Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

22–23 Ionawr 1879 · yn Ne Affrica

Rorke’s Drift

Cwmni B y 24ain Gatrawd, Cyffinwyr De Cymru yn ddiweddarach

Llun: Amddiffyn Rorke’s Drift, a baentiwyd gan Alphonse de Neuville yn 1880 o hanesion gwŷr a fu yno · Alphonse de Neuville, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

22–23 Ionawr 1879 · yn Ne AffricaY Gymru DdiwydiannolBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd22–23 Ionawr 1879 · yn Ne Affrica
Pwy a ymladdoddCwmni B y 24ain Gatrawd, Cyffinwyr De Cymru yn ddiweddarach
Yn erbynRhyfeloedd tramor eraill
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Brynhawn 22 Ionawr 1879, mewn gorsaf genhadol ar afon Buffalo yn Ne Affrica, daliodd tua chant a hanner o filwyr rhwng tair a phedair mil o ryfelwyr Zulu draw am fwy na deg awr. Gwŷr Cwmni B, 2il Fataliwn y 24ain Gatrawd Droed, oedd y rhan fwyaf o’r amddiffynwyr, a’u canolfan yn Aberhonddu. Enillwyd un ar ddeg o Groesau Victoria yno, mwy nag mewn unrhyw frwydr unigol arall.

Catrawd Aberhonddu#

Roedd canolfan y 24ain yn y Barics yn Aberhonddu o 1873, a chodai ei milwyr o siroedd y ffin, Brycheiniog, Mynwy a Henffordd. Ddwy flynedd wedi Rorke’s Drift fe’i hailenwyd yn Gyffinwyr De Cymru (South Wales Borderers).

Y penderfyniad i aros#

Y bore hwnnw roedd prif golofn Prydain wedi’i threchu yn Isandlwana, chwe milltir i ffwrdd. Marchogodd dau a oroesodd i mewn gyda’r newydd fod rhan o fyddin y Zulu ar ei ffordd. Penderfynodd yr Is-gapten John Chard o’r Peirianwyr Brenhinol, yr Is-gapten Gonville Bromhead o’r 24ain a’r Comisari James Dalton y byddai colofn â throliau o wŷr claf yn cael ei dal ar dir agored, ac mai sefyll ac ymladd oedd raid. Mewn rhyw awr adeiladodd y gwŷr wal o sachau india-corn a bocsys bisgedi yn cysylltu’r stordy, yr ysbyty a ffald gerrig i’r gwartheg, a tharo tyllau saethu drwy’r waliau.

Yr ymosodiad#

Tua hanner awr wedi pedwar daeth y gatrawd Zulu gyntaf, chwe chant o ddynion ifanc, o amgylch y bryn a rhuthro ar y wal ddeheuol. Taniodd y Prydeinwyr o bum can llath. Am oriau daeth yr ymosodiadau, ar hyd y wal ogleddol yn y cyfnos ac yna yn y tywyllwch yng ngolau’r ysbyty ar dân. Ymladdodd yr amddiffynwyr law yn llaw dros y baricêd â bidogau.

Yr ysbyty#

Yn yr ysbyty y bu’r ymladd ffyrnicaf oll, lle gorweddai gwŷr claf a chlwyfedig mewn ystafelloedd bychain heb ddrysau rhyngddynt. Daliodd y Preifat John Williams, a aned yn John Fielding yn y Fenni, ystafell bell ‘am fwy nag awr, cyhyd ag yr oedd ganddynt fwled ar ôl’. Pan ruthrodd y Zulu i mewn tarodd dwll drwy’r pared a llusgo dau glaf i’r ward nesaf, lle cafodd y Preifat Henry Hook. Gyda’i gilydd, ‘un yn gweithio tra bo’r llall yn ymladd ac yn dal y gelyn draw â’i fidog’, torasant drwy dair wal arall a dod ag wyth claf allan drwy ffenestr fechan.

Mewn ward arall, yn wynebu’r bryn, amddiffynnodd y Preifat William Jones a’r Preifat Robert Jones y safle hyd y diwedd, nes symud chwech o’r saith claf a oedd ynddi.

Y dyfyniad am eu Croesau Victoria, 1879

Ymladdodd y Preifat Robert Jones, a aned ym Mhenrhos ger Rhaglan, wrth ochr William Jones, gan saethu drwy’r tyllau a newid reifflau pan aeth y barilau’n rhy boeth. Aeth yn ôl am y seithfed claf, y Rhingyll Maxfield, a oedd yn drysu gan dwymyn, a chlwyfwyd ef bedair gwaith gan waywffyn ac unwaith gan fwled.

Y wawr#

Drwy’r nos parhaodd yr ymosodiadau, yna gwanhau. Wrth iddi wawrio gwelodd yr amddiffynwyr fod byddin y Zulu wedi mynd, a’r marchogion cyntaf a welsant oedd blaen colofn achub yr Arglwydd Chelmsford. Lladdwyd neu clwyfwyd i farwolaeth ddau ar bymtheg o’r amddiffynwyr. O’r un ar ddeg o Groesau Victoria, aeth saith i wŷr y 24ain, yn eu plith John Williams, Robert Jones a William Jones.

Daeth John Williams adref i Sir Fynwy, priodi a magu chwech o blant. Pan ddaeth rhyfel eto yn 1914 aeth yn ôl i’r ganolfan yn Aberhonddu yn hyfforddwr, ac mae’n gorwedd yn Llantarnam ger Cwmbrân. Cedwir y Croesau Victoria a hanes y gatrawd yn ei hamgueddfa yn Aberhonddu.

Darllen mwy ar y wefan hon

Catrodau Cymreig

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf