Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr
21 Gorffennaf 1403
Harri Hotspur, cynghreiriad Owain Glyndŵr, yn erbyn y Brenin Harri IV
Llun: Harri V mewn llawysgrif o’i gyfnod · Jean Galopes, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 21 Gorffennaf 1403 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Harri Hotspur, cynghreiriad Owain Glyndŵr, yn erbyn y Brenin Harri IV |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Ar 21 Gorffennaf 1403, dair milltir i’r gogledd o Amwythig, ymladdodd Harri Hotspur, etifedd y Percyaid a chynghreiriad Owain Glyndŵr, â’r Brenin Harri IV am goron Lloegr. Pe bai wedi ennill, efallai y byddai hanes Cymru wedi rhedeg yn wahanol iawn.FfynonellauBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.Henry Percy (Hotspur) ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Harri Percy (1364–1403); Siryf Sir y Fflint yn 1399 a rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru ym mis Mawrth 1402, dan bwysau gwrthryfel Owain Glyndŵr; ymhlith cwynion y Percyaid roedd methiant y brenin i roi terfyn ar wrthryfel Glyndŵr drwy gytundeb a’i fethiant i dalu pridwerth Syr Edmund Mortimer, a ddaliwyd gan y Cymry ym Mehefin 1402; yn ôl J. M. W. Bean, roedd y Percyaid yn amlwg yn cydweithio â Glyndŵr; lladdwyd yn Amwythig, 21 Gorffennaf 1403.
Roedd y Percyaid wedi helpu Harri Bolingbroke i gipio’r orsedd oddi ar Rhisiart II yn 1399, a’u gwobrwyo â swyddi mawr. Gwnaed Hotspur yn ustus gogledd Cymru ac yn Siryf Sir y Fflint, ac yn 1402 yn rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru. Rhoddodd hynny ef wyneb yn wyneb â gwrthryfel Owain Glyndŵr.FfynonellauBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.Henry Percy (Hotspur) ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Harri Percy (1364–1403); Siryf Sir y Fflint yn 1399 a rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru ym mis Mawrth 1402, dan bwysau gwrthryfel Owain Glyndŵr; ymhlith cwynion y Percyaid roedd methiant y brenin i roi terfyn ar wrthryfel Glyndŵr drwy gytundeb a’i fethiant i dalu pridwerth Syr Edmund Mortimer, a ddaliwyd gan y Cymry ym Mehefin 1402; yn ôl J. M. W. Bean, roedd y Percyaid yn amlwg yn cydweithio â Glyndŵr; lladdwyd yn Amwythig, 21 Gorffennaf 1403.
Tyfodd eu ffrae â’r brenin. Ni thalai Harri eu cyflogau am warchod ffin yr Alban, a mynnai’r carcharorion a ddaliwyd ganddynt yn Homildon Hill. Ni roddai ben ar ryfel Owain drwy gytundeb. A phan ddaliodd Owain Edmund Mortimer ym Mryn Glas ym mis Mehefin 1402, gwrthododd y brenin dalu ei bridwerth, er mai Mortimer oedd brawd-yng-nghyfraith Hotspur. Credai’r hanesydd J. M. W. Bean ei bod yn amlwg fod y Percyaid yn cydweithio â Glyndŵr.FfynonellauHenry Percy (Hotspur) ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Harri Percy (1364–1403); Siryf Sir y Fflint yn 1399 a rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru ym mis Mawrth 1402, dan bwysau gwrthryfel Owain Glyndŵr; ymhlith cwynion y Percyaid roedd methiant y brenin i roi terfyn ar wrthryfel Glyndŵr drwy gytundeb a’i fethiant i dalu pridwerth Syr Edmund Mortimer, a ddaliwyd gan y Cymry ym Mehefin 1402; yn ôl J. M. W. Bean, roedd y Percyaid yn amlwg yn cydweithio â Glyndŵr; lladdwyd yn Amwythig, 21 Gorffennaf 1403.Battle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Yn haf 1403 ymwrthododd y Percyaid â’u teyrngarwch. Cyhuddai eu maniffesto Harri o anudon, o godi trethi y tyngodd na fyddai’n eu codi, ac o garcharu a marwolaeth y Brenin Rhisiart. Cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer, gwirfoddolwyr gan mwyaf, llawer ohonynt yn saethwyr bwa hir enwog, a gorymdeithio am Amwythig, lle roedd mab y brenin, y Tywysog Harri, yn aros.FfynhonnellBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Ond symudodd y brenin yn gynt. Clywodd y newydd yn Burton-on-Trent, a chyrhaeddodd Amwythig ar 20 Gorffennaf, dwy filltir ar bymtheg ar hugain mewn diwrnod, cyn i Hotspur allu cipio’r dref. Ciliodd Hotspur i Berwick, dair milltir i ffwrdd, ac anfon sgowtiaid dros Hafren i chwilio am ei gynghreiriaid Cymreig. Roedd byddinoedd y gwrthryfel ar wasgar: byddin Northumberland yn y gogledd o hyd, byddin Owain rywle i’r de-orllewin, a byddin Hotspur rhyngddynt, ar ei phen ei hun, yn wynebu’r brenin.FfynhonnellBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Trefnodd Hotspur tua 10,000 o wŷr ar gefnen dair milltir i’r gogledd-ddwyrain o’r dref. Roedd gan y brenin rhwng 12,000 a 14,000. Wedi oriau o drafod drwy Abad Amwythig yn ofer, ymosododd y brenin. Gyrrwyd ei saethwyr bwa hir yn ôl gan saethau saethwyr bwa hir Swydd Gaer, yn y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr bwa hir Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr, a gwasgodd gwŷr arfog Hotspur ar eu holau.FfynhonnellBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Yna rhuthrodd Hotspur, gydag Iarll Douglas a thua deg ar hugain arall, yn syth at faner y brenin i’w ladd a rhoi terfyn ar y rhyfel ar un ergyd. Cafodd Iarll March Harri ymaith mewn pryd. Ar yr adain arall gwasgodd y Tywysog Harri ymlaen, a’i daro yn ei wyneb gan saeth, chwe modfedd o ddyfnder, ond ymladdodd ymlaen. Tua’r un pryd lladdwyd Hotspur gan saeth, a phan redodd y newydd ar hyd y rheng, torrodd ei fyddin.FfynhonnellBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Pan ddygwyd corff Hotspur ato, dywedir i’r Brenin Harri wylo.FfynhonnellHenry Percy (Hotspur) ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Harri Percy (1364–1403); Siryf Sir y Fflint yn 1399 a rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru ym mis Mawrth 1402, dan bwysau gwrthryfel Owain Glyndŵr; ymhlith cwynion y Percyaid roedd methiant y brenin i roi terfyn ar wrthryfel Glyndŵr drwy gytundeb a’i fethiant i dalu pridwerth Syr Edmund Mortimer, a ddaliwyd gan y Cymry ym Mehefin 1402; yn ôl J. M. W. Bean, roedd y Percyaid yn amlwg yn cydweithio â Glyndŵr; lladdwyd yn Amwythig, 21 Gorffennaf 1403. Gwnaeth Shakespeare y frwydr yn enwog yn Henry IV, Part 1, lle mae Hotspur a’r Tywysog Hal yn gydoeswyr ac yn gystadleuwyr, ac Owain yn ymddangos fel Glendower. Mewn gwirionedd roedd Hotspur ddwy flynedd ar hugain yn hŷn na’r tywysog, a oedd yn llanc un ar bymtheg oed yn Amwythig.FfynhonnellHenry Percy (Hotspur) ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Harri Percy (1364–1403); Siryf Sir y Fflint yn 1399 a rhaglaw’r brenin yng ngogledd Cymru ym mis Mawrth 1402, dan bwysau gwrthryfel Owain Glyndŵr; ymhlith cwynion y Percyaid roedd methiant y brenin i roi terfyn ar wrthryfel Glyndŵr drwy gytundeb a’i fethiant i dalu pridwerth Syr Edmund Mortimer, a ddaliwyd gan y Cymry ym Mehefin 1402; yn ôl J. M. W. Bean, roedd y Percyaid yn amlwg yn cydweithio â Glyndŵr; lladdwyd yn Amwythig, 21 Gorffennaf 1403.
Torrwyd y gynghrair fawr yn erbyn y Brenin Harri y diwrnod hwnnw, ond nid rhyfel Owain. Ym mis Chwefror 1405 seliodd ef, Edmund Mortimer a thad Hotspur, Iarll Northumberland, y Cytundeb Tridarn, gan rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt, a Chymru Owain yn cyrraedd hyd Hafren a Merswy.FfynhonnellTripartite Indenture ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb Chwefror 1405 rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Harri Percy, Iarll cyntaf Northumberland, i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt; Cymru a rhan helaeth o orllewin Lloegr i Glyndŵr, hyd at Hafren cyn belled â phorth gogleddol Caerwrangon, Onennau Meigion, a tharddiad Trent a Merswy. Dywedir bod Eglwys Fair Fadlen yn Battlefield yn sefyll dros y bedd mawr a gloddiwyd wedi’r frwydr.FfynhonnellBattle of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)21 Gorffennaf 1403, Harri IV yn erbyn Harri ‘Hotspur’ Percy, dair milltir i’r gogledd o Amwythig; y frwydr gyntaf lle ymladdodd saethwyr Seisnig yn erbyn ei gilydd ar dir Lloegr; Hotspur yn ustus gogledd Cymru; gwrthryfel Owain Glyndŵr; daliwyd Edmund Mortimer, brawd-yng-nghyfraith Hotspur, a gwrthododd y brenin dalu’r pridwerth; cododd Hotspur fyddin yn Swydd Gaer; cyrhaeddodd y brenin Amwythig ar 20 Gorffennaf; anfonodd Hotspur sgowtiaid dros Hafren am ei gynghreiriaid Cymreig; tua 10,000 yn erbyn 12,000–14,000; gyrrwyd saethwyr y brenin yn ôl; rhuthrodd Hotspur a Douglas at faner y brenin; trawyd y Tywysog Harri gan saeth; lladdwyd Hotspur gan saeth a thorrodd ei fyddin; dywedir bod eglwys Fair Fadlen yn sefyll dros y bedd mawr.
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrBrenin Lloegr a aned yng Nghastell Trefynwy, a enillodd frwydr Agincourt yn 1415 gyda byddin y chwaraeodd saethwyr bwa hir o Gymru ran enwog ynddi.
Harri o FynwyGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan