Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Brenhinoedd

893

Tal-y-bont (Buttington)

Cymry a Saeson gyda’i gilydd yn erbyn byddin o Lychlynwyr

Llun: Anodau Cymru yn Harley 3859, y copi hynaf o Hanes y Brythoniaid · Medieval scribe; British Library, Harley MS 3859, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

893Oes y BrenhinoeddBuddugoliaeth Gymreig (cronicl cynnar)Ar fap y brwydrau
Pryd893
Pwy a ymladdoddCymry a Saeson gyda’i gilydd yn erbyn byddin o Lychlynwyr
Yn erbynLlychlynwyr
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Yn 893, yn Nhal-y-bont ar Hafren islaw’r Trallwng, caeodd byddin o Gymry a Saeson gyda’i gilydd lu mawr o Lychlynwyr yn ei wersyll, ei newynu am wythnosau, a’i dorri pan geisiodd ymladd ei ffordd allan. Mae Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘rhan o bobl y Cymry’ ymhlith y fyddin a enillodd.

Y Llychlynwyr yn dod eto#

Dechreuodd cyrchoedd y Llychlynwyr ar Gymru yng nghanol y nawfed ganrif, ac yn y 860au daeth ‘Byddin Fawr y Paganiaid’ i oresgyn Lloegr. Trechodd Alfred o Wessex hi yn Edington yn 878 a chylchu ei deyrnas â threfi caerog. Yn 893 rhoddodd y Llychlynwyr gynnig arall arni. Glaniodd dau gant a hanner o longau fyddin yng Nghaint, a daeth wyth deg arall i’r Tafwys dan y brenin Danaidd Hastein. Daethant â’u gwragedd a’u plant, i aros, ac anfonodd y Daniaid a oedd eisoes wedi ymsefydlu yn East Anglia a Northumbria 240 o longau i’w helpu.

I fyny’r Tafwys ac ar draws i Hafren#

Tra brysiodd Alfred tua’r gorllewin i achub Caerwysg, ymdeithiodd llu Hastein i fyny dyffryn Tafwys. Yn ei erbyn daeth byddin y gorllewin, dan arweiniad Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, a’r ealdormyn Æthelhelm o Wiltshire ac Æthelnoth o Wlad yr Haf. Dywed y Cronicl i’w gwŷr ddod ‘o bob bwrdeistref i’r dwyrain o’r Parret, i’r gorllewin ac i’r dwyrain o Selwood, hefyd i’r gogledd o’r Tafwys ac i’r gorllewin o Hafren, yn ogystal â rhan o bobl y Cymry’.

Mae’r hanesydd Æthelweard, a ysgrifennai bron i gan mlynedd yn ddiweddarach, yn adrodd sut yr anrheithiodd llu Hastein ‘drwy holl diroedd y Mersiaid, nes iddo ef a’i wŷr gyrraedd ffiniau’r Cymry’, a sut y paratôdd yr Ealdorman Æthelhelm lu o farchogion a rhoi helfa, gydag Æthelred o’r Mersiaid gerllaw â byddin fawr.

Gyrrodd y cynghreiriaid y Llychlynwyr tua’r gogledd-orllewin nes eu dal yn Nhal-y-bont a’u cau yn y gaer a godwyd ganddynt yno.

Y gwarchae#

Daeth y Saeson a’r Cymry i fyny Hafren a chau’r gwersyll ar bob ochr. Yna arosasant. Mae’r Cronicl yn adrodd yr hyn a ddilynodd:

Wedi i wythnosau lawer fynd heibio, bu farw rhai o’r paganiaid o newyn, ond torrodd rhai, wedi bwyta’u ceffylau erbyn hynny, allan o’r gaer, ac ymladd â’r rhai a oedd ar lan ddwyreiniol yr afon. Ond wedi lladd miloedd lawer o’r paganiaid, a rhoi’r lleill oll ar ffo, y Cristnogion a oedd yn feistri ar faes y lladdfa.

Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, 893

Nid buddugoliaeth rad oedd hi: syrthiodd ‘yr ardderchocaf Ordheah a llawer o thegniaid y brenin’ yn yr ymladd. Ond torrwyd y fyddin o Lychlynwyr a ymdeithiodd ar draws Lloegr i ffiniau Cymru, a’i gyrru’n ôl tua’r dwyrain. Ni chafodd y Llychlynwyr a hwyliodd ymaith o Gaerwysg well hwyl: yn Chichester ‘rhoddodd y trefwyr lawer ar ffo a lladd cannoedd ohonynt a chipio rhai o’u llongau’.

Lle’r ymladdwyd hi#

Dywed y Cronicl i’r Llychlynwyr ddod i fyny Hafren o’r Tafwys, felly mae’r rhan fwyaf o haneswyr yn gosod y frwydr yn Nhal-y-bont, dros yr afon o’r Trallwng, ym Mhowys. Ystyrir awgrym arall, Buttington Tump lle mae Gwy yn cyfarfod â Hafren, yn llai tebygol.

Ei chofio yn Nhal-y-bont#

Cadwodd pobl Tal-y-bont gof am y frwydr. Safodd derwen y dywedid i bobl leol ei phlannu i’w nodi yno hyd fis Chwefror 2018. Yn Nhal-y-bont safodd gwŷr Powys ochr yn ochr â’r Saeson, a rhoddwyd ar ffo’r llu o Lychlynwyr a ddaeth mor bell i’r gorllewin.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Darllen mwy ar y wefan hon

Brenhinoedd a thywysogion Powys

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf