Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr
5 Mawrth 1295
Gwŷr Madog ap Llywelyn yn erbyn Iarll Warwick
Llun: Eglwys y Santes Fair o’r bont dros afon Banwy · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | 5 Mawrth 1295 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Gwŷr Madog ap Llywelyn yn erbyn Iarll Warwick |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Ar 5 Mawrth 1295, mewn dyffryn ger Castell Caereinion ym Mhowys, safodd byddin Madog ap Llywelyn, a alwai ei hun yn Dywysog Cymru, mewn gwrych o waywffyn yn erbyn ymosodiad nos gan Iarll Warwick. Hon oedd brwydr fawr olaf gwrthryfel 1294, a barhaodd yn hwy nag unrhyw ryfel Cymreig yn erbyn coron Lloegr hyd ryfel Owain Glyndŵr.FfynonellauBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305.Madog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd gwrthryfel 1294–95, na pharhaodd unrhyw wrthryfel yn hwy nag ef ond un Owain Glyndŵr; o gangen iau o dŷ Aberffraw, mab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’ mewn rhodd o dir; ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru ar ŵyl Fihangel 1294; gorchfygu Caernarfon, cipio Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; gwarchae ar Gricieth a Harlech, Harlech unwaith dan ddim ond 37 o wŷr; chwalu Henry de Lacy ger Dinbych 11 Tachwedd; Edward wedi’i rwystro, colli ei baciau, dan warchae yng Nghonwy nes ei achub o’r môr.
Roedd Madog o gangen iau o dŷ brenhinol Aberffraw. Ei dad, Llywelyn ap Maredudd, oedd arglwydd olaf Meirionnydd, ac roedd yntau’n perthyn o bell i Lywelyn ap Gruffudd, y tywysog olaf. Mewn rhodd o dir a wnaed yn ystod y gwrthryfel defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd gwrthryfel 1294–95, na pharhaodd unrhyw wrthryfel yn hwy nag ef ond un Owain Glyndŵr; o gangen iau o dŷ Aberffraw, mab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’ mewn rhodd o dir; ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru ar ŵyl Fihangel 1294; gorchfygu Caernarfon, cipio Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; gwarchae ar Gricieth a Harlech, Harlech unwaith dan ddim ond 37 o wŷr; chwalu Henry de Lacy ger Dinbych 11 Tachwedd; Edward wedi’i rwystro, colli ei baciau, dan warchae yng Nghonwy nes ei achub o’r môr.
Roedd y gwrthryfel wedi’i gynllunio ers misoedd, ac ar ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, daeth yr ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru, tra arhosai byddin y Brenin Edward i hwylio i Ffrainc. Arweiniodd Madog yn y gogledd; arweiniodd Cynan ap Maredudd, Maelgwn ap Rhys a Morgan ap Maredudd yn y canolbarth a’r de.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd gwrthryfel 1294–95, na pharhaodd unrhyw wrthryfel yn hwy nag ef ond un Owain Glyndŵr; o gangen iau o dŷ Aberffraw, mab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’ mewn rhodd o dir; ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru ar ŵyl Fihangel 1294; gorchfygu Caernarfon, cipio Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; gwarchae ar Gricieth a Harlech, Harlech unwaith dan ddim ond 37 o wŷr; chwalu Henry de Lacy ger Dinbych 11 Tachwedd; Edward wedi’i rwystro, colli ei baciau, dan warchae yng Nghonwy nes ei achub o’r môr.
Gorchfygwyd Caernarfon a chipiwyd ei chastell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych, a gwarchaewyd Cricieth a Harlech am fisoedd; ar un adeg dim ond dau ar bymtheg ar hugain o wŷr a ddaliai Harlech. Y tu allan i Ddinbych ar 11 Tachwedd chwalodd y Cymry fyddin Henry de Lacy. Pan ddaeth Edward ei hun, fe’i rhwystrwyd mewn cyrch, collodd ei drên paciau, a chaewyd ef yng Nghonwy nes i’w longau ei achub.FfynhonnellMadog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd gwrthryfel 1294–95, na pharhaodd unrhyw wrthryfel yn hwy nag ef ond un Owain Glyndŵr; o gangen iau o dŷ Aberffraw, mab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’ mewn rhodd o dir; ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru ar ŵyl Fihangel 1294; gorchfygu Caernarfon, cipio Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; gwarchae ar Gricieth a Harlech, Harlech unwaith dan ddim ond 37 o wŷr; chwalu Henry de Lacy ger Dinbych 11 Tachwedd; Edward wedi’i rwystro, colli ei baciau, dan warchae yng Nghonwy nes ei achub o’r môr.
Yn gynnar yn 1295 arweiniodd Madog ‘ddewis wŷr ei Gymry’ i Bowys, fel y dywedodd llythyr newyddion o’r cyfnod, ac aeth cyn belled â Chedewain, y wlad o amgylch y Drenewydd. Daeth ysbïwyr Iarll Warwick â’r newydd ato yng Nghroesoswallt, ac ar noson 4 i 5 Mawrth gorymdeithiodd i amgylchynu gwersyll y Cymry ym maes Meidog. Dywed Trevet fod y Cymry wedi ymgynnull yn niferus iawn mewn dyffryn rhwng dwy goedwig, a bod Warwick wedi dod â llu dethol o farchogion, bwasaethwyr a saethwyr bwa hir.FfynhonnellBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305.
Ni thorrodd y Cymry. Disgrifiodd y croniclwr Nicholas Trevet, a ysgrifennai tua 1320 ac a oedd yn wybodus iawn, sut y cyfarfuont â rhuthr y marchogion.FfynhonnellBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305.
I’w hamddiffyn eu hunain rhag rhuthr marchogion, plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau’n pwyntio at y gelyn.
Nicholas Trevet, tua 1320
Dyma’r un sgwâr o waywffonwyr, y schiltron, a ddefnyddiai’r Albanwyr yn erbyn marchogion Lloegr, ac ni allai’r rhuthr dorri drwyddo. Gosododd Warwick fwasaethwr neu saethwr bwa hir rhwng pob dau farchog, a dim ond wedi i lawer o’r gwaywffonwyr syrthio i’r bolltau a’r saethau y rhuthrodd ei farchogion eto. Gyrrwyd gwŷr Madog o’r maes, a boddwyd llawer wrth groesi afon Banwy, yn llifo’n uchel wedi glawogydd y gaeaf, ger Llanfair Caereinion.FfynhonnellBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305. Dywed yr un llythyr newyddion i lu’r Cymry aros am y Saeson ar dir agored, ac i ail lu Seisnig ymosod ar y gwŷr a ddygai fwyd y tywysog a chipio tua 120 o anifeiliaid pwn llwythog.FfynhonnellBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305.
Ni ddaeth Madog dros Faes Meidog. Daliwyd ef ddiwedd Gorffennaf 1295 a bu fyw yn garcharor yn Llundain hyd o leiaf 1305.FfynonellauBattle of Maes Moydog ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mawrth 1295, ym Moydog Fawr ger Castell Caereinion yn ôl pob tebyg; daeth ysbïwyr â’r newydd at Iarll Warwick yng Nghroesoswallt; ymdaith nos 4–5 Mawrth; ffurfiodd Madog ei waywffonwyr yn sgwâr (schiltron); llythyr yng Nghronicl Hagnaby: daeth y tywysog i Bowys gyda dewis wŷr ei Gymry; Nicholas Trevet (tua 1320): plannasant fonion eu gwaywffyn yn y ddaear a’r blaenau at y gelyn, ond gosododd yr iarll fwasaethwr rhwng pob dau farchog; boddwyd llawer yn afon Banwy ger Llanfair Caereinion; daliwyd Madog ddiwedd Gorffennaf 1295, bu farw’n garcharor wedi 1305.Madog ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd gwrthryfel 1294–95, na pharhaodd unrhyw wrthryfel yn hwy nag ef ond un Owain Glyndŵr; o gangen iau o dŷ Aberffraw, mab Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd; defnyddiodd y teitl ‘Tywysog Cymru’ mewn rhodd o dir; ymosodiadau ar yr un diwrnod ar draws Cymru ar ŵyl Fihangel 1294; gorchfygu Caernarfon, cipio Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych; gwarchae ar Gricieth a Harlech, Harlech unwaith dan ddim ond 37 o wŷr; chwalu Henry de Lacy ger Dinbych 11 Tachwedd; Edward wedi’i rwystro, colli ei baciau, dan warchae yng Nghonwy nes ei achub o’r môr. Methodd y gwrthryfel, ond am ddeng mis roedd y gŵr a alwai ei hun yn Dywysog Cymru wedi dal cestyll y gogledd a gwneud brenin Lloegr yn garcharor yn ei gaer ei hun yng Nghonwy.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan