
Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion
tua 425–1293
Brenhinoedd a thywysogion Powys
Teyrnas y gororau, yn gyfoethog o dir isel ac ar y rheng flaen bob amser.
Llun: Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Welshficwitch, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Powys: o’r Lladin pagenses yn ôl pob tebyg, pobl y wlad agored
Powys, yn nwyrain a chanolbarth Cymru, oedd teyrnas y gororau, yn gyfoethog o dir isel ac ar y rheng flaen bob amser. Pengwern oedd ei llys cynnar yn ôl traddodiad Cymru; yn ddiweddarach, Mathrafal ger afon Banw. Mae Colofn Eliseg, a godwyd gan y Brenin Cyngen tua 850, yn dal i gofnodi balchder ei llinach frenhinol.
Yn 1160 rhannwyd Powys yn Bowys Fadog yn y gogledd a Phowys Wenwynwyn yn y de. Owain Glyndŵr oedd etifedd Powys Fadog.
Paradwys Powys
Tyfodd Powys o diroedd dau lwyth o oes Rhufain, yr Ordofigiaid yn y gorllewin a’r Cornofii yn y dwyrain. Daliai ddyffrynnoedd cyfoethog Hafren a Thern, a alwodd beirdd diweddarach yn Baradwys Powys, a pharhaodd tref Rufeinig Viroconium, Wroxeter, yno ymhell i’r chweched ganrif. Erbyn 717 roedd ei llys ym Mathrafal yn nyffryn Efyrnwy, a chleddid ei brenhinoedd yn eglwys Tysilio Sant ym Meifod. Mae Canu Heledd, cylch o englynion o’r nawfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn cadw cof am ei llys cynnar.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd Powys o diroedd yr Ordofigiaid yn y gorllewin a’r Cornofii yn y dwyrain; dyffrynnoedd ffrwythlon Hafren a Thern, a elwir mewn barddoniaeth Gymraeg ddiweddarach yn Baradwys Powys; parhaodd Viroconium (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; roedd y llys ym Mathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; eglwys Tysilio ym Meifod oedd man claddu’r brenhinoedd; Canu Heledd, o’r 9fed ganrif yn ôl pob tebyg, cylch o englynion am y fro; cofnodir i Fleddyn ap Cynfyn, a deyrnasodd o 1063, ddiwygio cyfreithiau Hywel Dda; teyrnasodd Madog ap Maredudd 1132–1160; prif sedd Powys Wenwynwyn oedd y Trallwng.
Piler Eliseg
Ger Glyn y Groes, uwchben Llangollen, saif y piler a godwyd yn y nawfed ganrif gan y Brenin Cyngen er anrhydedd i’w hen daid Elisedd. Adroddai ei harysgrif Ladin o tua thri deg un o linellau sut yr unodd Elisedd etifeddiaeth Powys, ac olrhain y llinach frenhinol yn ôl at Britu fab Gwrtheyrn ac at Sevira, merch Macsen Wledig. Copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696, copi a gyfrifir yn rhyfeddol o gywir o hyd, a rhwng 2010 a 2012 cloddiodd Prosiect Eliseg y twmpath y saif arno, sy’n hŷn fyth, o’r Oes Efydd gynnar yn ôl pob tebyg.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Abaty Glyn y Groes, Llangollen; codwyd yn y 9fed ganrif gan Gyngen ap Cadell, brenin Powys, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed arysgrif Ladin o tua thri deg un o linellau i Elisedd uno etifeddiaeth Powys, ac enwir Britu fab Gwrtheyrn, a Sevira, merch Macsen y brenin; copïwyd gan Edward Lhuyd yn 1696, copi a eilw Robert Vermaat yn rhyfeddol o gywir; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; mae’r twmpath dano o’r Oes Efydd gynnar yn ôl pob tebyg, a chloddiwyd ef gan Brosiect Eliseg yn 2010, 2011 a 2012.
Bleddyn a Madog
Cofir Bleddyn ap Cynfyn, a deyrnasodd o 1063, am ddiwygio cyfreithiau Hywel Dda, a rheolodd Madog ap Maredudd Bowys gyfan o 1132 hyd 1160. Ar ei ôl fe’i rhannwyd: Powys Fadog yn y gogledd, a Phowys Wenwynwyn yn y de, a’i phrif sedd yn y Trallwng.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd Powys o diroedd yr Ordofigiaid yn y gorllewin a’r Cornofii yn y dwyrain; dyffrynnoedd ffrwythlon Hafren a Thern, a elwir mewn barddoniaeth Gymraeg ddiweddarach yn Baradwys Powys; parhaodd Viroconium (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; roedd y llys ym Mathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; eglwys Tysilio ym Meifod oedd man claddu’r brenhinoedd; Canu Heledd, o’r 9fed ganrif yn ôl pob tebyg, cylch o englynion am y fro; cofnodir i Fleddyn ap Cynfyn, a deyrnasodd o 1063, ddiwygio cyfreithiau Hywel Dda; teyrnasodd Madog ap Maredudd 1132–1160; prif sedd Powys Wenwynwyn oedd y Trallwng.
Y brenhinoedd cyntaf
Gwrtheyrn (Vortigern)
Mae Colofn Eliseg yn ei enwi’n gyndad brenhinoedd Powys.
Cadell Ddyrnllug
Yn ôl traddodiad Cymru, cododd Sant Garmon ef o fod yn was i fod yn frenin, ac ohono ef y daeth brenhinoedd Powys.
Cyngen Glodrydd ap Cadell
‘Y Clodrydd’.
Brochwel Ysgithrog
Noddwr Santes Melangell. Pan guddiodd yr ysgyfarnog yr oedd yn ei hela dan ei mantell, rhoddodd iddi gwm Pennant Melangell.
Cynan Garwyn ap Brochwel
Canmolwyd ef gan Daliesin am ei fuddugoliaethau ar draws Cymru.
Cynan Garwyn ap BrochwelSelyf ap Cynan
Gelwid ef yn Sarffgadau. Syrthiodd yn arwain y Brythoniaid ym mrwydr Caer.
Eiludd Powys
Cynddylan ap Cyndrwyn
Brenin Pengwern, a alarwyd gan ei chwaer yng ngherddi mawr Canu Heledd: ‘Stafell Gynddylan ys tywyll heno’.
Beli ab Eiludd
Gwylog ap Beli
Elisedd ap Gwylog
Enillodd dir Powys yn ôl oddi ar y Saeson â thân a chleddyf, yng ngeiriau’r golofn a gododd ei or-ŵyr iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogBrochfael ab Elisedd
Cadell ap Brochfael
Cyngen ap Cadell
Cododd Golofn Eliseg er anrhydedd i’w hendaid, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 854.
Gyda Gwynedd
Merfyn ap Rhodri
Llywelyn ap Merfyn
Am y can mlynedd nesaf rheolwyd Powys gyda Gwynedd neu Ddeheubarth, gan Hywel Dda, Maredudd ab Owain, Llywelyn ap Seisyll a Gruffudd ap Llywelyn.
Tŷ Mathrafal
Bleddyn ap Cynfyn
Sylfaenydd tŷ brenhinol Mathrafal, a reolodd Bowys o hynny ymlaen.
Bleddyn ap CynfynCadwgan ap Bleddyn
Un o arweinwyr gwrthryfel mawr 1094, a enillodd y rhan fwyaf o Gymru yn ôl oddi ar y Normaniaid.
Iorwerth ap Bleddyn
Rhannodd reolaeth Powys â’i frodyr.
Owain ap Cadwgan
Maredudd ap Bleddyn
Madog ap Maredudd
Brenin olaf Powys gyfan, a ganmolwyd gan ei fardd Cynddelw Brydydd Mawr. Ar ei ôl rhannwyd y deyrnas.
Powys Wenwynwyn, y de
Owain Cyfeiliog
Tywysog a bardd. Yn ei gerdd Hirlas Owain mae’n yfed iechyd ei filwyr o’r corn glas hir. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell yn 1170.
Gruffudd ap Gwenwynwyn
Owain ap Gruffudd (Owen de la Pole)
Powys Fadog, y gogledd
Gruffudd Maelor ap Madog
Madog ap Gruffudd Maelor
Sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen yn 1201.
Madog ap Gruffudd MaelorGruffudd ap Madog
Madog ap Gruffudd
Gruffudd Fychan
Arglwydd Glyndyfrdwy a chyndad Owain Glyndŵr.
Daliodd ei ddisgynyddion Lyndyfrdwy a Chynllaith yn arglwyddi, o genhedlaeth i genhedlaeth.
Owain Glyndŵr
Etifedd Powys Fadog drwy ei dad a Deheubarth drwy ei fam. Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400.
Owain Glyndŵr
Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









