o’r twneli hyd heddiw.

Llun: Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno · David Dixon, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 2000 BC 53.333° N, 3.851° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno
Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno · Llun: David Dixon, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yn uchel ar y Gogarth uwchben Llandudno, bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio am gopr bron i bedair mil o flynyddoedd yn ôl. Â morthwylion o gerrig y traeth a cheibiau o esgyrn anifeiliaid dilynasant y mwyn gwyrdd yn ddwfn i’r calchfaen, gan adael ar eu hôl gilometrau o dwneli ac ogof fawr wedi’i chafnu o’r graig. Mae’r Gogarth ymhlith y mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf a ddarganfuwyd yn unman yn y byd. Am ddau gan mlynedd bu ei gopr yn bwydo efydd Prydain, a chariwyd ef dros y môr i Iwerddon, Llydaw, y Gwledydd Isel a Sweden.

BlePen y Gogarth, uwchben Llandudno
PrydTua 1700 i 900 CC; y blynyddoedd cyfoethocaf tua 1600 i 1400 CC
Y mwynMalacit, mwyn copr gwyrdd meddal, mewn gwythiennau o ddolomit
Yr offerDros 2,400 o forthwylion carreg a dros 30,000 o ddarnau o asgwrn
Y gweithfeyddSawl cilometr o dwneli, ac ogof fawr 8 metr o uchder
Copr a gafwydRhwng tua 232 ac 830 tunnell o fetel
Ailddarganfod1987
YmweldMwyngloddiau’r Gogarth, ar agor o ganol Mawrth hyd ddiwedd Hydref

Eu darganfod eto yn 1987

Am dair mil o flynyddoedd bu’r hen weithfeydd yn guddiedig. Cloddiwyd copr ar y Gogarth eto rhwng 1692 ac 1881, ond roedd y gweithfeydd llawer hŷn wedi mynd yn angof. Yna yn 1987 torrodd cynllun tirlunio ar y pentir i mewn i gyfundrefn ryfeddol o weithfeydd ar yr wyneb a than ddaear. Y tu mewn roedd morthwylion carreg ac offer asgwrn, a dangosodd dyddio radiocarbon mai gwaith Oes yr Efydd oedd y twneli.

Sut y gweithiai’r mwynwyr

Pentir o galchfaen Carbonifferaidd yw’r Gogarth. Drwyddo rhed gwythiennau lle trodd y graig yn ddolomit, ac ynddynt roedd y mwyn copr calcopyrit wedi hindreulio dros yr oesoedd yn falacit a goethit. Roedd y rhain yn ddigon meddal i’w cloddio ac yn llawer haws eu toddi na’r mwyn caled oddi tanynt, a dilynai’r mwynwyr hwy i ble bynnag yr arweinient.

Gweithient â’r hyn a roddai’r tir iddynt. Defnyddid cerrig crwn o’r traethau fel morthwylion i dorri’r graig, ac esgyrn gwartheg ac anifeiliaid eraill fel ceibiau a chrafwyr i godi’r mwyn meddal. Mae archaeolegwyr wedi dod o hyd i fwy na 2,400 o forthwylion carreg a mwy na 30,000 o ddarnau o asgwrn, llawer ohonynt wedi’u treulio gan waith. Cafwyd darnau o offer efydd hefyd: roedd y mwynwyr yn cloddio’r metel a’u gwnaeth.

Yr ogof fawr

Yng nghanol y mwynglawdd, o dan y gloddfa agored, cafnodd y mwynwyr siambr tua 10 wrth 15 metr ac 8 metr o uchder. O’i chwmpas rhed sawl cilometr o dramwyfeydd llai, y rhan fwyaf yn isel ac yn droellog, yn dilyn y gwythiennau cul. Mae Croeso Cymru yn galw’r Ogof Fawr y cloddiad tanddaearol cynhanesyddol mwyaf yn y byd. I wneud y cyfan symudodd y mwynwyr o leiaf 16,000 tunnell o graig, a hyd at 40,000 efallai.

Ffyniant mwyngloddio cyntaf Prydain

Mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos i’r mwynglawdd gael ei weithio am tua wyth canrif, o tua 1700 i 900 CC. Daeth ei oes aur rhwng tua 1600 a 1400 CC, pan oedd y ddau gorff cyfoethocaf o fwyn yn cael eu cloddio a’r Gogarth oedd prif ffynhonnell copr Prydain. Mae’r archaeolegwyr a’i dyddiodd yn galw hyn yn ffyniant mwyngloddio cyntaf Prydain.

Dros ei oes credir i’r mwynglawdd roi rhwng 232 ac 830 tunnell o gopr, y rhan fwyaf yn y ddwy ganrif gyfoethocaf hynny: yn ei flynyddoedd gorau, digon o fetel i filoedd o fwyeill efydd y flwyddyn. Nid ffermwyr yn eu hamser hamdden a wnâi waith ar y raddfa honno. Mae’n fwyaf tebyg mai cymuned o fwynwyr a weithiai’r Gogarth, yn byw gerllaw ac yn gweithio’r mwynglawdd am y rhan fwyaf o’r flwyddyn, gan gyfnewid eu metel am fwyd, efallai â thiroedd ffrwythlon gogledd-ddwyrain Cymru.

Copr y Gogarth ar draws Ewrop

Mae copr o bob corff o fwyn yn cario ei olion bysedd cemegol ei hun, yn olion metelau eraill ac yng ngwneuthuriad ei blwm. Drwy eu cymharu, mae archaeolegwyr wedi olrhain metel y Gogarth ym mwyeill efydd Cymru a Lloegr, yn enwedig y palstafau patrwm tarian a geir yn drwch yng ngogledd-ddwyrain Cymru a’r gororau. Maent wedi’i olrhain dramor hefyd: yn Iwerddon, yng nghelc Tréboul yn Llydaw, yng nghelc Voorhout yn yr Iseldiroedd, ac mewn celciau yng ngorllewin Sweden. Dair mil a hanner o flynyddoedd yn ôl, roedd copr a gloddiwyd o bentir yng Ngwynedd yn cael ei wneud yn offer ac arfau ar draws gogledd-orllewin Ewrop.

Y cyfnos hir

Erbyn tua 1400 CC roedd y mwyn cyfoethocaf wedi’i weithio allan. Dim ond gwythiennau cul a thlawd oedd ar ôl, a roddai fawr ddim am lawer o lafur, ac aeth y mwynglawdd i gyfnos hir o weithio ar raddfa fach a barhaodd am ganrifoedd. Roedd mwyn yn dal i gael ei doddi ym Mhentrwyn ar y Gogarth tua 900 CC.

Ymweld â’r mwyngloddiau

Mae Mwyngloddiau’r Gogarth ar agor i ymwelwyr o ganol mis Mawrth hyd ddiwedd mis Hydref. Mae taith hunandywys yn arwain drwy tua 200 metr o dramwyfeydd Oes yr Efydd i’r Ogof Fawr. Uwchben y ddaear mae’r gloddfa agored, cysgodfa doddi a chanolfan ymwelwyr sy’n adrodd hanes yr ailddarganfod, a gall ymwelwyr edrych i lawr siafft 470 troedfedd o’r mwynglawdd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dyma’r mwynglawdd metel hynaf ar agor i’r cyhoedd yn unman yn y byd.

Mae gan y pentir hanesion hŷn eto. Yn Ogof Kendrick ar y Gogarth, addurnodd pobl Oes yr Iâ ên ceffyl â llinellau igam-ogam, ac adeiladodd Sant Tudno, a roddodd ei enw i Landudno, ei eglwys ar y bryn.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  2. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf