Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1294–1295 (wedi’i gofnodi) Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 Cymru Glyndŵr Arwyr gwerin
Castell Caernarfon, a gipiwyd ac a losgwyd gan wŷr Madog yng ngwrthryfel 1294
Castell Caernarfon, a gipiwyd ac a losgwyd gan wŷr Madog yng ngwrthryfel 1294 · Llun: Wikimedia Commons · AJ Marshall, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Madog ap Llywelyn: Madog, mab Llywelyn

Madog ap Llywelyn

  • Madog ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Llywelyn enw ei dad

Arweiniodd Madog ap Llywelyn wrthryfel mawr y Cymry yn 1294 a 1295, ddeuddeng mlynedd wedi cwymp Llywelyn ap Gruffudd. O dŷ brenhinol Gwynedd, cymerodd y teitl Tywysog Cymru, cipiodd ei wŷr Gaernarfon, ac am aeaf cyfan cadwodd Edward I ei hun ar yr amddiffynnol. O’r holl wrthryfeloedd yn erbyn rheolaeth Lloegr, dim ond un Owain Glyndŵr a barhaodd yn hwy.

Yn ei flodau1277 hyd 1295, yn fyw yn 1305
Ei dadLlywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd
Ei dŷAberffraw, llinach frenhinol Gwynedd
Ei deitlTywysog Cymru
Y gwrthryfelGŵyl Fihangel 1294 hyd haf 1295
Ei feibionMaredudd a Hywel

O dŷ brenhinol Gwynedd#

Madog oedd mab hynaf Llywelyn ap Maredudd, arglwydd olaf Meirionnydd, o gangen iau o dŷ Aberffraw, ac yn bumed cefnder i Lywelyn ap Gruffudd. Wedi 1282 daeth adref i Gymru a dal tiroedd ym Môn. Gwnaeth ei waed brenhinol ef yn arweinydd naturiol pan oedd pobl Cymru, yn ddig wrth drethi newydd a thelerau llym Statud Rhuddlan, yn barod i godi.

Cymru’n codi mewn un dydd#

Roedd y gwrthryfel wedi’i gynllunio ers misoedd. Ar Ŵyl Fihangel, 29 Medi 1294, torrodd ymosodiadau allan ar draws Cymru ar yr un diwrnod. Arweiniai Madog y gogledd, cododd Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth, Maelgwn ap Rhys yn y de-orllewin, a Morgan ap Maredudd ym Morgannwg. Dewisasant eu hamser yn dda: roedd y Brenin Edward a’i fyddin i fod ar eu ffordd i Ffrainc.

Cwymp Caernarfon#

Uchafbwynt y gwrthryfel oedd cipio Caernarfon, canolfan lywodraeth newydd Edward yn y gogledd: goresgynnodd gwŷr Madog y dref a meddiannu’r castell. Syrthiodd Castell y Bere, Penarlâg, Rhuthun a Dinbych hefyd, bu Cricieth a Harlech dan warchae am fisoedd, ac ar 11 Tachwedd chwalodd y Cymry Henry de Lacy, arglwydd Dinbych, y tu allan i’w dref ei hun. Yn y De cipiwyd Morlais a bu Llanfair-ym-Muallt dan warchae am chwe wythnos.

Y brenin dan warchae yng Nghonwy#

Bu’n rhaid i Edward roi’r gorau i’w ryfel yn Ffrainc a dod i Gymru ei hun. Cyrhaeddodd Gonwy adeg Nadolig 1294, ond ymosododd y Cymry ar ei gertiau, llosgi’r dref a chau’r brenin yn ei gastell, lle bu dan warchae nes i’w longau ddod â chymorth. Drwy’r gaeaf hwnnw, fel y dywed y Bywgraffiadur, cadwodd Madog Edward ar yr amddiffynnol.

Dogfen Penmachno#

Yn ystod y gwrthryfel seliodd Madog rodd o dir lle galwai ei hun yn Dywysog Cymru, y ddogfen a elwir heddiw yn Gytundeb Penmachno. Mae’n dangos bod Madog, fel Llywelyn o’i flaen, yn sefyll dros Gymru dan ei thywysog ei hun.

Maes Moydog#

Ym mis Mawrth 1295 arweiniodd Madog ei fyddin i Bowys. Ym Maes Moydog yng Nghaereinion, ar 5 Mawrth, daeth Iarll Warwig arnynt yn ddirybudd. Ffurfiodd y gwaywffonwyr Cymreig wrych o bicellau a thaflu’r marchogion Seisnig yn ôl, ond fe’u treuliwyd gan y saethwyr. Dihangodd Madog i fynyddoedd Eryri a dal allan hyd yr haf, pan ildiodd i John de Havering.

Wedi’r gwrthryfel#

Aed â Madog i Lundain, ond ni roddwyd ef i farwolaeth, ac roedd yn fyw o hyd yn 1305. Bu ei feibion Maredudd a Hywel fyw ar ei ôl. Ryw ugain mlynedd yn ddiweddarach cododd Llywelyn Bren ym Morgannwg, ac aeth yr achos yr ymladdodd Madog drosto ymlaen at Owain Lawgoch ac Owain Glyndŵr.

Ar y llinell amser

  1. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

Hefyd yn yr oes hon

d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch
c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch (wedi’i gofnodi)

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf