| Pryd | 22–23 Ionawr 1879 · yn Ne Affrica |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Cwmni B y 24ain Gatrawd, Cyffinwyr De Cymru yn ddiweddarach |
| Yn erbyn | Rhyfeloedd tramor eraill |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Brynhawn 22 Ionawr 1879, mewn gorsaf genhadol ar afon Buffalo yn Ne Affrica, daliodd tua chant a hanner o filwyr rhwng tair a phedair mil o ryfelwyr Zulu draw am fwy na deg awr. Gwŷr Cwmni B, 2il Fataliwn y 24ain Gatrawd Droed, oedd y rhan fwyaf o’r amddiffynwyr, a’u canolfan yn Aberhonddu. Enillwyd un ar ddeg o Groesau Victoria yno, mwy nag mewn unrhyw frwydr unigol arall.FfynonellauBattle of Rorke’s Drift ↗Wikipedia (Saesneg)22–23 Ionawr 1879; ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol, yn bennaf Cwmni B, 2/24ain Troed dan yr Is-gapteiniaid Chard a Bromhead, yn erbyn 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Zulu; amddiffynfa o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu stordy, ysbyty a ffald gerrig; dechreuodd yr ymosodiad tua 4.30 y prynhawn wrth y wal ddeheuol; ymladd law yn llaw wrth y baricêd; amddiffyn yr ysbyty fesul ystafell; 17 o’r amddiffynwyr wedi’u lladd; un ar ddeg o Groesau Victoria, y nifer mwyaf am un frwydr.South Wales Borderers ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd canolfan y 24ain Gatrawd Droed yn y Barics, Aberhonddu, o 1873, a chodai filwyr o Frycheiniog, Mynwy a Henffordd; ailenwyd yn Gyffinwyr De Cymru yn 1881; unwyd â’r Gatrawd Gymreig yn 1969 i ffurfio Catrawd Frenhinol Cymru.
Catrawd Aberhonddu#
Roedd canolfan y 24ain yn y Barics yn Aberhonddu o 1873, a chodai ei milwyr o siroedd y ffin, Brycheiniog, Mynwy a Henffordd. Ddwy flynedd wedi Rorke’s Drift fe’i hailenwyd yn Gyffinwyr De Cymru (South Wales Borderers).FfynhonnellSouth Wales Borderers ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd canolfan y 24ain Gatrawd Droed yn y Barics, Aberhonddu, o 1873, a chodai filwyr o Frycheiniog, Mynwy a Henffordd; ailenwyd yn Gyffinwyr De Cymru yn 1881; unwyd â’r Gatrawd Gymreig yn 1969 i ffurfio Catrawd Frenhinol Cymru.
Y penderfyniad i aros#
Y bore hwnnw roedd prif golofn Prydain wedi’i threchu yn Isandlwana, chwe milltir i ffwrdd. Marchogodd dau a oroesodd i mewn gyda’r newydd fod rhan o fyddin y Zulu ar ei ffordd. Penderfynodd yr Is-gapten John Chard o’r Peirianwyr Brenhinol, yr Is-gapten Gonville Bromhead o’r 24ain a’r Comisari James Dalton y byddai colofn â throliau o wŷr claf yn cael ei dal ar dir agored, ac mai sefyll ac ymladd oedd raid. Mewn rhyw awr adeiladodd y gwŷr wal o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu’r stordy, yr ysbyty a ffald gerrig i’r gwartheg, a tharo tyllau saethu drwy’r waliau.FfynhonnellBattle of Rorke’s Drift ↗Wikipedia (Saesneg)22–23 Ionawr 1879; ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol, yn bennaf Cwmni B, 2/24ain Troed dan yr Is-gapteiniaid Chard a Bromhead, yn erbyn 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Zulu; amddiffynfa o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu stordy, ysbyty a ffald gerrig; dechreuodd yr ymosodiad tua 4.30 y prynhawn wrth y wal ddeheuol; ymladd law yn llaw wrth y baricêd; amddiffyn yr ysbyty fesul ystafell; 17 o’r amddiffynwyr wedi’u lladd; un ar ddeg o Groesau Victoria, y nifer mwyaf am un frwydr.
Yr ymosodiad#
Tua hanner awr wedi pedwar daeth y gatrawd Zulu gyntaf, chwe chant o ddynion ifanc, o amgylch y bryn a rhuthro ar y wal ddeheuol. Taniodd y Prydeinwyr o bum can llath. Am oriau daeth yr ymosodiadau, ar hyd y wal ogleddol yn y cyfnos ac yna yn y tywyllwch yng ngolau’r ysbyty ar dân. Ymladdodd yr amddiffynwyr law yn llaw dros y baricêd â bidogau.FfynhonnellBattle of Rorke’s Drift ↗Wikipedia (Saesneg)22–23 Ionawr 1879; ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol, yn bennaf Cwmni B, 2/24ain Troed dan yr Is-gapteiniaid Chard a Bromhead, yn erbyn 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Zulu; amddiffynfa o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu stordy, ysbyty a ffald gerrig; dechreuodd yr ymosodiad tua 4.30 y prynhawn wrth y wal ddeheuol; ymladd law yn llaw wrth y baricêd; amddiffyn yr ysbyty fesul ystafell; 17 o’r amddiffynwyr wedi’u lladd; un ar ddeg o Groesau Victoria, y nifer mwyaf am un frwydr.
Yr ysbyty#
Yn yr ysbyty y bu’r ymladd ffyrnicaf oll, lle gorweddai gwŷr claf a chlwyfedig mewn ystafelloedd bychain heb ddrysau rhyngddynt. Daliodd y Preifat John Williams, a aned yn John Fielding yn y Fenni, ystafell bell ‘am fwy nag awr, cyhyd ag yr oedd ganddynt fwled ar ôl’. Pan ruthrodd y Zulu i mewn tarodd dwll drwy’r pared a llusgo dau glaf i’r ward nesaf, lle cafodd y Preifat Henry Hook. Gyda’i gilydd, ‘un yn gweithio tra bo’r llall yn ymladd ac yn dal y gelyn draw â’i fidog’, torasant drwy dair wal arall a dod ag wyth claf allan drwy ffenestr fechan.FfynhonnellJohn Williams (VC) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn John Fielding yn Merthyr Road, y Fenni, 24 Mai 1857; ymrestrodd fel Williams; ei ddyfyniad Croes Victoria: daliodd ystafell bell yn yr ysbyty am fwy nag awr cyhyd ag yr oedd ganddynt fwled ar ôl, tarodd dwll yn y pared, a chyda’r Preifat Hook, un yn gweithio a’r llall yn ymladd, torrodd drwy dri phared arall a dod ag wyth claf allan; priododd a chael chwech o blant; hyfforddwr yn Aberhonddu yn y Rhyfel Byd Cyntaf; bu farw 1932, claddwyd yn Llantarnam.
Mewn ward arall, yn wynebu’r bryn, amddiffynnodd y Preifat William Jones a’r Preifat Robert Jones y safle hyd y diwedd, nes symud chwech o’r saith claf a oedd ynddi.
Y dyfyniad am eu Croesau Victoria, 1879
Ymladdodd y Preifat Robert Jones, a aned ym Mhenrhos ger Rhaglan, wrth ochr William Jones, gan saethu drwy’r tyllau a newid reifflau pan aeth y barilau’n rhy boeth. Aeth yn ôl am y seithfed claf, y Rhingyll Maxfield, a oedd yn drysu gan dwymyn, a chlwyfwyd ef bedair gwaith gan waywffyn ac unwaith gan fwled.FfynhonnellRobert Jones (VC) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym Mhenrhos, i’r gogledd o Raglan, 19 Awst 1857; gyda’r Preifat William Jones daliodd ward yn yr ysbyty yn wynebu’r bryn, gan saethu drwy’r tyllau a newid reifflau wrth i’r barilau boethi; cariwyd chwech o’r saith claf allan; aeth yn ôl am y Rhingyll Maxfield a chafodd bedwar clwyf gwaywffon ac un clwyf bwled.
Y wawr#
Drwy’r nos parhaodd yr ymosodiadau, yna gwanhau. Wrth iddi wawrio gwelodd yr amddiffynwyr fod byddin y Zulu wedi mynd, a’r marchogion cyntaf a welsant oedd blaen colofn achub yr Arglwydd Chelmsford. Lladdwyd neu clwyfwyd i farwolaeth ddau ar bymtheg o’r amddiffynwyr.FfynhonnellBattle of Rorke’s Drift ↗Wikipedia (Saesneg)22–23 Ionawr 1879; ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol, yn bennaf Cwmni B, 2/24ain Troed dan yr Is-gapteiniaid Chard a Bromhead, yn erbyn 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Zulu; amddiffynfa o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu stordy, ysbyty a ffald gerrig; dechreuodd yr ymosodiad tua 4.30 y prynhawn wrth y wal ddeheuol; ymladd law yn llaw wrth y baricêd; amddiffyn yr ysbyty fesul ystafell; 17 o’r amddiffynwyr wedi’u lladd; un ar ddeg o Groesau Victoria, y nifer mwyaf am un frwydr. O’r un ar ddeg o Groesau Victoria, aeth saith i wŷr y 24ain, yn eu plith John Williams, Robert Jones a William Jones.FfynonellauBattle of Rorke’s Drift ↗Wikipedia (Saesneg)22–23 Ionawr 1879; ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol, yn bennaf Cwmni B, 2/24ain Troed dan yr Is-gapteiniaid Chard a Bromhead, yn erbyn 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Zulu; amddiffynfa o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu stordy, ysbyty a ffald gerrig; dechreuodd yr ymosodiad tua 4.30 y prynhawn wrth y wal ddeheuol; ymladd law yn llaw wrth y baricêd; amddiffyn yr ysbyty fesul ystafell; 17 o’r amddiffynwyr wedi’u lladd; un ar ddeg o Groesau Victoria, y nifer mwyaf am un frwydr.John Williams (VC) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn John Fielding yn Merthyr Road, y Fenni, 24 Mai 1857; ymrestrodd fel Williams; ei ddyfyniad Croes Victoria: daliodd ystafell bell yn yr ysbyty am fwy nag awr cyhyd ag yr oedd ganddynt fwled ar ôl, tarodd dwll yn y pared, a chyda’r Preifat Hook, un yn gweithio a’r llall yn ymladd, torrodd drwy dri phared arall a dod ag wyth claf allan; priododd a chael chwech o blant; hyfforddwr yn Aberhonddu yn y Rhyfel Byd Cyntaf; bu farw 1932, claddwyd yn Llantarnam.
Daeth John Williams adref i Sir Fynwy, priodi a magu chwech o blant. Pan ddaeth rhyfel eto yn 1914 aeth yn ôl i’r ganolfan yn Aberhonddu yn hyfforddwr, ac mae’n gorwedd yn Llantarnam ger Cwmbrân.FfynhonnellJohn Williams (VC) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn John Fielding yn Merthyr Road, y Fenni, 24 Mai 1857; ymrestrodd fel Williams; ei ddyfyniad Croes Victoria: daliodd ystafell bell yn yr ysbyty am fwy nag awr cyhyd ag yr oedd ganddynt fwled ar ôl, tarodd dwll yn y pared, a chyda’r Preifat Hook, un yn gweithio a’r llall yn ymladd, torrodd drwy dri phared arall a dod ag wyth claf allan; priododd a chael chwech o blant; hyfforddwr yn Aberhonddu yn y Rhyfel Byd Cyntaf; bu farw 1932, claddwyd yn Llantarnam. Cedwir y Croesau Victoria a hanes y gatrawd yn ei hamgueddfa yn Aberhonddu.
