| Pryd | 5 Mehefin 1648 |
|---|---|
| Ble | Castell Penrhyn |
| Pwy a ymladdodd | Brenhinwyr Syr John Owen yn erbyn lluoedd y Senedd |
| Yn erbyn | Y Rhyfel Cartref |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Ar 5 Mehefin 1648, ar lan y Fenai ger Llandygái, safodd Syr John Owen o Glenennau dros achos y brenin am y tro olaf ar dir mawr Gwynedd. Prin ei bod yn fwy nag ysgarmes, ond penderfynodd yr ail Ryfel Cartref yng ngogledd Cymru.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Yr ail Ryfel Cartref#
Daethai’r Rhyfel Cartref cyntaf i ben yn 1646 â’r brenin wedi’i drechu. Erbyn 1648 roedd y Senedd a’i byddin yn rhanedig, ac ym mis Rhagfyr 1647 gwnaeth Siarl I gytundeb â’r Albanwyr i’w adfer i’r orsedd. Dechreuodd y gwrthryfel newydd yn Sir Benfro, lle gwrthododd John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ildio’i awdurdod ym mis Mawrth, ac ymunodd Rowland Laugharne, prif gadlywydd de Cymru, ag ef. Erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Syr John Owen o Glenennau#
Ceisiodd cyfeillion y brenin gario’r gwrthryfel i’r gogledd, a oedd â’r un cwynion â’r de: milwyr heb eu talu, trethi trymion a chynhaeaf gwael 1647. Ar ddechrau Mai dechreuodd Syr John Owen, tirfeddiannwr o Sir Gaernarfon a fu’n llywodraethwr Castell Conwy dros y brenin yn y rhyfel cyntaf, godi gwŷr ym Meirionnydd. Croesodd yr Arglwydd Byron, a oedd â chomisiwn gan Dywysog Cymru i godi gogledd Cymru, o Ffrainc i Fôn pan glywodd am hynny. Ganol Mai roedd Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion y Brenhinwyr, a chwiliodd patrolau’r Senedd fylchau’r mynyddoedd amdano yn ofer.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Caernarfon#
Erbyn dechrau Mehefin roedd gan Owen tua 300 o wŷr. Ar 3 Mehefin cyfarfu â milisia’r sir yn Llandwrog, cymerodd siryf Sir Gaernarfon, William Lloyd, yn garcharor, a chaeodd Thomas Mytton, cadlywydd y Senedd, yng Nghastell Caernarfon. Anfonodd Mytton ar frys at y Cyrnol George Twisleton yn Ninbych. Casglodd Twisleton a John Carter, llywodraethwr Conwy, lai na 200 o wŷr a gorymdeithio tua’r gorllewin ar hyd yr hen ffordd Rufeinig dros Fwlch y Ddeufaen, gan lusgo dau wn maes bychan. Gadawodd Owen ychydig o wŷr i wylio Caernarfon ac aeth i’w cyfarfod, gan orymdeithio tua’r gogledd-ddwyrain drwy Fangor.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Resolution a Religion#
Cyfarfu’r ddau lu yn Y Dalar Hir, i’r gogledd-ddwyrain o Landygái, ar lan y Fenai. Brwydr ddryslyd oedd hi. Roedd y geiriau cyswllt yn debyg, ‘Resolution’ i Owen a ‘Religion’ i Twisleton, ac ni wisgai’r naill ochr na’r llall sgarff na sash i adnabod cyfaill rhag gelyn. Agorodd y ddwy ochr â rhuthr gan fintai fechan o farchogion, a’r Brenhinwyr a gafodd y gorau ohoni. Yna rhuthrodd Owen ar farchogion y Senedd a’u gyrru’n ôl yn anhrefnus.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Anfonodd ei holl lu yn erbyn gwarchodlu wrth gefn Twisleton, ond daliodd hwnnw. Wedi tua hanner awr o ymladd caled torrodd marchogion y Brenhinwyr. Yn yr enciliad dewisodd y Capten Edward Taylor Owen, ac ymladdodd y ddau law yn llaw nes i Taylor dorri ei gleddyf ar ben Owen, ei dynnu oddi ar ei farch a’i gymryd yn garcharor. Wedi colli eu harweinydd, gwasgarodd y Brenhinwyr.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Dinbych a Llundain#
Cadwyd Owen yn gyntaf yng Nghastell Dinbych, ac nid anghofiodd ei wŷr ef. Ar noson 3 Gorffennaf dringodd cymaint â thrigain o Frenhinwyr y muriau allanol â dwy ysgol, a’u dal dim ond wrth y porth mewnol. Yn ddiweddarach y mis hwnnw marchogodd dau o’i swyddogion, yr Uwchgapten John Dolben a’r Capten Charles Chambres, at y castell a thanio’u pistolau yn herfeiddiol. Aed ag Owen i Lundain, a’i brofi am deyrnfradwriaeth ym mis Chwefror 1649 a’i gondemnio i farwolaeth, ond caniatawyd ei ddeiseb am ohiriad. Dywedai rhai i Cromwell neu Ireton siarad drosto; eraill mai llysgenhadon tramor a wnaeth, neu fod capten o Frenhinwr wedi cymryd Gruffudd Jones o Gastellmarch yn wystl i’w achub.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.
Yr hyn a olygai#
Cadwodd methiant Owen y gwrthryfel oddi ar dir mawr gogledd Cymru, a pharhaodd ym Môn yn unig. Ym mis Awst trechwyd yr Albanwyr yn Preston, ac ar ddiwedd Medi croesodd Mytton y Fenai gyda 1,500 o wŷr. Ar 1 Hydref trechodd Richard Bulkeley ym mharc Red Hill ger Biwmares, ac ildiodd Castell Biwmares yn fuan wedyn.FfynhonnellBattle of Y Dalar Hir ↗Wikipedia (Saesneg)5 Mehefin 1648, Sir Gaernarfon, yr ail Ryfel Cartref; prin yn fwy nag ysgarmes ond o bwys yn lleol; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro gyda John Poyer a Rowland Laugharne; recriwtiodd Syr John Owen o Glenennau, cyn-lywodraethwr Conwy, ym Meirionnydd o ddechrau Mai; croesodd Byron o Ffrainc i Fôn; Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion; tua 300 o wŷr erbyn Mehefin; ar 3 Mehefin trechodd y milisia yn Llandwrog, cymerodd y siryf William Lloyd a gwarchae ar Mytton yng Nghastell Caernarfon; gorymdeithiodd Twisleton a Carter gyda llai na 200 o wŷr a dau wn maes dros Fwlch y Ddeufaen; geiriau cyswllt ‘Resolution’ (Owen) a ‘Religion’ (Twisleton); y Brenhinwyr a enillodd y rhuthrau cyntaf; tua 30 munud o ymladd; torrodd y Capten Edward Taylor ei gleddyf ar ben Owen a’i ddal; cadwyd Owen yn Ninbych, ymdrechion i’w achub; condemniwyd ym mis Chwefror 1649 ond cafodd ohiriad; cyfyngwyd y gwrthryfel i Fôn; trechodd Mytton Bulkeley yn Red Hill ar 1 Hydref.

