Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr

5 Mawrth 1295

Maes Meidog

Gwŷr Madog ap Llywelyn yn erbyn Iarll Warwick

Llun: Eglwys y Santes Fair o’r bont dros afon Banwy · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

5 Mawrth 1295Cymru GlyndŵrSafiad Cymreig (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd5 Mawrth 1295
Pwy a ymladdoddGwŷr Madog ap Llywelyn yn erbyn Iarll Warwick
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Ar 5 Mawrth 1295, mewn dyffryn ger Castell Caereinion ym Mhowys, safodd byddin Madog ap Llywelyn, a alwai ei hun yn Dywysog Cymru, mewn gwrych o waywffyn yn erbyn ymosodiad nos gan Iarll Warwick. Hon oedd brwydr fawr olaf gwrthryfel 1294, a barhaodd yn hwy nag unrhyw ryfel Cymreig yn erbyn coron Lloegr hyd ryfel Owain Glyndŵr.

Madog ap Llywelyn#

Roedd Madog o gangen iau o dŷ brenhinol Aberffraw. Ei dad, Llywelyn ap Maredudd, oedd arglwydd olaf Meirionnydd, ac roedd yntau’n perthyn o bell i Lywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Mewn rhodd o dir a wnaed yn ystod y gwrthryfel defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’.

Gŵyl Fihangel 1294#

Roedd y gwrthryfel wedi’i gynllunio ers misoedd, ac ar ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, daeth yr ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru, tra arhosai byddin y Brenin Edward i hwylio i Ffrainc. Arweiniodd Madog yn y gogledd; arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de.

Gorchfygwyd Caernarfon a chipiwyd ei chastell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych, a gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd; ar un adeg dim ond dau ar bymtheg ar hugain o wŷr a ddaliai Harlech. Y tu allan i Ddinbych ar 11 Tachwedd chwalodd y Cymry fyddin Henry de Lacy. Pan ddaeth Edward ei hun, fe’i rhwystrwyd mewn cyrch, collodd ei drên paciau, a chaewyd ef yng Nghonwy nes i’w longau ei achub.

Yr ymdaith i Bowys#

Yn gynnar yn 1295 arweiniodd Madog ‘ddewis wŷr ei Gymry’ i Bowys, fel y dywedodd llythyr newyddion o’r cyfnod, ac aeth cyn belled â Chedewain, y wlad o amgylch y Drenewydd. Daeth ysbïwyr Iarll Warwick â’r newydd ato yng Nghroesoswallt, ac ar noson 4 i 5 Mawrth gorymdeithiodd i amgylchynu gwersyll y Cymry ym maes Meidog. Dywed Trevet fod y Cymry wedi ymgynnull yn niferus iawn mewn dyffryn rhwng dwy goedwig, a bod Warwick wedi dod â llu dethol o farchogion, bwasaethwyr a saethwyr bwa hir.

Y gwrych o waywffyn#

Ni thorrodd y Cymry. Disgrifiodd y croniclwr Nicholas Trevet, a ysgrifennai tua 1320 ac a oedd yn wybodus iawn, sut y cyfarfuont â rhuthr y marchogion.

I’w hamddiffyn eu hunain rhag rhuthr marchogion, plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau’n pwyntio at y gelyn.

Nicholas Trevet, tua 1320

Dyma’r un sgwâr o waywffonwyr, y schiltron, a ddefnyddiai’r Albanwyr yn erbyn marchogion Lloegr, ac ni allai’r rhuthr dorri drwyddo. Gosododd Warwick fwasaethwr neu saethwr bwa hir rhwng pob dau farchog, a dim ond wedi i lawer o’r gwaywffonwyr syrthio i’r bolltau a’r saethau y rhuthrodd ei farchogion eto. Gyrrwyd gwŷr Madog o’r maes, a boddwyd llawer wrth groesi afon Banwy, yn llifo’n uchel wedi glawogydd y gaeaf, ger Llanfair Caereinion. Dywed yr un llythyr newyddion i lu’r Cymry aros am y Saeson ar dir agored, ac i ail lu Seisnig ymosod ar y gwŷr a ddygai fwyd y tywysog a chipio tua 120 o anifeiliaid pwn llwythog.

Diwedd y gwrthryfel#

Ni ddaeth Madog dros Faes Meidog. Daliwyd ef ddiwedd Gorffennaf 1295 a bu fyw yn garcharor yn Llundain hyd o leiaf 1305. Methodd y gwrthryfel, ond am ddeng mis roedd y gŵr a alwai ei hun yn Dywysog Cymru wedi dal cestyll y gogledd a gwneud brenin Lloegr yn garcharor yn ei gaer ei hun yng Nghonwy.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan