Hanes Cymru / Chwilio’r hanes

Cyfeirlyfr

A–Y hanes Cymru

149 o eiriau, cyfreithiau, lleoedd a syniadau o hanes Cymru, pob un wedi’i egluro mewn ychydig linellau, gyda dolenni i ddarllen mwy.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Newydd ei ychwanegu

A

Aberfan (1966)
Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref, a bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Nid yw Cymru erioed wedi’u hanghofio.

Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blantAberfan

Y Deddfau Uno (1536 a 1543)
Y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, a unodd Gymru â Lloegr yn y gyfraith, a ddaeth â’r Mers i ben, a greodd dair sir ar ddeg ac a roddodd seddi i Gymru yn y Senedd. Saesneg a ddaeth yn iaith y llysoedd a swyddi.

Dogfennau allweddolMapiau drwy’r oesoeddSut y goroesodd y Gymraeg

Oes y Seintiau
Yr 400au i’r 600au, pan sefydlodd dynion a menywod sanctaidd o Gymru eglwysi ac ysgolion ledled Cymru, Cernyw, Llydaw ac Iwerddon. Roedd Dewi, Illtud, Teilo, Padarn a Beuno yn eu plith.

Seintiau CymruOes y Seintiau

Amobr
Ffi a delid i arglwydd pan briodai menyw dan ei nawdd. Mae’n ymddangos yng nghyfreithiau Hywel ochr yn ochr â hawliau gwraig.

Cyfreithiau Hywel Dda

Annales Cambriae
Annales Cambriae, cronicl Lladin a gadwyd yn Nhyddewi o’r 700au. Mae’n cofnodi brwydr Camlan, lle dywed y syrthiodd Arthur a Medrawd, a marwolaethau brenhinoedd a seintiau.

TyddewiArthurDogfennau allweddol

Ap a ferch
Hen ffordd Gymreig o enwi: ap neu ab (mab) a ferch (merch), fel yn Llywelyn ap Gruffudd. Tyfodd cyfenwau fel Price, Powell a Bowen o ap Rhys, ap Hywel ac ab Owen.

Enwau Cymraeg

Awdl
Cerdd hir yn y mesurau caeth gydag un brif odl. Am awdl yr enillir y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Hedd WynCadair Idris

B

Bardd teulu
Bardd gosgordd y brenin, a ganai i’r milwyr cyn brwydr ac i’r frenhines yn ei hystafell. Un o bedwar ar hugain swyddog y llys yn y cyfreithiau.

Cyfreithiau Hywel Dda

Bargen Newydd
Y darn o graig y cytunai criw o chwarelwyr llechi i’w weithio am fis, am bris a gytunid â stiward y chwarel. Talai craig wael gyfradd uwch, felly gweithiai’r dynion fel contractwyr annibynnol, meistri balch ar eu darn eu hunain o’r mynydd.

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddTirwedd Llechi

Y Llyfrau Gleision (1847)
Adroddiad gan y llywodraeth ar addysg yng Nghymru a feiai’r Gymraeg a’r capeli am wendidau honedig y bobl. Galwodd Cymru ef yn Frad y Llyfrau Gleision, a bwydodd y dicter yr adfywiad cenedlaethol.

Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlDogfennau allweddolSut y goroesodd y Gymraeg

Y cerrig gleision
Cerrig dolerit brith bryniau’r Preselau, a gludwyd tua 150 milltir i godi’r cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl.

Oes y Cerrig

Bonheddig
Cymro rhydd o dras dda, a allai adrodd ei ach yn ôl naw cenhedlaeth. Dan y cyfreithiau daliai ei deulu dir gyda’i gilydd a sefyll gyda’i gilydd.

Cyfreithiau Hywel Dda

Brythoniaid
Pobl yr ynys hon yn oes y Rhufeiniaid a chynt, yng ngair Cesar ei hun. Trodd eu hiaith yn Gymraeg, Cernyweg a Llydaweg. Ni alwasant eu hunain yn Geltiaid erioed. ‘Celtaidd’ oedd yr enw a roddodd Edward Lhuyd o Rydychen ar eu hieithoedd yn 1707, ac yn ddiweddarach y rhoddwyd ef ar y bobl.

Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward LhuydEdward LhuydOes y Cerrig

Brut y Tywysogion
Hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn o 682 hyd 1282, a gadwyd gan fynachod Ystrad Fflur ac abatai eraill. Dyma’r brif ffynhonnell ysgrifenedig ar gyfer oes y tywysogion.

Abaty Ystrad FflurDogfennau allweddol

Brythoneg
Iaith y Brythoniaid, y tyfodd y Gymraeg, y Gernyweg, y Llydaweg a Chymbrieg goll yr Hen Ogledd ohoni.

Sut y goroesodd y GymraegLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain

C

Caban Newydd
Y cwt mewn chwarel lechi lle bwytai’r dynion eu cinio. Yn y caban dadleuent am wleidyddiaeth a chrefydd, cynhalient gystadlaethau barddoni a chadw cofnodion eu cyfarfodydd: senedd a choleg amser cinio.

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddChwarel y Penrhyn, Bethesda

Calennig
Rhoddion y Calan: âi plant o ddrws i ddrws fore Dydd Calan yn canu am geiniogau, afalau a mins peis.

Symbolau a thraddodiadau

Cambria
Yr enw Lladin ar Gymru, wedi’i wneud o Cymry. Fe’i defnyddid gan awduron fel Gerallt Gymro, ac mae’n byw yn enwau fel Mynyddoedd Cambria a’r cyfnod Cambriaidd mewn daeareg, a enwyd ar ôl Cymru.

Gerallt Gymro

Cantref
Hen uned dir Cymru, ‘cant o drefi’. Roedd pob teyrnas wedi’i gwneud o gantrefi, a llys gan bob cantref. Mae llawer o’r enwau’n goroesi: Cantre’r Gwaelod, Penllyn, Rhufoniog.

Cyfreithiau Hywel DdaCantre’r Gwaelod

Cestyll y tywysogion
Cestyll carreg a godwyd gan reolwyr Cymreig, fel Dolwyddelan, Dolbadarn, Castell y Bere, Dinas Brân a Dinefwr. Maent yn gwarchod y bylchau a’r dyffrynnoedd gyda thyrau siâp D yn aml, nod Cymreig.

Map y cestyllCastell DolbadarnCastell y BereCastell DinefwrPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?

Ceffyl pren
Llys gwerin garw a gynhelid liw nos, lle cywilyddiai torf ddrwgweithredwr. Defnyddiodd terfysgwyr Rebeca ei arferion.

Twm Carnabwth

Cenedl
Yn yr hen gyfraith, tylwyth person hyd y nawfed ach. Rhannai’r genedl y ddyletswydd i dalu neu dderbyn galanas, felly safai pob teulu y tu ôl i’w aelodau.

Cyfreithiau Hywel Dda

Cerdd dant
Celfyddyd Gymreig canu barddoniaeth i gyfeiliant alaw ar y delyn, y datgeinydd yn plethu gwrth-alaw o amgylch y delyn. Mae’n gystadleuaeth fawr ym mhob Eisteddfod.

Symbolau a thraddodiadau

Y Gadair a’r Goron
Dwy brif wobr barddoniaeth yr Eisteddfod Genedlaethol: y Gadair am awdl mewn mesur caeth a’r Goron am gerdd yn y mesurau rhydd.

Cadair IdrisHedd Wyn

Siartwyr
Y mudiad dros bleidlais i bob dyn a phleidlais gudd. Yn 1839 gorymdeithiodd miloedd ar Gasnewydd, y gwrthryfel arfog mwyaf ym Mhrydain yn y cyfnod modern; mae eu gofynion bellach yn gyfraith y wlad.

John FrostWestgate, CasnewyddBrwydrau Cymru

Ysgolion cylchynol
Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.

Griffith JonesYsgolion hynaf Prydain

Y Sistersiaid
Mynachod a ddaeth i Gymru yn yr 1100au ac a ddaeth yn Gymreig iawn. Roedd Ystrad Fflur, Aberconwy a Glyn y Groes yn noddi beirdd Cymraeg ac yn cadw’r croniclau, a chladdwyd tywysogion yn eu habatai.

Abaty Ystrad FflurAbaty Tyndyrn

Clas
Cymuned o glerigwyr yn gwasanaethu eglwys gynnar fawr, fel Llanbadarn Fawr, Clynnog neu Dyddewi. Cadwai’r clas ddysg yn fyw ac yn aml âi o dad i fab.

SulienSeintiau Cymru

Cwmwd
Uned lai o fewn cantref, dau neu dri ym mhob un fel arfer. Y cwmwd oedd uned waith y llywodraeth dan y tywysogion, gyda’i lys barn a’i lys a’i faerdref ei hun.

Cyfreithiau Hywel Dda

Copperopolis
Abertawe yn yr 1800au, pan doddai ei gweithfeydd y rhan fwyaf o gopr y byd, gyda mwyn o Fynydd Parys ac o mor bell â Chile.

Mynydd ParysDiwydiant a gwaith

Cyngor Cymru a’r Gororau
Y cyngor a lywodraethai Gymru a siroedd y ffin o Lwydlo o’r 1470au hyd 1689. Dyma’r peth agosaf at lywodraeth ei hun a gafodd Cymru rhwng y tywysogion a’r Swyddfa Gymreig.
Llys y Sesiwn Fawr
Y llysoedd a sefydlwyd i Gymru yn 1543, a eisteddai ddwywaith y flwyddyn mewn pedair cylchdaith o dair sir. Rhoesant ei threfn llysoedd ei hun i Gymru nes eu diddymu yn 1830.

Dogfennau allweddol

Cromlech
Bedd o feini mawr ar eu sefyll gyda maen capan, a godwyd gan y ffermwyr cyntaf tua 5,500 o flynyddoedd yn ôl. Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r enwocaf. Gair Cymraeg yw cromlech.

Pentre IfanBryn Celli DduMap safleoedd hanesyddol

Crwth
Telyn fwa hynafol Gymreig â chwe thant, a ganwyd o’r Oesoedd Canol hyd y 1700au. Fe’i henwir yng nghyfreithiau Hywel.

Cyfreithiau Hywel Dda

Cyfarwydd
Storïwr proffesiynol Cymru’r Oesoedd Canol, a adroddai chwedlau fel rhai’r Mabinogion yn y neuaddau. Golygai cyfarwyddyd chwedl a gwybodaeth.

Y Mabinogion

Cyfraith Hywel
Cyfraith frodorol Cymru, a gasglwyd dan Hywel Dda yn Hendy-gwyn yn y 10fed ganrif ac a ddefnyddiwyd am chwe chan mlynedd. Roedd yn enwog am ei thegwch i fenywod a phlant ac am setlo camwedd drwy dâl.

Cyfreithiau Hywel DdaHywel DdaHendy-gwyn ar DafHywel Dda a chyfraith Cymru

Cyfran
Rheol Gymreig fod tir dyn yn cael ei rannu rhwng ei holl feibion, nid ei roi i’r hynaf yn unig. Galwai’r Saeson hi’n gavelkind. Daeth i ben gyda’r Deddfau Uno.

Cyfreithiau Hywel Dda

Cymanfa ganu
Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.

Symbolau a thraddodiadauCapel a chân

Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.

Saunders LewisCenedl o brotestwyrDogfennau allweddol

Cymraeg
Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a dyfodd o iaith y Brythoniaid. Mae cerddi yn Gymraeg wedi goroesi o’r 500au, ac fe’i siaredir heddiw gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru.

Sut y goroesodd y GymraegDysgu Cymraeg

Cymry a Chymru
Yr enw Cymraeg ar y bobl a’r wlad, o’r hen air Brythoneg *combrogi, ‘cyd-wladwyr’. Fe’i ceir gyntaf mewn cerdd o tua 633 i ganmol Cadwallon.

Cadwallon ap CadfanAtebion cyflym

Y Cynfeirdd
Beirdd cyntaf Cymru, o’r 500au a’r 600au: Taliesin, Aneirin, a’r beirdd a enwir yn yr Historia Brittonum. Eu cerddi yw’r farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain a ddarllenir heddiw.

TaliesinAneirin

Cynghanedd
Celfyddyd Gymraeg cyfatebiaeth sain o fewn llinell o farddoniaeth, lle mae cytseiniaid yn ateb ei gilydd mewn trefn ac odlau’n disgyn o fewn y llinell. Fe’i harferwyd ers dros 700 mlynedd ac mae’n dal i gael ei dysgu a’i charu heddiw.

Dafydd ap GwilymMererid Hopwood

Cywydd
Cerdd mewn cwpledi odledig o linellau seithsill mewn cynghanedd lawn, lle mae un llinell yn diweddu’n acennog a’i chymar yn ddiacen. Dafydd ap Gwilym a’i gwnaeth yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg.

Dafydd ap Gwilym

Y Cywyddwyr
Beirdd y 1300au i’r 1500au a ganai ar y cywydd, gan deithio o neuadd i neuadd yr uchelwyr. Dafydd ap Gwilym, Iolo Goch, Guto’r Glyn a Lewys Glyn Cothi oedd y mwyaf.

Dafydd ap GwilymIolo GochGuto’r Glyn

D

Deceangli
Pobl y gogledd-ddwyrain, yn yr hyn sydd heddiw’n Sir y Fflint, y cloddiwyd eu plwm gan Rufain. Efallai fod eu henw’n byw yn Nhegeingl.

Mapiau drwy’r oesoedd

Deheubarth
‘Y rhan ddeheuol’: teyrnas y de-orllewin a wnaed gan Hywel Dda o Ddyfed a Seisyllwg, a reolid o Ddinefwr. Gwnaeth yr Arglwydd Rhys hi’n bŵer cryfaf Cymru yn yr 1100au.

Brenhinoedd a thywysogion DeheubarthCastell DinefwrYr Arglwydd Rhys

Demetae
Pobl de-orllewin Cymru yn oes y Rhufeiniaid, y mae eu henw’n byw yn Nyfed. Eu tref oedd Moridunum, Caerfyrddin heddiw.

Brenhinoedd a thywysogion DyfedMapiau drwy’r oesoedd

Datganoli
Pŵer yn cael ei drosglwyddo o San Steffan i Gymru. Pleidleisiodd y bobl dros Gynulliad Cenedlaethol yn 1997, rhoesant bwerau deddfu llawn iddo yn 2011, a daeth yn Senedd yn 2020.

Y Senedd, Bae CaerdyddRon DaviesRhodri Morgan

Datgysylltu (1920)
Diwedd statws cyfreithiol Eglwys Loegr yng Nghymru. Pasiwyd Deddf yr Eglwys yng Nghymru yn 1914 a daeth i rym yn 1920, pan anwyd yr Eglwys yng Nghymru gyda’i harchesgob ei hun.

Dogfennau allweddol

Distain
Stiward llys tywysog o Gymro, ac yn ddiweddarach ei brif weinidog. Sefydlodd Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, y teulu a ddaeth yn Duduriaid.

Ednyfed FychanCoed teulu brenhinol

Porthmyn
Y dynion a gerddai wartheg, defaid a hyd yn oed gwyddau Cymru i farchnadoedd Lloegr. Cariasant newyddion, arian a llythyrau, a sefydlu banciau fel Banc yr Eidion Du yn Llanymddyfri.

Cefn gwlad a ffermio

Derwyddon
Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysguOes y CerrigLlyn Cerrig Bach

E

Edling
Yr etifedd a ddewisai brenin yng Nghymru, mab neu nai fel arfer. Yn y cyfreithiau mae’n dilyn y brenin a’r frenhines ac yn eistedd wrth ochr y brenin yn y neuadd.

Cyfreithiau Hywel DdaBrenhinoedd a thywysogion

Eisteddfod
Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.

Castell AberteifiYr Arglwydd RhysSymbolau a thraddodiadau

Englyn
Cerdd fer o bedair llinell (30 sillaf yn ei ffurf arferol) mewn cynghanedd. Mae englynion yn dal i gael eu hysgrifennu ar gyfer priodasau, cerrig beddau a’r Eisteddfod.

Hedd Wyn

Eryri
Mynyddoedd gogledd-orllewin Cymru o amgylch yr Wyddfa, cadarnle tywysogion Gwynedd. Defnyddir ei henw yn Saesneg hefyd bellach, ar gyfer y parc cenedlaethol.

Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd

F

Y Ffed
Ffederasiwn Glowyr De Cymru, a sefydlwyd yn 1898, undeb y glowyr eu hunain. Cododd sefydliadau a llyfrgelloedd ym mhob cwm a safodd gyda’i bobl drwy’r streiciau mawr.

Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i brisDiwydiant a gwaith

Prif Weinidog
Pennaeth Llywodraeth Cymru, a ddewisir gan y Senedd. Alun Michael oedd y cyntaf, yn 1999, fel Prif Ysgrifennydd, a Rhodri Morgan oedd y cyntaf i gymryd y teitl Prif Weinidog.

Rhodri MorganCarwyn JonesMark Drakeford

Pedwar Llyfr Hynafol Cymru
Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Coch Hergest, sy’n cadw’r farddoniaeth Gymraeg hynaf. Mae’r cyfan ond y Llyfr Coch yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth.

Llyfrgell Genedlaethol CymruAneirinTaliesin

G

Galanas
Y tâl a oedd yn ddyledus gan laddwr a’i genedl i deulu’r un a laddwyd. Setlai’r mater yn y gyfraith yn lle trwy ddial, ac roedd y swm yn dilyn statws y lladdedig.

Cyfreithiau Hywel DdaHywel Dda

Gwrthryfel Glyndŵr (1400–1415)
Y rhyfel dros ryddid cenedlaethol dan arweiniad Owain Glyndŵr, a gyhoeddwyd yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400. Am gyfnod daliai bron y cyfan o Gymru a galwodd seneddau ym Machynlleth a Harlech.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain GlyndŵrBrwydrau Cymru

Y Gogynfeirdd
Beirdd llys y tywysogion, o tua 1100 hyd 1282: Meilyr Brydydd, Cynddelw, Gruffudd ab yr Ynad Coch ac eraill. Canasant fawl y tywysogion mewn mydr mawreddog ac anodd.

Meilyr BrydyddCynddelw Brydydd Mawr

Gorsedd y Beirdd
Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Iolo MorganwgIolo Morganwg, Bardd Rhyddid

Gwledig
Hen deitl Cymraeg ar gyfer brenin neu reolwr mawr, a roddwyd i Gunedda, Macsen ac Emrys. Mae’n golygu un sy’n rheoli gwlad.

Cunedda WledigMacsen WledigBreuddwyd Macsen Wledig

Gŵyl Dewi
1 Mawrth, gŵyl Dewi Sant, nawddsant Cymru, a fu farw ar y diwrnod hwnnw tua 589. Ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi SantTyddewi

Gwynedd
Teyrnas y gogledd-orllewin, a reolid o Aberffraw gan linach Cunedda, Rhodri Mawr a’r ddau Lywelyn. Ei mynyddoedd a’i gwnaeth yn galon y gwrthsafiad Cymreig.

Brenhinoedd a thywysogion GwyneddAberffraw

H

Hafod a hendre
Y tŷ haf (hafod) ar y borfa uchel a’r cartref gaeaf (hendre) yn y dyffryn. Symudai teuluoedd eu gwartheg i fyny bob Mai ac i lawr bob hydref, ffordd o fyw a barhaodd hyd yr 1800au.

Gwaith Copr yr Hafod

Hen Wlad fy Nhadau
Yr anthem genedlaethol, a ysgrifennwyd gan Evan James ac a gyfansoddwyd gan ei fab James James ym Mhontypridd yn 1856. Dyma’r anthem genedlaethol gyntaf a ganwyd mewn gêm chwaraeon, yn 1905.

Evan James a James JamesSymbolau a thraddodiadau

Bryngaer
Tref neu gadarnle ar ben bryn wedi’i amgylchynu â chloddiau a ffosydd, a godwyd yn Oes yr Haearn. Mae dros fil yng Nghymru; Tre’r Ceiri a Chastell Henllys ymhlith y gorau.

Tre’r CeiriCastell HenllysMap safleoedd hanesyddol

Historia Brittonum
‘Hanes y Brythoniaid’, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd yn 829–830 ac a gysylltir â’r enw Nennius. Mae’n rhestru deuddeg brwydr Arthur ac yn adrodd am Wrtheyrn, Emrys a’r ddwy ddraig.

NenniusY ddraig goch a’r ddraig wenArthur

Ffynnon sanctaidd
Ffynnon sy’n gysylltiedig â sant, yr ymwelid â hi am iachâd. Mae cannoedd yng Nghymru; mae Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd.

Ffynnon GwenffrewiGwenffrewi a’r ffynnon sanctaiddMap safleoedd hanesyddol

I

Cerrig arysgrifedig
Cerrig coffa Oes y Seintiau, wedi’u cerfio yn Lladin ac weithiau mewn ogam. Mae mwy yng Nghymru nag yn unman arall ym Mhrydain; ar garreg Cadfan yn Nhywyn mae’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf.

Piler ElisegMaen AchwyfanMap safleoedd hanesyddol

Y gweithfeydd haearn
O’r 1760au daeth cymoedd y de-ddwyrain yn ardal gwneud haearn fwyaf y byd. Cyfarthfa a Dowlais ym Merthyr oedd y gweithfeydd mwyaf ar y ddaear.

Merthyr TudfulBlaenafonDiwydiant a gwaith

Isca (Caerllion)
Caer yr Ail Leng Awgwstaidd, a godwyd tua 75 OC. Gellir gweld ei hamffitheatr a’i barics o hyd, ac yn ôl traddodiad Cymru yno y cadwai Arthur ei lys.

CaerllionArthur

K

Brenin a thywysog
Galwyd rheolwyr Cymru’n frenhinoedd (brenin, rex) tan y 12fed ganrif. Yna cymerodd y Brenin Owain Gwynedd deitl mwy, tywysog (princeps), ac ef oedd y cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog Cymru ac yn Dywysog y Cymry. Princeps oedd teitl yr ymerawdwr Rhufeinig Awgwstws, a golygai’r cyntaf oll, uwchlaw’r brenhinoedd niferus; ystyr tywysog yw un sy’n tywys y bobl.

Brenhinoedd a thywysogionOwain Gwynedd

Y Brenin Glo
Pwerodd glo cymoedd y de lynges y byd yn y blynyddoedd cyn 1914. Caerdydd oedd porthladd glo mwyaf y byd, ac yn 1913 cloddiodd Cymru 57 miliwn tunnell.

Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i brisHaearn a gloDiwydiant a gwaith

L

Llan
Lle sanctaidd wedi’i amgáu, eglwys yn ddiweddarach. Mae’r rhan fwyaf o enwau llan yn rhoi’r sant a’i sefydlodd neu a anrhydeddwyd yno: llan Teilo yw Llandeilo, llan Padarn yw Llanbadarn.

Seintiau CymruTrefi a phentrefi

Llydaw
Y penrhyn yn Ffrainc a wladychwyd gan Frythoniaid o Gymru a Chernyw yn yr 400au a’r 500au, llawer dan arweiniad seintiau. Llydaweg yw chwaer iaith y Gymraeg.

Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail BrydainSaint dros y môr

Llys
Llys brenhinol: y neuadd lle’r arhosai’r brenin neu’r tywysog a’r llys barn a gynhelid yno. Symudai’r tywysogion o lys i lys drwy’r flwyddyn. Mae Llys Rhosyr ar Ynys Môn wedi’i gloddio ac mae modd ymweld ag ef.

AberffrawCyfreithiau Hywel Dda

Llwy garu
Llwy bren a gerfiwyd gan ŵr ifanc i’r ferch a garai. Daw’r hynaf â dyddiad arni yng Nghymru o 1667, ac mae ystyr i bob cerfiad.

Symbolau a thraddodiadau

M

Y Mabinogion
Un chwedl ar ddeg o Gymru’r Oesoedd Canol, a gadwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Mae Pedair Cainc y Mabinogi ymhlith straeon mawr Ewrop.

Y MabinogionArglwyddes Charlotte Guest

Maen hir
Carreg dal unigol a godwyd yn Oes yr Efydd, tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl fel arfer. Mae cannoedd yng Nghymru, llawer yn nodi llwybrau neu gladdedigaethau.

Map safleoedd hanesyddol

Maerdref
Fferm y tywysog wrth ymyl pob llys, dan ofal y maer. Hi oedd yn bwydo’r llys pan ddeuai yno i aros.

Cyfreithiau Hywel Dda

Y Mers
Arglwyddiaethau de a dwyrain Cymru a ddelid gan arglwyddi Normanaidd a Saesnig o’r 1070au hyd 1536. Roedd gan bob arglwydd y Mers ei lysoedd ei hun, a chadwodd llawer gyfraith Cymru i’w deiliaid Cymreig.

Map y cestyllPam mae cymaint o gestyll yng Nghymru?

Mari Lwyd
Penglog ceffyl ar bolyn, wedi’i addurno â rhubanau, a gerid o dŷ i dŷ adeg y Calan. Rhaid i’w pharti ennill brwydr rigymau (pwnco) wrth y drws i gael dod i mewn.

Symbolau a thraddodiadau

Gwrthryfel Merthyr (1831)
Cymerodd gweithwyr Merthyr y dref drosodd am ddyddiau, a chodwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain. Crogwyd Dic Penderyn, ac mae Cymru wedi’i anrhydeddu’n ferthyr byth ers hynny.

Dic PenderynMerthyr TudfulBrwydrau Cymru

Y Diwygiad Methodistaidd
Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.

Hywel HarrisWilliam Williams PantycelynGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd

Neuaddau’r gweithwyr
Neuaddau a godwyd o geiniogau’r glowyr, gyda llyfrgelloedd, ystafelloedd darllen a theatrau. Gwnaethant y maes glo yn un o’r cymunedau gweithiol mwyaf hunan-addysgedig yn y byd.

Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris

Streic y glowyr (1984–85)
Y streic a barhaodd flwyddyn yn erbyn cau pyllau. Safodd y cymoedd gyda’i gilydd, a chofir grwpiau cefnogi menywod y maes glo gyda balchder.

Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i brisDiwydiant a gwaith

Mwnt a beili
Castell pridd a phren yr 1000au a’r 1100au: twmpath gyda thŵr, ac iard wedi’i hamgáu islaw. Codai’r tywysogion Cymreig hwy hefyd, ac mae cannoedd wedi goroesi fel tomenni.

Map y cestyll

Treigladau
Y newidiadau i lythyren gyntaf gair Cymraeg ar ôl rhai geiriau: daw Cymru’n ‘yng Nghymru’, ‘i Gymru’ ac ‘a Chymru’. Maent ymhlith nodweddion hynaf yr iaith.

Dysgu Cymraeg

N

Anghydffurfiaeth
Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.

LlanfachesGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd

Noson lawen
Noson o ganeuon, adrodd a straeon mewn ffermdy neu neuadd bentref, hen draddodiad a gariwyd ymlaen gan y radio a’r teledu.

Symbolau a thraddodiadau

O

Clawdd Offa
Y clawdd pridd mawr a godwyd gan Offa, brenin Mersia, ar ddiwedd yr 700au ar hyd y ffin â’r teyrnasoedd Cymreig. Mae’n dangos pa mor gryf oedd y teyrnasoedd hynny.

Clawdd Offa

Ogam
Gwyddor o linellau wedi’u torri ar hyd ymyl carreg, a ddaeth gyda gwladychwyr Gwyddelig i dde-orllewin Cymru. Mae llawer o gerrig yng Nghymru’n dwyn yr un enw yn Lladin ac mewn ogam.

Map safleoedd hanesyddol

Ordofigiaid
Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.

CaradogMapiau drwy’r oesoedd

P

Y deddfau penyd (1401–1402)
Deddfau a basiwyd gan Senedd Lloegr yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr. Ni châi Cymro ddal swydd, cario arfau mewn trefi na phrynu tir ym mwrdeistrefi Seisnig Cymru. Arhosasant ar y llyfr statud hyd 1624.

Owain GlyndŵrLlythyrau Owain Glyndŵr

Pencerdd
Prif fardd ardal, a oedd wedi ennill ei gadair mewn cystadleuaeth. Yn y cyfreithiau mae’n eistedd wrth yr edling ac yn canu gyntaf yn y neuadd.

Cyfreithiau Hywel Dda

Llythyr Pennal (1406)
Llythyr Owain Glyndŵr at Frenin Ffrainc, a ysgrifennwyd ym Mhennal. Gosododd ei gynllun ar gyfer Cymru: ei heglwys ei hun dan Dyddewi, clerigwyr Cymraeg, a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

Dogfennau allweddolOwain GlyndŵrMachynlleth

Penteulu
Capten gosgordd y brenin (y teulu), perthynas agos yn aml. Ef oedd y cyntaf o swyddogion y llys yn y cyfreithiau.

Cyfreithiau Hywel Dda

Penyberth (1936)
Llosgi’r ysgol fomio ym Mhenyberth yn Llŷn gan Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams, a ildiodd eu hunain. Cynhyrfodd eu hachos a’u carcharu’r genedl.

PenyberthSaunders LewisLewis Valentine

Perfeddwlad
Y pedwar cantref rhwng Conwy a Dyfrdwy (Rhos, Rhufoniog, Dyffryn Clwyd a Thegeingl), yr ymladdodd Gwynedd ac Ieirll Caer drostynt am ddau gan mlynedd.

Brenhinoedd a thywysogion Rhos

Pererindod
Yn yr Oesoedd Canol roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Roedd Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint, a Threffynnon yn gysegrfannau mawr hefyd.

TyddewiYnys EnlliFfynnon Gwenffrewi

Colofn Eliseg
Croes o’r 9fed ganrif ger Llangollen a godwyd gan Gyngen o Bowys er cof am ei hen daid Eliseg. Mae ei thestun Lladin hir yn olrhain brenhinoedd Powys yn ôl at Wrtheyrn a Macsen.

Piler ElisegCyngen ap CadellElisedd ap Gwylog

Plaid Cymru
Plaid Cymru, a sefydlwyd ym Mhwllheli yn 1925. Enillodd Gwynfor Evans ei sedd gyntaf yn San Steffan yn 1966, ac yn 2026 ffurfiodd lywodraeth Cymru.

Gwynfor EvansSaunders Lewis

Bwrdeistrefi
Y trefi caerog a godwyd wrth ymyl y cestyll newydd ac a wladychwyd gan fwrdeisiaid Seisnig, fel Conwy, Caernarfon a Biwmares. Am ddwy ganrif ni châi Cymry fyw mewn rhai ohonynt.

Castell ConwyTrefi a phentrefi

Plygain
Canu carolau yn yr eglwys cyn y wawr fore’r Nadolig, gan bartïon o ddynion mewn harmoni clos. Mae’r hen draddodiad yn fyw o hyd yn y canolbarth ac wedi lledu eto drwy’r wlad.

Symbolau a thraddodiadau

Powys
Teyrnas y canolbarth, a reolid o Fathrafal. Canodd ei beirdd am lys coll Pengwern, a rhannodd yn Bowys Fadog a Phowys Wenwynwyn yn 1160.

Brenhinoedd a thywysogion PowysMathrafal

Tywysog Cymru
Teitl tywysogion Cymreig Gwynedd. Y Brenin Owain Gwynedd a’i defnyddiodd gyntaf, fel Waliarum princeps, mewn llythyr at Louis VII o Ffrainc yn y 1160au. Cydnabuwyd Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru gan y Goron yn 1267, a chyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yn 1400.

Llywelyn ap GruffuddOwain GlyndŵrBrenhinoedd a thywysogion

Y Dywysogaeth
Wedi 1284, cadwodd Coron Lloegr diroedd y tywysogion Cymreig yn y gogledd a’r gorllewin fel y Dywysogaeth, a reolid o Gaernarfon a Chaerfyrddin. Arhosodd gweddill Cymru yn y Mers hyd 1536.

Castell Caernarfon

Pura Wallia
‘Cymru bur’: y tiroedd a reolid gan y tywysogion Cymreig dan gyfraith Cymru, yn y gogledd a’r gorllewin. Y Mers oedd y gweddill.

Brenhinoedd a thywysogionY wlad na ellid ei choncro

R

Helyntion Beca (1839–1843)
Torrodd ffermwyr y de-orllewin, wedi’u gwisgo fel menywod ac yn cael eu harwain gan ‘Rebeca’, y tollbyrth cas liw nos. Enillasant: diwygiwyd y tollau drwy ddeddf yn 1844.

Twm CarnabwthCenedl o brotestwyr

Diwygiad 1904–05
Diwygiad crefyddol mawr olaf Cymru, dan arweiniad y glöwr ifanc Evan Roberts. Ymunodd tua 100,000 o bobl â’r capeli mewn ychydig fisoedd.

Evan RobertsGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd

Cylch y cestyll
Y cestyll a godwyd gan Edward I wedi 1277 a 1283 o amgylch Gwynedd: y Fflint, Rhuddlan, Conwy, Caernarfon, Harlech, Biwmares ac eraill. Maent yn dangos mor anodd oedd dal Cymru.

Castell CaernarfonCastell ConwyCastell HarlechCastell BiwmaresMap y cestyll

S

S4C
Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.

Gwynfor EvansCenedl o brotestwyr

Santes Dwynwen
Santes cariadon Cymru, a’i dydd ar 25 Ionawr. Saif adfeilion ei heglwys ar Ynys Llanddwyn oddi ar Ynys Môn.

Santes DwynwenSantes Dwynwen

Sarhaed
Y tâl am sarhad neu niwed i anrhydedd person. Roedd gan bawb sarhaed yn ôl ei statws, a chodai sarhaed gwraig gyda’i gŵr.

Cyfreithiau Hywel Dda

Sarn Helen
Y ffordd Rufeinig sy’n rhedeg o’r gogledd i’r de drwy Gymru, a enwyd yn nhraddodiad Cymru ar ôl Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig.

Elen LuyddogBreuddwyd Macsen Wledig

Senedd Cymru
Senedd Cymru ym Mae Caerdydd, a etholwyd gyntaf yn 1999 fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’n gwneud deddfau i Gymru ar iechyd, addysg, yr iaith a llawer mwy.

Y Senedd, Bae Caerdydd

Silwriaid
Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.

Caer-wentMapiau drwy’r oesoedd

Llechi
Toeodd chwareli Gwynedd y byd yn yr 1800au. Mae tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru’n Safle Treftadaeth y Byd ers 2021, ac roedd y chwarelwyr yn enwog am eu diwylliant a’u hundebau.

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair BlyneddTirwedd LlechiDiwydiant a gwaith

Statud Rhuddlan (1284)
Y ddeddf y sefydlodd Edward I siroedd a llysoedd ar batrwm Lloegr yn nhiroedd y tywysogion Cymreig wedi 1282. Cadwyd cyfraith Cymru ar gyfer rhai materion, fel tir.

Dogfennau allweddolCastell Rhuddlan

Ysgolion Sul
Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.

Thomas Charles o’r BalaMary JonesY Bala

T

Teulu
Milwyr llys brenin neu dywysog o Gymro, dan arweiniad y penteulu. Mae’r gair bellach yn golygu ‘family’.

Cyfreithiau Hywel Dda

Y tair sir ar ddeg
Siroedd Cymru o 1536 hyd 1974: Môn, Caernarfon, Meirionnydd, Dinbych, y Fflint, Trefaldwyn, Ceredigion, Maesyfed, Brycheiniog, Penfro, Caerfyrddin, Morgannwg a Mynwy.

Mapiau drwy’r oesoedd

Tonypandy (1910)
Terfysgoedd streic y Cambrian Combine yn y Rhondda, pan anfonwyd milwyr i’r cwm. Daeth yr enw’n ddihareb am frwydr y glowyr.

Tonypandy

Cytundeb Aberconwy (1277)
Yr heddwch a orfodwyd ar Lywelyn ap Gruffudd wedi rhyfel cyntaf Edward I. Cadwodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru ond collodd y Berfeddwlad a gwrogaeth y rhan fwyaf o arglwyddi Cymru.

Dogfennau allweddolLlywelyn ap Gruffudd

Cytundeb Trefaldwyn (1267)
Y cytundeb lle cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru, gyda gwrogaeth arglwyddi eraill Cymru. Dyma uchafbwynt y dywysogaeth frodorol.

Dogfennau allweddolLlywelyn ap Gruffudd

Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar
Y cynllun lle talai gweithwyr Tredegar ychydig bob wythnos am ofal am ddim i bob teulu. Dywedodd Aneurin Bevan y byddai’n ‘Tredegareiddio’ Prydain, a chododd y Gwasanaeth Iechyd ar ei batrwm yn 1948.

Aneurin BevanCymru oedd y cyntaf

Y Cytundeb Tridarn (1405)
Y cytundeb rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt. Byddai Cymru Owain yn ymestyn i’r dwyrain hyd afonydd Merswy a Hafren.

Dogfennau allweddolOwain GlyndŵrMapiau drwy’r oesoedd

Telyn deires
Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.

Arglwyddes LlanoferSymbolau a thraddodiadau

Tryweryn
Y cwm ger y Bala lle boddwyd pentref Capel Celyn yn 1965 i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl, er i bob AS o Gymru ond un bleidleisio yn erbyn. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i baentio ar waliau ledled Cymru.

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel CelynCapel CelynCenedl o brotestwyr

U

Uchelwyr
Bonedd Cymru’r Oesoedd Canol diweddar: teuluoedd rhydd o dras fonheddig a ddaliai dir. Nhw a gynhaliai’r beirdd, y telynorion a’r hen lyfrau, a thrwy hynny cadw diwylliant Cymru’n fyw wedi 1282.

Guto’r GlynLewys Glyn CothiDafydd ap Gwilym

Urdd Gobaith Cymru
Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.

Ifan ab Owen Edwards

W

Wales (yr enw)
Daw’r enw Saesneg o’r Hen Saesneg Wealas, gair a ddefnyddiai’r Eingl-Sacsoniaid am y Brythoniaid ac am siaradwyr Lladin. Cymru fu’r enw Cymraeg erioed.

Atebion cyflym

Beibl Cymraeg (1588)
Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.

William MorganLlanrhaeadr-ym-MochnantDogfennau allweddol

Gwisg Gymreig
Yr het ddu dal, y gwlanen goch a’r siôl, a dynnwyd o wisg menywod cefn gwlad ac a wnaed yn wisg genedlaethol gan Arglwyddes Llanofer yn yr 1830au.

Arglwyddes LlanoferSymbolau a thraddodiadau

Deddfau’r Iaith Gymraeg
Y deddfau a adferodd y Gymraeg i fywyd cyhoeddus: rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ iddi yn y llysoedd, gosododd Deddf 1993 hi ar sail gyfartal â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus, a gwnaeth Mesur 2011 hi’n iaith swyddogol Cymru.

Dogfennau allweddolSut y goroesodd y Gymraeg

Bwa hir Cymreig
Bwa saethwyr Gwent a’r de, a fu’n enwog o’r 1100au. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Cymreig yn treiddio drwy ddrws derw bedwar bys o drwch yn y Fenni.

Y bwa hir CymreigGerallt GymroBrwydrau Cymru

Y Welsh Not
Darn o bren a grogid am wddf plentyn a glywid yn siarad Cymraeg mewn rhai ysgolion yn yr 1800au, a’i basio i’r plentyn nesaf a ddelid. Mae wedi dod yn symbol o’r ymdrechion i yrru’r iaith allan.

Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôlSut y goroesodd y GymraegSyr O. M. Edwards

Y Swyddfa Gymreig
Adran y llywodraeth dros Gymru, a sefydlwyd yn 1964 gyda Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Trosglwyddwyd ei phwerau i’r Cynulliad Cenedlaethol yn 1999.

Jim Griffiths

Catrodau Cymreig
Y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1689), Cyffinwyr De Cymru, y Gatrawd Gymreig a’r Gwarchodlu Cymreig (1915). Mae eu stori’n rhedeg o Rorke’s Drift i Goed Mametz.

Brwydrau CymruHedd Wyn

Y Tir Cymreig
Tir ym Mhensylfania a wladychwyd gan Grynwyr Cymreig o’r 1680au, lle gobeithient lywodraethu eu hunain yn Gymraeg. Mae enwau fel Bryn Mawr, Merion a Radnor yn dal i’w nodi.

Cymru a’r byd mawr

Trioedd Ynys Prydain
Rhestrau o arwyr, meirch, brwydrau a gofidiau wedi’u grwpio’n drioedd, a gadwyd gan y beirdd yn stôr o hen draddodiad. Mae llawer yn enwi pobl o’r Mabinogion a chwedlau Arthur.

Y Mabinogion

Addysg cyfrwng Cymraeg
Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.

Ifan ab Owen EdwardsYsgolion hynaf Prydain

Y

Y Ddraig Goch
Draig goch Cymru, a gariwyd gan Gadwaladr yn nhraddodiad Cymru, gan Owain Glyndŵr, a chan Harri Tudur yn Bosworth. Mae wedi bod ar y faner genedlaethol ers 1959.

Symbolau a thraddodiadauY ddraig goch a’r ddraig wenCadwaladr Fendigaid

Y Wladfa
Y wladfa Gymreig ym Mhatagonia, yr Ariannin, a sefydlwyd pan laniodd y Mimosa yn 1865. Siaredir Cymraeg o hyd yn nyffryn Camwy.

Michael D. JonesLewis JonesCymru a’r byd mawr

Yr Hen Ogledd
Teyrnasoedd Brythonig yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban: Rheged, Gododdin, Ystrad Clud, Elfed ac Efrog. Yno y canwyd y cerddi Cymraeg hynaf, gan Daliesin ac Aneirin.

Yr Hen Ogledd: y wlad lle ganed barddoniaeth GymraegBrenhinoedd a thywysogion RhegedBrenhinoedd a thywysogion GododdinBrenhinoedd a thywysogion Alclud ac Ystrad CludUrien RhegedTaliesinAneirinCoed teulu brenhinol

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf