Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

5 Mehefin 1648

Y Dalar Hir

Brenhinwyr Syr John Owen yn erbyn lluoedd y Senedd

Llun: Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · The British Museum, Pippa Pearce, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

5 Mehefin 1648Cymru’r Tuduriaid a’r StiwartiaidBrwydr neu wrthryfel (wedi’i gofnodi)Castell PenrhynAr fap y brwydrau
Pryd5 Mehefin 1648
BleCastell Penrhyn
Pwy a ymladdoddBrenhinwyr Syr John Owen yn erbyn lluoedd y Senedd
Yn erbynY Rhyfel Cartref
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Ar 5 Mehefin 1648, ar lan y Fenai ger Llandygái, safodd Syr John Owen o Glenennau dros achos y brenin am y tro olaf ar dir mawr Gwynedd. Prin ei bod yn fwy nag ysgarmes, ond penderfynodd yr ail Ryfel Cartref yng ngogledd Cymru.

Yr ail Ryfel Cartref#

Daethai’r Rhyfel Cartref cyntaf i ben yn 1646 â’r brenin wedi’i drechu. Erbyn 1648 roedd y Senedd a’i byddin yn rhanedig, ac ym mis Rhagfyr 1647 gwnaeth Siarl I gytundeb â’r Albanwyr i’w adfer i’r orsedd. Dechreuodd y gwrthryfel newydd yn Sir Benfro, lle gwrthododd John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ildio’i awdurdod ym mis Mawrth, ac ymunodd Rowland Laugharne, prif gadlywydd de Cymru, ag ef. Erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd.

Syr John Owen o Glenennau#

Ceisiodd cyfeillion y brenin gario’r gwrthryfel i’r gogledd, a oedd â’r un cwynion â’r de: milwyr heb eu talu, trethi trymion a chynhaeaf gwael 1647. Ar ddechrau Mai dechreuodd Syr John Owen, tirfeddiannwr o Sir Gaernarfon a fu’n llywodraethwr Castell Conwy dros y brenin yn y rhyfel cyntaf, godi gwŷr ym Meirionnydd. Croesodd yr Arglwydd Byron, a oedd â chomisiwn gan Dywysog Cymru i godi gogledd Cymru, o Ffrainc i Fôn pan glywodd am hynny. Ganol Mai roedd Owen yn Nolgellau gyda thua chant o hen swyddogion y Brenhinwyr, a chwiliodd patrolau’r Senedd fylchau’r mynyddoedd amdano yn ofer.

Caernarfon#

Erbyn dechrau Mehefin roedd gan Owen tua 300 o wŷr. Ar 3 Mehefin cyfarfu â milisia’r sir yn Llandwrog, cymerodd siryf Sir Gaernarfon, William Lloyd, yn garcharor, a chaeodd Thomas Mytton, cadlywydd y Senedd, yng Nghastell Caernarfon. Anfonodd Mytton ar frys at y Cyrnol George Twisleton yn Ninbych. Casglodd Twisleton a John Carter, llywodraethwr Conwy, lai na 200 o wŷr a gorymdeithio tua’r gorllewin ar hyd yr hen ffordd Rufeinig dros Fwlch y Ddeufaen, gan lusgo dau wn maes bychan. Gadawodd Owen ychydig o wŷr i wylio Caernarfon ac aeth i’w cyfarfod, gan orymdeithio tua’r gogledd-ddwyrain drwy Fangor.

Resolution a Religion#

Cyfarfu’r ddau lu yn Y Dalar Hir, i’r gogledd-ddwyrain o Landygái, ar lan y Fenai. Brwydr ddryslyd oedd hi. Roedd y geiriau cyswllt yn debyg, ‘Resolution’ i Owen a ‘Religion’ i Twisleton, ac ni wisgai’r naill ochr na’r llall sgarff na sash i adnabod cyfaill rhag gelyn. Agorodd y ddwy ochr â rhuthr gan fintai fechan o farchogion, a’r Brenhinwyr a gafodd y gorau ohoni. Yna rhuthrodd Owen ar farchogion y Senedd a’u gyrru’n ôl yn anhrefnus.

Anfonodd ei holl lu yn erbyn gwarchodlu wrth gefn Twisleton, ond daliodd hwnnw. Wedi tua hanner awr o ymladd caled torrodd marchogion y Brenhinwyr. Yn yr enciliad dewisodd y Capten Edward Taylor Owen, ac ymladdodd y ddau law yn llaw nes i Taylor dorri ei gleddyf ar ben Owen, ei dynnu oddi ar ei farch a’i gymryd yn garcharor. Wedi colli eu harweinydd, gwasgarodd y Brenhinwyr.

Dinbych a Llundain#

Cadwyd Owen yn gyntaf yng Nghastell Dinbych, ac nid anghofiodd ei wŷr ef. Ar noson 3 Gorffennaf dringodd cymaint â thrigain o Frenhinwyr y muriau allanol â dwy ysgol, a’u dal dim ond wrth y porth mewnol. Yn ddiweddarach y mis hwnnw marchogodd dau o’i swyddogion, yr Uwchgapten John Dolben a’r Capten Charles Chambres, at y castell a thanio’u pistolau yn herfeiddiol. Aed ag Owen i Lundain, a’i brofi am deyrnfradwriaeth ym mis Chwefror 1649 a’i gondemnio i farwolaeth, ond caniatawyd ei ddeiseb am ohiriad. Dywedai rhai i Cromwell neu Ireton siarad drosto; eraill mai llysgenhadon tramor a wnaeth, neu fod capten o Frenhinwr wedi cymryd Gruffudd Jones o Gastellmarch yn wystl i’w achub.

Yr hyn a olygai#

Cadwodd methiant Owen y gwrthryfel oddi ar dir mawr gogledd Cymru, a pharhaodd ym Môn yn unig. Ym mis Awst trechwyd yr Albanwyr yn Preston, ac ar ddiwedd Medi croesodd Mytton y Fenai gyda 1,500 o wŷr. Ar 1 Hydref trechodd Richard Bulkeley ym mharc Red Hill ger Biwmares, ac ildiodd Castell Biwmares yn fuan wedyn.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan