Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 425–1293

Brenhinoedd a thywysogion Powys

Teyrnas y gororau, yn gyfoethog o dir isel ac ar y rheng flaen bob amser.

Llun: Gwrthgloddiau glaswelltog Mathrafal, hen lys brenhinol tywysogion Powys · Welshficwitch, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Powys: o’r Lladin pagenses yn ôl pob tebyg, pobl y wlad agored

Powys, yn nwyrain a chanolbarth Cymru, oedd teyrnas y gororau, yn gyfoethog o dir isel ac ar y rheng flaen bob amser. Pengwern oedd ei llys cynnar yn ôl traddodiad Cymru; yn ddiweddarach, Mathrafal ger afon Banw. Mae Colofn Eliseg, a godwyd gan y Brenin Cyngen tua 850, yn dal i gofnodi balchder ei llinach frenhinol.

Yn 1160 rhannwyd Powys yn Bowys Fadog yn y gogledd a Phowys Wenwynwyn yn y de. Owain Glyndŵr oedd etifedd Powys Fadog.

Paradwys Powys

Tyfodd Powys o diroedd dau lwyth o oes Rhufain, yr Ordofigiaid yn y gorllewin a’r Cornofii yn y dwyrain. Daliai ddyffrynnoedd cyfoethog Hafren a Thern, a alwodd beirdd diweddarach yn Baradwys Powys, a pharhaodd tref Rufeinig Viroconium, Wroxeter, yno ymhell i’r chweched ganrif. Erbyn 717 roedd ei llys ym Mathrafal yn nyffryn Efyrnwy, a chleddid ei brenhinoedd yn eglwys Tysilio Sant ym Meifod. Mae Canu Heledd, cylch o englynion o’r nawfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn cadw cof am ei llys cynnar.

Piler Eliseg

Ger Glyn y Groes, uwchben Llangollen, saif y piler a godwyd yn y nawfed ganrif gan y Brenin Cyngen er anrhydedd i’w hen daid Elisedd. Adroddai ei harysgrif Ladin o tua thri deg un o linellau sut yr unodd Elisedd etifeddiaeth Powys, ac olrhain y llinach frenhinol yn ôl at Britu fab Gwrtheyrn ac at Sevira, merch Macsen Wledig. Copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696, copi a gyfrifir yn rhyfeddol o gywir o hyd, a rhwng 2010 a 2012 cloddiodd Prosiect Eliseg y twmpath y saif arno, sy’n hŷn fyth, o’r Oes Efydd gynnar yn ôl pob tebyg.

Bleddyn a Madog

Cofir Bleddyn ap Cynfyn, a deyrnasodd o 1063, am ddiwygio cyfreithiau Hywel Dda, a rheolodd Madog ap Maredudd Bowys gyfan o 1132 hyd 1160. Ar ei ôl fe’i rhannwyd: Powys Fadog yn y gogledd, a Phowys Wenwynwyn yn y de, a’i phrif sedd yn y Trallwng.

Y brenhinoedd cyntaf

  1. Gwrtheyrn (Vortigern)

    Mae Colofn Eliseg yn ei enwi’n gyndad brenhinoedd Powys.

  2. Cadell Ddyrnllug

    Yn ôl traddodiad Cymru, cododd Sant Garmon ef o fod yn was i fod yn frenin, ac ohono ef y daeth brenhinoedd Powys.

  3. Cyngen Glodrydd ap Cadell

    ‘Y Clodrydd’.

  4. Brochwel Ysgithrog

    Noddwr Santes Melangell. Pan guddiodd yr ysgyfarnog yr oedd yn ei hela dan ei mantell, rhoddodd iddi gwm Pennant Melangell.

  5. Cynan Garwyn ap Brochwel

    Canmolwyd ef gan Daliesin am ei fuddugoliaethau ar draws Cymru.

    Cynan Garwyn ap Brochwel
  6. Selyf ap Cynan

    Gelwid ef yn Sarffgadau. Syrthiodd yn arwain y Brythoniaid ym mrwydr Caer.

  7. Eiludd Powys

  8. Cynddylan ap Cyndrwyn

    Brenin Pengwern, a alarwyd gan ei chwaer yng ngherddi mawr Canu Heledd: ‘Stafell Gynddylan ys tywyll heno’.

  9. Beli ab Eiludd

  10. Gwylog ap Beli

  11. Elisedd ap Gwylog

    Enillodd dir Powys yn ôl oddi ar y Saeson â thân a chleddyf, yng ngeiriau’r golofn a gododd ei or-ŵyr iddo ger Llangollen.

    Elisedd ap Gwylog
  12. Brochfael ab Elisedd

  13. Cadell ap Brochfael

  14. Cyngen ap Cadell

    Cododd Golofn Eliseg er anrhydedd i’w hendaid, a bu farw ar bererindod yn Rhufain yn 854.

Gyda Gwynedd

  1. Rhodri Mawr

    Mab Nest, chwaer Cyngen. Unodd Bowys â Gwynedd.

    Rhodri Mawr
  2. Merfyn ap Rhodri

  3. Llywelyn ap Merfyn

  4. Am y can mlynedd nesaf rheolwyd Powys gyda Gwynedd neu Ddeheubarth, gan Hywel Dda, Maredudd ab Owain, Llywelyn ap Seisyll a Gruffudd ap Llywelyn.

  5. Gruffudd ap Llywelyn

    Brenin Cymru gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn

Tŷ Mathrafal

  1. Bleddyn ap Cynfyn

    Sylfaenydd tŷ brenhinol Mathrafal, a reolodd Bowys o hynny ymlaen.

    Bleddyn ap Cynfyn
  2. Cadwgan ap Bleddyn

    Un o arweinwyr gwrthryfel mawr 1094, a enillodd y rhan fwyaf o Gymru yn ôl oddi ar y Normaniaid.

  3. Iorwerth ap Bleddyn

    Rhannodd reolaeth Powys â’i frodyr.

  4. Owain ap Cadwgan

  5. Maredudd ap Bleddyn

  6. Madog ap Maredudd

    Brenin olaf Powys gyfan, a ganmolwyd gan ei fardd Cynddelw Brydydd Mawr. Ar ei ôl rhannwyd y deyrnas.

Powys Wenwynwyn, y de

  1. Owain Cyfeiliog

    Tywysog a bardd. Yn ei gerdd Hirlas Owain mae’n yfed iechyd ei filwyr o’r corn glas hir. Sefydlodd abaty Ystrad Marchell yn 1170.

  2. Gwenwynwyn ab Owain

    Rhoddodd ei enw i’r deyrnas, a gobeithiai arwain Cymru gyfan.

    Gwenwynwyn ab Owain
  3. Gruffudd ap Gwenwynwyn

  4. Owain ap Gruffudd (Owen de la Pole)

Powys Fadog, y gogledd

  1. Gruffudd Maelor ap Madog

  2. Madog ap Gruffudd Maelor

    Sefydlodd abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen yn 1201.

    Madog ap Gruffudd Maelor
  3. Gruffudd ap Madog

  4. Madog ap Gruffudd

  5. Gruffudd Fychan

    Arglwydd Glyndyfrdwy a chyndad Owain Glyndŵr.

  6. Daliodd ei ddisgynyddion Lyndyfrdwy a Chynllaith yn arglwyddi, o genhedlaeth i genhedlaeth.

  7. Owain Glyndŵr

    Etifedd Powys Fadog drwy ei dad a Deheubarth drwy ei fam. Fe’i cyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400.

    Owain Glyndŵr

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf