| Pryd | 893 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Cymry a Saeson gyda’i gilydd yn erbyn byddin o Lychlynwyr |
| Yn erbyn | Llychlynwyr |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Yn 893, yn Nhal-y-bont ar Hafren islaw’r Trallwng, caeodd byddin o Gymry a Saeson gyda’i gilydd lu mawr o Lychlynwyr yn ei wersyll, ei newynu am wythnosau, a’i dorri pan geisiodd ymladd ei ffordd allan. Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘rhan o bobl y Cymry’ ymhlith y fyddin a enillodd.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Y Llychlynwyr yn dod eto#
Dechreuodd cyrchoedd y Llychlynwyr ar Gymru yng nghanol y nawfed ganrif, ac yn y 860au daeth ‘Byddin Fawr y Paganiaid’ i oresgyn Lloegr. Trechodd Alfred o Wessex hi yn Edington yn 878 a chylchu ei deyrnas â threfi caerog. Yn 893 rhoddodd y Llychlynwyr gynnig arall arni. Glaniodd dau gant a hanner o longau fyddin yng Nghaint, a daeth wyth deg arall i’r Tafwys dan y brenin Danaidd Hastein. Daethant â’u gwragedd a’u plant, i aros, ac anfonodd y Daniaid a oedd eisoes wedi ymsefydlu yn East Anglia a Northumbria 240 o longau i’w helpu.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
I fyny’r Tafwys ac ar draws i Hafren#
Tra brysiodd Alfred tua’r gorllewin i achub Caerwysg, ymdeithiodd llu Hastein i fyny dyffryn Tafwys. Yn ei erbyn daeth byddin y gorllewin, dan arweiniad Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, a’r ealdormyn Æthelhelm o Wiltshire ac Æthelnoth o Wlad yr Haf. Dywed y Cronicl i’w gwŷr ddod ‘o bob bwrdeistref i’r dwyrain o’r Parret, i’r gorllewin ac i’r dwyrain o Selwood, hefyd i’r gogledd o’r Tafwys ac i’r gorllewin o Hafren, yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Mae’r hanesydd Æthelweard, a ysgrifennai bron i gan mlynedd yn ddiweddarach, yn adrodd sut yr anrheithiodd llu Hastein ‘drwy holl diroedd y Mersiaid, nes iddo ef a’i wŷr gyrraedd ffiniau’r Cymry’, a sut y paratôdd yr Ealdorman Æthelhelm lu o farchogion a rhoi helfa, gydag Æthelred o’r Mersiaid gerllaw â byddin fawr.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Gyrrodd y cynghreiriaid y Llychlynwyr tua’r gogledd-orllewin nes eu dal yn Nhal-y-bont a’u cau yn y gaer a godwyd ganddynt yno.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Y gwarchae#
Daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a chau’r gwersyll ar bob ochr. Yna arosasant. Mae’r Cronicl yn adrodd yr hyn a ddilynodd:FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Wedi i wythnosau lawer fynd heibio, bu farw rhai o’r paganiaid o newyn, ond torrodd rhai, wedi bwyta’u ceffylau erbyn hynny, allan o’r gaer, ac ymladd â’r rhai a oedd ar lan ddwyreiniol yr afon. Ond wedi lladd miloedd lawer o’r paganiaid, a rhoi’r lleill oll ar ffo, y Cristnogion a oedd yn feistri ar faes y lladdfa.
Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, 893
Nid buddugoliaeth rad oedd hi: syrthiodd ‘yr ardderchocaf Ordheah a llawer o thegniaid y brenin’ yn yr ymladd. Ond torrwyd y fyddin o Lychlynwyr a ymdeithiodd ar draws Lloegr i ffiniau Cymru, a’i gyrru’n ôl tua’r dwyrain. Ni chafodd y Llychlynwyr a hwyliodd ymaith o Gaerwysg well hwyl: yn Chichester ‘rhoddodd y trefwyr lawer ar ffo a lladd cannoedd ohonynt a chipio rhai o’u llongau’.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Lle’r ymladdwyd hi#
Dywed y Cronicl i’r Llychlynwyr ddod i fyny Hafren o’r Tafwys, felly mae’r rhan fwyaf o haneswyr yn gosod y frwydr yn Nhal-y-bont, dros yr afon o’r Trallwng, ym Mhowys. Ystyrir awgrym arall, Buttington Tump lle mae Gwy yn cyfarfod â Hafren, yn llai tebygol.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018.
Ei chofio yn Nhal-y-bont#
Cadwodd pobl Tal-y-bont gof am y frwydr. Safodd derwen y dywedid i bobl leol ei phlannu i’w nodi yno hyd fis Chwefror 2018.FfynhonnellBattle of Buttington ↗Wikipedia (Saesneg)893: trechwyd byddin o Lychlynwyr gan gynghrair o Eingl-Sacsoniaid a Chymry; byddin y gorllewin dan Æthelred, Æthelhelm ac Æthelnoth, a ddaeth, medd Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, o bob bwrdeistref ‘yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’; daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a gwarchae ar y gaer yn Nhal-y-bont; wedi wythnosau lawer bwytaodd y Llychlynwyr eu ceffylau a thorri allan, a lladdwyd miloedd lawer; lladdwyd Ordheah a llawer o thegniaid y brenin; Tal-y-bont ger y Trallwng yn fwyaf tebygol; safodd Derwen Tal-y-bont hyd Chwefror 2018. Yn Nhal-y-bont safodd gwŷr Powys ochr yn ochr â’r Saeson, a rhoddwyd ar ffo’r llu o Lychlynwyr a ddaeth mor bell i’r gorllewin.

